ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1140
SUG‘URTA SOHASI TARIXI VA LEKSIKASINING SHAKLLANISHI, SOHAGA OID
TERMINLARINING IZOHLANISHI VA ETNOGRAFIYASI
Raxmonqulov O‘ktam Samatovich
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti doktoranti(Phd)
TEL: 99 681-76-66
https://doi.org/10.5281/zenodo.12597997
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sug‘urta sohasining uzoq tarixi, sug‘urta terminining
boshqa tillardagi izohi sohaning terminlari etnografiyasi, haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Termin, Sug‘urta termini tarixi, Insurance, Premium sug‘urta, Xammurapi
qonunlari, dengiz sug‘urtasi, Terminos termini, Chegara toshi, Ssuda, Moliyaviy yo‘qotish, Santa
Klara, Mulkni sug‘urtalash, Mas’uliyatni sug‘urtalash.
FORMATION OF THE HISTORY AND LEXICON OF THE INSURANCE INDUSTRY,
INTERPRETATION AND ETHNOGRAPHY OF INDUSTRY TERMS
Abstract.
This article provides information about the long history of the insurance industry,
the interpretation of the term insurance in other languages, the ethnography of the terms of the
industry.
Keywords:
Terminology, History of Insurance Terminology, Insurance, Premium
Insurance, Laws of Hammurabi, Marine Insurance, Terminos Terminology, Boundary Stone,
Loan, Financial Loss, Santa Clara, Property Insurance, Mas liability insurance
.
ФОРМИРОВАНИЕ ИСТОРИИ И ЛЕКСИКИ СТРАХОВОЙ ОТРАСЛИ,
ТРАКТОВКА И ЭТНОГРАФИЯ ОТРАСЛЕВЫХ ТЕРМИНОВ
Аннотация.
В данной статье представлена информация о многолетней истории
страховой отрасли, трактовке термина страхование на других языках, этнографии
терминов отрасли.
Ключевые слова:
Терминология, История страховой терминологии, Страхование,
Страхование премий, Законы Хаммурапи, Морское страхование, Терминология Терминоса,
Пограничный камень, Ссуда, Финансовые потери, Санта-Клара, Страхование имущества,
Страхование ответственности.
Hozirgi kunga qadar termin va terminologiya sohasi uning mazmun mohiyati, leksik-
semantik strukturasi dunyo olimlari tomonidan tadqiq qilib kelinmoqda. XX asrning boshlarida
dunyo olimlari terminologiya bo‘yicha umumiy ishlar olib borgan bo‘lsalar XX asrning ikkinchi
yarmiga kelib yangi avlod olimlari sohalar terminologiyasi ustida ishlarni davom ettirib
kelishmoqda. Bunday izlanishlarning asosiy sabablari terminlarning yaratilishi bilan bog‘liq
bo‘lsa, ikkinchi sababi ekstralingvistik omillarning terminologiyaga ta‘siri edi. Biroq har bir fan
sohasida yangilanishlar terminologiyaning leksik sathiga o‘z ta‘sirini ko‘rsatib bordi.
Termin va terminologiya turli ijobiy va salbiy ko‘rinishdagi yondashuvlar mazkur
yo‘nalishni soha sifatida shakllaninshiga muhim vazifani bajardi. Davrlar mobaynida termin
so‘zining turli tizimli tillarda paydo bo‘lishi, kelib chiqishiga doir turli taxminiy fikrlarni qayd eta
olsakda, o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan lotincha
terminos
so‘zi va yunoncha logos so‘zlarining
o‘zaro birikishidan hosil bo‘lgan terminologiya so‘zining paydo bo‘lishini termin so‘ziga nisbatan
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1141
aniqroq qayd etishimiz mumkin. Manbaalarda keltirilishicha termin so‘zi
chegaralar ilohiyligi
keyinchalik esa
chegara toshi
,
so‘nggi
yoki
tugallangan nuqta joy manzil
kabi bir necha
mazmunlarda ifodalangan bo‘lsa, o‘rta asrlarda terminus biror narsani aniqlash belgilash
ma‘nolarida qo‘llanilgan.
Hozirgi davrda sohalarda terminlar tadqiqod olib borish davom etmoqda. Jumladan
Sug‘urta sohasi ham terminologiyasida bosqichma-bosqich izlanishlar olib borilyapti.
Sugʻurta
– (insuarense, страхавания)
bu asrlar davomida mavjud bo‘lgan tushuncha
bo‘lib, uning tarixiy taraqqiyoti qadimgi davrlarga borib taqaladi. Sug‘urtaning kelib chiqishini
Mesopotamiyaning ilk sivilizatsiyalariga "pastki shartnoma" yoki dengiz sug‘urtasi deb
nomlanuvchi shartnoma turi ko‘rinishida kuzatish mumkin.
