ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
837
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA KASBGA E’TIQODNI RIVOJLANTIRISHNING
MAVJUD HOLATI
F.X.Ramazonova
BuxDPI Pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi.
N.N.Namozova
BuxDPI Pedagogika yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12510565
Annotatsiya.
Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy e’tiqodni shakllantirishning
muhim masalalari ochib berilgan. Kasb, kasbiy madaniyat hamda kasbiy e’tiqod tushunchalari
kengroq yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasb, kasbiy madaniyat, kasbiy e’tiqod, kasbiy mahorat, kasbiy motivatsiya,
tajriba, ishontirish.
CURRENT STATE OF DEVELOPMENT OF PROFESSIONAL CONFIDENCE IN
FUTURE TEACHERS
Abstract.
This article reveals important issues in establishing professional convictions.
Professional culture and professional convictions were widespread.
Key words:
professieducator, specialist, Social activity, moral quality, culture, frade
profession, vocational duty, occupation ethic. competent, professional competent, experience,
convince.
СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ РАЗВИТИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ
УВЕРЕННОСТИ В БУДУЩИХ УЧИТЕЛЯХ
Аннотация.
В данной статье раскрывают важные проблемы в установлении
профессиональных убеждений. Раскрыты понятия профессиональная культура и
профессиональное убеждение.
Ключевые слова:
профессия, профессиональная культура, профессиональнное
убеждение, профессиональнные, навыки профессиональной мотивации, опыт, убеждение.
Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi uchun ta’lim va tarbiya jarayonida taraqqiyotining
ilg‘or natijalarini qo‘llash bilan bir qatorda, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash bu boradagi
muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiya jarayonini
sifatli amalga oshirish uchun eng avvalo yuqori malakali, zamon talabiga javob beradigan
mutaxassis kadrlar tayyorlashimiz kerak. Biz oldimizga qanday vazifa qo‘ymaylik, qanday
muammoni yechish zaruriyati tug‘ilmasin, gap oxir oqibat baribir kadrlarga borib taqalaveradi.
Mubolag‘asiz aytish mumkinki, bizning kelajagimiz, mamlakatimiz kelajagi o‘rnimizga
kim kelishiga yoki boshqacharoq, aytganda, qanday kadrlarni tayyorlashga bog‘liqdir.
Bilimdon mutaxassis kadrlarni tayyorlash, inson salohiyatini yuzaga chiqarish esa har
jixatdan ustozlarga, ularning bilimdonlik bilan o‘qitish jarayonini tashkil qilishi va dars berishiga
bog‘liq.
Oliy ta’lim tizimida faoliyat yuritayotgan pedagoglar o‘zining individual pedagogik
tizimiga ega bo‘lishi uchun, avvalo ta’lim-tarbiya metodlarini takomillashtirishga intiladilar.
Pedagog faoliyatining muvaffaqiyatli kechishi uning shaxsi, xarakteri, talabalar bilan
muomalasiga ham ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘ladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
838
tayyorlash jarayonida ularning kasbga e’tiqodini rivojlantirish, shuningdek, ularni yuqori darajada
psixologik-pedagogik tayyorgarlikka ega bo‘lishini ta’minlash zarur.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbga e’tiqodini rivojlantirishning ijtimoiy yo‘nalishlarini
shakllantirish jarayoni quyidagilarni hisobga olgan holda ishlab chiqiladi:
- zamonaviy ta’limning metodologik vazifalari;
- o‘qitish jarayonida pedagoglar shaxsiga qo‘yilgan talablar;
- o‘qitish sub’ekti shaxsi, jumladan, yosh psixologiyasi;
- bo‘lajak o‘qituvchilar kelajakni oldindan ko‘ra bilgan holda o‘z istiqbolini belgilashi;
- mazkur jarayonning pedagogik texnologiyasi;
- ijtimoiy faollik omili;
- qadriyatlarga asoslangan yondashuv va o‘z-o‘zini ob’ektiv baholash;
Quyidagilar bo‘lajak o‘qituvchilarining kasbga e’tiqodini rivojlantirishda asosiy mezon
hisoblanadi:
- bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiga hissiy yondashuvi;
-kelajakni oldindan ko‘ra bilgan holda o‘z pedagogik tayyorgarligi natijalarini tashxislash;
- pedagogik faoliyatda ijtimoiylashtirish.
