245
ESEMURAT JÍRAW HÁM ONÍŃ DÓRETIWSHILIK ÓNERI
Yaxiyayeva Sh.
Jańabaeva A.
Yeleusinov T.
Bekmuratova D
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat Institutı Nókis filialı
https://doi.org/10.5281/zenodo.12572786
Annotatiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq jırawı Esemurat jırawdıń ómiri hám dóretiwshiligi
haqqında sóz boladı. Jırawdıń jırawshılıqqa kirip keliwi, balalıq waqıtı, ustazları hám
ustazlarınan qaysı dástanlardı úyrengeniu haqqında keltirildi. Sonday- Jumabay jırawdıń
jırawshılıqtı pútkil dúnyaǵa tanıtıwı haqqında hám keltirip óttik.
Gilt sózler:
Jıraw, dástan, jurnalist, terme, tolǵaw, qobız, anjuman, kórkem óner,
mádeniyat, ustaz-shakirt.
ЕСЕМУРАТ ЖИРОВ И ЕГО ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ МАСТЕРСТВО
Аннотация.
В данной статье пойдет речь о жизни и творчестве Есемурат
Жирова, каракалпака Жирова. О вступлении ростовщика в ростовщичество и у кого
учились его учителя и какие друзья.
Ключевые слова:
Жиров, поэт, журналист, терме, толков, гобиз, конгресс,
искусство, культура, учитель-ученик.
ESEMURAT JIROV AND HIS PERFORMING SKILLS
Abstract.
This article tells about the life and work of Jyrov Esemurat, the Karakalpak jirov.
About Jiro's entry into pawn shop, who are his teachers and which friends he learned from.
Key words:
Jirov, daston, journalist, terme, tolgov, qóbiz, anjuman, kórkem öner, culture,
teacher-student.
Qaraqalpaqlardıń jáne bir belgili jırawı Esemurat jıraw boldı. Ol 1893-jılı Qońırattıń
arqasında Aqshańlaq degen jerde tuwılǵan. Jırawdıń ákesi qaraqalpaqlardıń tanıqlı, talantlı jırawı
óz aldına “Nurabulla jolı” dep atalatuǵın jol salǵan sheber Nurabulla jıraw boldı. Esemurat
shańaraqta qobız sazın, jıraw sózin tıńlap óskenlikten jırawshılıqqa qattı qızıqqan. Esemurat
jırawdıń ustazı Nurabulla jıraw boldı.
Biz jırawdı kórgen, jıraw haqqında esitken ilimpazlardıń maǵlıwmatların kórgenimizde
Esemurat jıraw 16 jasınan baslap ákesi Nurabulla jırawdıń izine erip 16 jıl qalmay shákirtlik etken.
246
Jıraw terme-tolǵawlar menen birgelikte birqansha dástanlardı úyrengen. Ol “Qoblan”, “Sháryar”,
“Edige”, “Shora” dástanların tolıq úyrenip ákesi bar waqıttıń ózinde atqaratuǵın bolǵan.
Nurabulla jıraw qaytıs bolǵannan keyin Esemurat jıraw bolıp óz aldına xalıq arasına shıǵa
baslaydı. Esemurat jıraw haqqında Qallı Ayımbetov tómendegishe maǵlıwmat keltiredi:
“Esemurattı “aytqısh jırawdıń áwládı” dep xalıq húrmetleydi hám onıń jırın súyip tıńlaydı.
Esemurat el aralaǵanda jıraw keldi demey, awılǵa “Nurabullanıń balası keldi”, dep sol arqalı
Nurabullanıń dańqın eske alıp otırǵan. Esemurat jırawda aǵanıń jolın quwıp xalıq múlki, xalıq
qaznası, xalıq dástanların xalıqqa jırlap berip júrdi”
1
.
Esemurat jırawdıń dóretiwshilik etiwi revolyuciyaǵa tuwra keltiredi. Sol jasap turǵan dáwir
talaplarına muwapıq 1933-1936-jılları Esemurat jıraw qolxozda isleydi, jırawshılıq etip tapqan
tabısınıń belgili bir payızın kolxozǵa berip, miynet qunın alıp júretuǵın bolǵan. Revolyuciya
ornawı menen talantlılar endi jańa basqıshqa kóterilip endi olar óz ónerlerin tek toylarda kóretpey
koncert, tańlawlarda da kórsete baslaydı. Esemurat jıraw 1939-jılı Qaraqalpaqstannıń sol
dáwirdegi paytaxtı Tórtkól qalasında ótkerilgen Qaraqalpaqstannıń Respublikalıq birinshi kórkem
háweskerler olimpiadasına, sol jılı Ózbekstannıń Tashkentte ótkerilgen birinshi kórkem
háweskerler olimpiadasına xalıq namaları qobızda atqarıwı menen qatnasqan. Tórkól hám
Tashkent qalasında ótkerilgen olimpiadalarda xalıq talantlılarınıń ishinde Esemurat jıraw ayrıqsha
kózge túsedi. Ol 1939-jılı Moskvada ótkerilgen Pútkilsoyuzlıq háweskerler olimpiadasına Ógiz
jıraw, Qıyas jırawlar menen qatnasadı. Bul olimpiada da Esemurat jıraw joqarı bahaǵa erisedi.
Kórkem háweskerler olimpiadalarına aktiv qatnasqanı ushın xalıq aldındaǵı xızmetlerin esapqa
alıp, belgili qaraqalpaq jırawı Esemuratqa 1939-jılı Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı soveti
Prezidumınıń Ukazı menen oǵan Húrmet jarlıǵı beriledi
2
. Bunday kórik tańlawlar jas talant
iyeleriniń bir jerge jámleniwine járdem berdi. Esemurat jıraw 1939-jıldan baslap Qońırat kolxoz
teatrında jumıs isley baslaydı. Endi ol tek toylarda dástan, terme-tolǵawlar atqarmastan sol
dáwirde jazılǵan, sovet, partiya uqsaǵan túsinikler boyınsha jır jırlap baslaydı. Hátte Esemurat
jırawdıń shayırlıq talantı bolǵanlıqtan óziniń qálemine tiyislı qosıqları hám baspa sózde járiyalana
baslaǵan. Onıń 1937-jılı shıǵarǵan “Aǵatıw” qosıǵı sol dáwirde eń ájayıp qosıqlardan biri boldı.
Bul qosıq “Oqıw menen jáne kewliń kirin juw, hámmeniń kewilin ashqan aǵartıw” – dep
baslanadı. Qosıqta hár awılda sovet mektepleriniń ashılǵanı tuwralı, oqıwǵa barıp, sawat ashıwdıń
1
Айымбетов К. Халык даналыгы Нокис:Каракалпакстан 1988, 89-б
2
Максетов К. Каракалпак жырау-баксылары. – Нокис: Каракалпакстан, 1983,-80 б.
247
“úlken bir is” ekenligi haqqında jır etiledi. Bul jır xalıqtı sawatlı bolıwǵa shaqıradı. Qosıqtıń
aqırında “Hámmeniń kózlerin ashqan aǵartıw” degen juwmaq jasaladı.
Kolxozdıń ósedi jıl-jıldan malı,
Jıl-jıldan artadı kolxozdıń janı,
Oqıw, paxta húkimettiń uranı,
Hámmeniń kózlerin ashqan aǵartıw.
Qaraqalpaq klassik shayırı Berdaq Ǵarǵabay ulınıń din iyelerin áshkáralawı, olardıń islam
dinin nıqap qılıp ózleriniń aytqanların qıldırıwı, xalıqtan pul jıynawı haqqında qosıqları bar. Tap
sol mazmundaǵı qosıqlar Esemurat jırawdıń qáleminde de dóregen. Esemurat jırawdıń “Iyshan”
qosıǵında iyshannıń eń jaman qásiyetlerin, namazdı talap qılıp, pátiya berip, mal soydırıwın,
“táwir hayal kórse tigilip qarawın”, jurtqa zıyanınıń tiyiwin, eldiń úsirin alıwın, suwpı, mollalardı
qasına ertip, “Iyshanman dep búgilip otırıwın” ótkir sózler menen áshkáralaydı.
Neshe adamlardı jáne mayırdıń,
Qanatların qolıń menen qayırdıń,
Ne gedeydiń qatınların ayırdıń,
Dúnyadaǵı haramısız iyshanlar.
Jıraw 1940-jılı Ózbekstannıń ekinshi Respublikalıq kórkem háweskerler olimpiadasına
qatnasadı. Esemurat jırawdıń talantıń joqarı bahalaw ushın Ózbekstan SSR Ministrler Soveti
qasındaǵı Mádeniy Bilimlendiriw Isleri boyınsha Komiteti, Ózbekstan SSR Ministrler Soveti
qasındaǵı Iskiusstvo isleri boyınsha Basqarması jırawdı Húrmet jarlıǵı menen sıylıqladı.
Ullı watandarlıq urıs jıllarında Esemurat jıraw urısqa qatnaspastan xalıqtı óziniń batırlıq
dástanları menen Alpamıs, Qoblan sıyaqlı qaharmanlardıń jırın jırlap elemiz azamatların urısqa
qatnasıwǵa, dushpandı jer menen jeksen etiwge shaqırıp ruxlandırıp otırdı. Bul xızmetleri ushın
oǵan “1941-1945- jıllardaǵı Ullı Watandarlıq urıs dáwirindegi qaharmanlıq miyneti ushın ” medalı
menen sıylıqlandı.
Esemurat jıraw ózinen soń jırawshılıqtı dawam etiw ushın áke jolın dawam etip óz perzenti
Ájimuratqa jırawshılıq jolın úyretedi. Ájimurattıń balası jırawshılıq jolın tutpadı, biraq onıń eki
perzenti Azamat hám Paraxat Ájimuratovlardıń Paraxatında shayırlıq talantı bar. Búgingi kúnde
qaraqalpaqtıń belgili jırawı bolıp iz qaldırǵan Jumabay jıraw hám Esemurat jırawlar jırawdıń
shákirti bolǵan. Esemurat jırawdıń jolı menen jırlanǵan “Edige” dástanın J.Xoshniyazov Ájimurat
jırawdan jazıp alıp ÓzR Ilimler Izertlew Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń kitapxanasınıń qol
jazbalar fondında saqlanadı.