Shuni ta’kidlash lozimki, bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbga e’tiqodini rivojlantirishda o‘quv-
tarbiya jarayoni va har qanday faoliyatning asosi hamda zarur sharti sifatida manfaat ustuvorlik
qiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatga tayyorlash jarayonida kasbga e’tiqodini
rivojlantirish tizimini quyidagicha ifodalash mumkin:
Bo‘lajak o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatga tayyorlash jarayonida kasbga
e’tiqodini rivojlantirish tizimi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-shaxsiy faoliyatlari baholashni quyidagicha aks ettirish
mumkin:
Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-shaxsiy faoliyati
Bo
‘l
a
ja
k
o
‘qi
tuv
chi
la
rn
i ta
n
la
g
a
n
ka
sb
ig
a
f
a
o
ll
a
sht
ir
is
h
ti
zi
m
i
xohish-istakni
intilishni
ma’suliyatni
hissiy munosabati
manfaatlari: ijtimoiy –shaxsiy
istiqbolni ko‘rish
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
839
O‘quv faoliyati jarayonida
Ma’naviy-ma’rifiy faoliyat
jarayonida
Pedagogik amaliyot
jarayonida
Bo‘lajak o‘qituvchilarning o‘z
faoliyatini “Men” konsepsiyasi
mazmuniga muvofiq holda baholash
Bo‘lajak o‘qituvchilarni o‘quv, auditoriyadan
tashqarida va pedagogik faoliyatini bosh mezon-
ijtimoiy faollikka ko‘ra tahlil etish hamda baholash
O‘qituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasb, yaxshi o‘qituvchi bo‘lish uchun
pedagogik nazariyani egallashning o‘zigina yetarli emas. Pedagogik nazariyaga mos kelmaydigan
vaziyatlar uchrab turadi, bu esa o‘qituvchidan keng bilimdonlikni, puxta amaliy tayyorgarlikni,
yuksak pedagogik mahorat va ijodkorlikni talab qiladi.
Shuning uchun bo‘lajak o‘qituvchidan:
-
pedagogik faoliyatga qobiliyatli, ijodkor, ishbilarmon;
-
milliy madaniyat va umuminsoniy qadriyatlarni, dunyoviy bilimlarni muqammal
egallagan, diniy ilmlardan ham xabardor, ma’naviy barkamol;
-
Yangi O‘zbekistonning taraqqiy etishiga ishonadigan, vatanparvarlik burchini to‘g‘ri
anglagan, e’tiqodli fuqaro;
-
ixtisosga doir bilimlarni, psixologik, pedagogik bilim va mahoratni, shuningdek nazariy
ilmlarni mukammal egallagan;
-o‘qituvchilik kasbini va yoshlarni yaxshi ko‘radigan, har bir talaba ulg‘ayib, yaxshi odam
bo‘lishiga chin k
o‘
ngildan ishonadigan, ularning shaxs sifatida rivojlanib, inson sifatida kamol
topishiga k
o‘
maklashadigan;
- erkin va ijodiy fikrlay oladigan, talabchan, adolatli, odobli bo‘lmog‘i darkor.
Shu o‘rinda “O‘z oldiga yosh avlodni tarbiyalashni maqsad qilib
olgan bщlajak
o‘qituvchilarning ijtimoiy sifatlari qanday bo‘ladi?” degan savolga quyidagicha javob qaytarish
mumkin: o‘qituvchilarning
shaxsiy ijtimoiy sifatlariga azal-azaldan e’tibor qaratib kelingan va har bir
zamon talabidan kelib chiqib, pedagogga qo‘yiladigan talablar takomillashib, murakkablashib
boravergan.
Sharq xalqlari, jumladan, Markaziy Osiyo xalqlari VII-IX asrlarda islom diniga, uning
aqidalariga rioya qilib keldilar. Buyuk muhaddis, islom olamida yirik alloma sifatida tanilgan
Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, o‘zining “Al-jomi’ as-sahih” (“Ishonarli
to‘plam") asarida kasb o‘rganish, kasbga e’tiqod qilish va uning afzalligi to‘g‘risidagi hadislarni
to‘plab sharhlagan. Masalan, 14-bobda “Kishining kasbi va o‘z qo‘li biran mehnat qilishi
haqida”gi hadisda shunday deyiladi: “Mening o‘z kasbim borligini qavmimiz yaxshi bilur. Men
garchi musulmon ishlari birlan band bo‘lsam ham, shu kasbim orqali oila tebraturman”-deb
yozadilar.
Buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiyning asarlarida insonlarni ilm-ma’rifatli bo‘lishga,
halol mehnat qilishga, kasb egallashga hamda inson shaxsining ijodiy va bunyodkorlik kuchini va
uning kamolotini, qadr-qimmatini ulug‘lashga chorlaydi.
Masalan, uning fikricha, “... kimki eng go‘zal va foydali bo‘lsa, kashf etgan narsasi chindan
ham o‘zining istagiga va boshqa birovning istagiga muvofiq bo‘lmay yoki uni boshqalarning
hoxishiga muvofiq deb gumon qilinsa, kashf yoki ijod etilgan narsa haqiqatdan xayrli va
foydalidir”.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
840
Ta’lim, bilimlarni o‘rganish asosida hosil bo‘ladi. Tarbiya esa, ta’lim faoliyat asosida,
ya’ni, unda bo‘lajak o‘qituvchining kasbga bo‘lgan havasini kuzatish mumkin. Agar, u kasbga
qiziqsa, ushbu qiziqish uni butunlay kasbga bog‘lab qo‘yadi, natijada, bo‘lajak o‘qituvchi
kasbning chinakam oshig‘i bo‘lib qoladi.
Sharqning ulug‘ matematigi al-Xorazmiy, o‘zining "O‘gitlar"ida "Mehnat bu bir sel, agar
shu sel to‘xtab qolsa, u singib ketadi" deb fikr yuritadi. Buyuk mutafakkir olim al-Xorazmiy ushbu
misralarida hayotiy, muhim bir haqiqatni aytadi. Ya’ni, suv obi hayot, suvsiz hayot yo‘q bo‘lgani
kabi, mehnatsiz hayot bo‘lmasligini, suvning yerga singib ketishini umrning quruq o‘tib ketishiga
taqqoslaydi
Qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy kishilarning baxt-saodati va kamoloti, uning halol
mehnat qilishi, kasb o‘rganishida deb biladi. Buyuk alloma o‘z asarlarida unumli mehnatning
ahamiyatini alohida ta’kidlab, “...barcha qimmatli narsalar inson mehnati bilan yaratiladi va
insonning qadr-qimmati, uning avlod-ajdodi kim bo‘lganligi bilan emas, balki, uning halol
mehnati bilan ulug‘lanadi. Buning uchun mehnat zarur, faqat aql-idrok va mehnatning
jonlanishigina kishilar hayotini belgilab beradi”,-deydi.
Abu Rayhon Beruniy insonning halol mehnat qilishi va kasb egallashi tufayli aql-zakovati,
qobiliyati, qudrati oshib borishiga ishonadi. Bu bilan u mehnatsevarlik, o‘z kasbini ardoqlashdek
fazilatlarni nihoyatda qadrlaydi. Mutafakkirning quyidagi hikmatlari tahsinga loyiqdir: “Har bir
insonning qadr-qiymati o‘z ishini qoyil qilib bajarishida”.
Donishmand Yusuf Xos Hojibning ta’biricha: “Har bir kishi ijtimoiy hayotning faol
ishtirokchisi sifatida kasb o‘rganmog‘i, o‘z kasbi bilan xalqiga, Vataniga xizmat qilmog‘i zarur”,-
deydi. Darhaqiqat, kasb o‘rganishga va mehnat qilishga bo‘lgan intilish har bir inson uchun
hayotiy ehtiyoj bo‘lmog‘i kerak.
Mahmud Qoshg‘ariy, o‘zining “Devonu lug‘otit turk”, (“Turkiy so‘zlar to‘plami”) nomli
asarida “Ilmli, aqlli odamlarga yaxshilik qilib, so‘zlarini tingla. Ilmlarni, kasblarni o‘rganib,
amalga oshir”, - deydi. Allomaning ushbu fikri kishilarni mehnat qilishga, yaxshilikka undaydi,
yomonlikni qoralaydi, ilm va kasb sohiblarini e’zozlaydi, kishilarni ulardan ibrat olishga chaqiradi.
Demak, ulug‘ donishmand o‘zining ushbu so‘zlari bilan unumli mehnat qilishni ilmni
o‘rganish bilan barobar qo‘yadi. Kishi mehnat qilsagina, kasb o‘rgansagina ilmli, aqlli kishi
hisoblanadi.
Sharqning buyuk mutafakkiri Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi
pahlovon Farhodning kasbga qiziqishi targ‘ib etiladi hamda yoshlarni bir necha kasblarni
egallashlariga undaydi. Shuningdek, Navoiy Farhodni bir necha kasb-hunar egasi, ya’ni u
sartaroshlik, rassomlik, naqqoshlik kabi hunarlarni mukammal egallab olgan kishi sifatida
ulug‘laydi.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, xalqimizning yoshlarni kasbga e’tiqod qilishi, turli kasblarni
egallashi jamiyat taraqqiyoti tarixida turli davrlarda muqaddas an’anaga aylanib borgan.
Mutafakkirlar, allomalar, ahli donishmandlar, nazariyotchi va ta’limotchilar, olimlar
tomonidan bu sohada turli mavzularda tadqiqot ishlari va kuzatishlar olib borilgan, ular o‘z fikr va
mulohazalarini o‘z asarlarida bayon etganlar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
841
REFERENCES
1.
Педагогиканинг атамалар луғати. 105-150 бет.
2.
Мадвалиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Том 5. -Тошкент: “Ўзбекистон миллий
энциклопедияси”. 2000. -68 бет
3.
Рамазонова Ф. Х. (2020). Навыки совершенствования педагогической компетентности
молодого учителя.
Вопросы науки и образования
, (36 (120)), 9-13.
4.
Ramazonova F. (2021). Бўлажак ўқитувчиларнинг эътиқоди ва уни тарбиялаш
масалала.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
5.
Ramazonova F. X. (2023). DEVELOPMENT OF FUTURE TEACHERS'FAITH IN THE
PROFESSION BASED ON THE INTEGRATION OF SUBJECTS.
Journal of Advanced
Scientific Research (ISSN: 0976-9595)
,
3
(7).
6.
Рамазанова Ф. Х. (2023). Современное состояние развития веры в профессию будущих
учителей и направления совершенствования.
Miasto Przyszłości
,
35
, 253-260.
7.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Том 5. -Тошкент: “Ўзбекистон миллий
энциклопедияси”, 2000. 168 - 210 бет