248
Jıraw hám baqsılarda sazı da, sózi de jaqsı birdey teń keletuǵın talantlılar az. Birewdiń sazı
jaqsı bolsa, birewdiń sózi jaqsı boladı. Professor Qabıl Maqsetovtıń “Sazı da sózi da teń keletuǵın
usta jırawlardıń mısalına Esemurat jırawdı kórsetiwge boladı”
3
dep pikir bildiredi. Esemurat
jırawdıń bul sheberligi ákesi Nurabulla jırawdan ótken.
Xalıqta jırawlarda tek jırawlar jırlaytuǵın namalar bar. Olar basqa baqsılardıń namaların
shertalmaydı degen túsinik bar. Biraq Esemurat jıraw hár qanday namalardı hám qobızda
shertetuǵın tákirarlanbas talant iyesi bolǵan.
“G.Tilewmuratov Esemurat jırawdan “Háy yar” naması, bul nama 7-8 buwınlı qosıqtı
paydalanıp, tez aytılıp jazılǵan, tekstke “Alpamıs” dástanınıń Alpamıstıń zindannan shıǵatuǵın
bólimi berilgen. “Ílǵal” naması, bul namaǵa 8 buwınlı tekst alınıp, pás dawıs penen aytılıp
“Alpamıs” dástanınıń bas geroniyası – Barshınnıń jawshılarǵa “Úlkenińiz qaynaǵa, kishkeneńiz
mırzaǵa” dep baslanatuǵın monologı magnitafonǵa jazıp alınǵan.Bul audio jazıwlar ÓzR Ilimler
Izertlew Akademiyası Qaraqalpaqstan filialında saqlanbaqta”
4
. Esemurat jıraw on bir buwınlı
qosıq tekstlerin atqarǵanda “Sıban”, “Oqımıs”, “Tańatar”, “Terme naması”, “Aytuwar”,
“Kemiyek”, “Shankót”, “Háwjar”, “Yaǵlı báhár”, “Erman”, “Atshabar”, “Jan-jan” namaların
atqaradı. Al segiz buwınlı qosıqlardıń tekstlerin atqarǵanda “Báyit naması”, “Barkel”, “Kún
shıǵar”, “Jeti asırım”, “Dúysenbay naması”, “Jotuwlı”, “Shárbáyit” namalarınan paydalanadı.
Esemurat jıraw jergilikli ilimpazlardıń xalıqtıń arasınan awızeki dóretpelerdi jıynaw qolǵa
alınǵan waqıtta bar jıraw bolǵanlıqtan kóplegen dástanlar jazıp alındı.
Jırawdan “Qoblan” dástanın 1939-jılı N.Japaqov tárepinen jazılıp alındı. 1959-jılı alǵı sóz
hám túsinik sózler menen qaraqalpaq tilinde basılıp shıqtı. “Qoblan” dástanı I.A.Belyaev tárepinen
jazıp alınǵan.
Esemurat jıraw qaraqalpaq xalqınıń jırawshılıq ónerine óz úlesin qosıp sheber sóz hám saz
ustası bolǵan Esemurat jıraw 1979-jılı qaytıs boladı. Hár tárepleme talant iyesi bolǵan Esemurat
jırawdıń dóretiwshiligi haqqında jergilikli ilimpazlardıń kishi hám úlken kólemli miynetleri bar.
Biraq ele arnawlı izertlew obiektine aynalǵan joq. Biz Esemurat jıraw sıyaqlı talantlı, sheber
jırawlar miyrasın tolıq úyrenip keleshek áwládqa jetkeriwimiz kerek.
3
Максетов К. Каракалпак жырау-баксылары. – Нокис: Каракалпакстан, 1983,-84 б.
4
Максетов К. Каракалпак жырау-баксылары. – Нокис: Каракалпакстан, 1983,-85 б.
249
REFERENCES
1.
Давкараев Н., «Очерки по истории дореволюционной каракалпакской литературы»,
Ташкент, 1959.
2.
Dáwqaraev N., «Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri»,
Nókis, QQMB, 1961.
3.
Maqsetov Q., «Qaraqalpaq folklorınıń estetikası», Nókis-1971.
4.
Maqsetov Q., «Qaraqalpaq hám ádebiyat», Nókis-1975.
5.
Maqsetov Q., Tájimuratov A., «Qaraqalpaq folklorı», Nókis-1979.
6.
Ayımbetov Q., Qaraqalpaq folklorı, «Qaraqalpaqstan ádebiyatı hám iskusstvosı» jurnalı,
1939-jıl №3.
7.
Ayımbetov Q., «Xalıq danalıǵı», Nókis-1968.
8.
Ayımbetov Q., Kojurov O., Qaraqalpaq ádebiyatınıń túrleri, «Qaraqalpaqstan ádebiyatı
hám iskusstvosı» jurnalı, 1939-jıl №4.