Sug‘urtaning dunyo tillarida atalishi va tarjimasi
Rus adabiyotlarida sug‘urta (страхование) ehtiyot qilish, xavfsizlikni ta‘minlash, xavfning
oldini olish kabi bir qancha ma‘nolari bor. Bu terminining izohlanishi quyidagicha tariflanadi.
Sug‘urta(ssuda) - bu sug‘urtalovchi va sug‘urtalovchi o‘rtasidagi muayyan hodisalar sodir
bo‘lganda jismoniy va yuridik shaxslarning (sug‘urtalovchilarning) mulkiy manfaatlarini ular
tomonidan sug‘urta mukofotlari hisobidan shakllantirilgan pul mablag‘lari hisobidan himoya
qilish bo‘yicha munosabatlari.
Ingliz adabiyotlarida "sug‘urta" Insurance atamasi jismoniy shaxslar yoki tashkilotlar
o‘zlarini moliyaviy yo‘qotish yoki noaniqlikdan himoya qiladigan mexanizm yoki kelishuvni
anglatadi, bunda to‘lov evaziga xavfni kompaniya yoki yuridik shaxsga o‘tkazib, mukofoti sifatida
tanilgan. Sug‘urta - bu ingliz adabiyotida turli adabiy asarlar va munozaralarda o ‘z yo ‘lini topgan
asosiy tushuncha sifatida izohlanadi.
Adabiyotlarda sug‘urta termini himoya, xavfsizlik yoki xavfni boshqarish uchun metafora
yoki ramz sifatida xizmat qilishi mumkin. Mualliflar ko‘pincha sug‘urta bilan bog‘liq mavzularda
ishonch, xavfsizlikning muayyan tarmoqlari, oldindan aytib bo‘lmaydiganlik va hayotdagi xavf va
xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanat kabi kengroq g‘oyalarni o‘rganish uchun foydalanadilar. Ushbu
tematik element inson tajribasida mavjud bo‘lgan noaniqliklar va himoya choralarini aks ettirish
orqali personajlar, syujetlar va umumiy hikoyalarga chuqurlik qo‘shishi mumkin.
Sug‘urtaning qisqacha tarixi va kelib chiqishi haqidagi mulohazalarga to‘xtaladigan
bo‘lsak qadimgi Bobil va dengiz savdogarlariga borib taqaladi.
Qadim zamonlarda savdo iqtisodiyotning muhim qismi bo‘lgan va turli mintaqalardan
kelgan savdogarlar o‘z tovarlarini ko‘pincha xavfli dengiz sayohatlari orqali jo‘natishgan. Bu
savdogarlar o‘z sarmoyalarini himoya qilish uchun moliyachilar bilan shartnomalar tuzar edilar,
bunda moliyachilar sayohatni moliyalashtirish uchun qarz beradi va buning evaziga savdogar tovar
manziliga xavfsiz yetib borsagina qarzni foiz bilan qaytarishga rozi bo‘lardi.
Tabiiy ofatlar (zilzila, suv toshqini, yogʻin va boshqalar), har xil baxtsiz hodisalar roʻy
berganda koʻrilgan zararni qoplash va boshqa pul qoplamalari toʻlash uchun maqsadli pul
jamgʻarmalarini tashkil etish va undan foydalanish bilan bogʻliq iqtisodiy munosabatlar tizimi
hisoblanadi.
Dunyo tarixida sug‘urta va shunga o‘xshash dastlabki amaliyotlar Bobilda taxminan 4000
yil oldin uchragan. O‘sha davrda rivojlangan tijorat markazlari bo‘lgan Bobilda karvon
savdogarlariga qarz bergan kapitalistlarning karvonlarini o‘g‘irlash yoki to‘lovni to‘lash
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1142
holatlarida savdogarlarning qarzlarini yo‘q qilishdi. Keyinchalik bu voqea qirol Xammurapi
tomonidan qonuniylashtirildi. Hammurapi kodeksining eng katta xususiyati shundaki, unda
qaroqchilar hujum qilgan vaqtda karvonlarning yo‘qotishlari hisoblanib boshqa barcha
karvonlardagi mol-mulklar teng taqsimlanishi kerakligini oldindan o‘ylamagan. Bu quruqlik
transportida xavflarni taqsimlashning birinchi misoli.
Miloddan avvalgi 600-yillarda hindular sug‘urta xususiyatlari bilan kredit shartnomalarini
tuzishni boshladilar. Oddiy tarkibga ega bo‘lgan bunday shartnomalar jamiyatlarda sug‘urta
terminini rivojlantirish orqali sug‘urtalashning birinchi qadamlarini ochib berish nuqtayi nazaridan
muhimdir. Ushbu turdagi kredit shartnomalari o‘rta asrlarda rivojlanib, dengiz ssudasi
(
ssuda
(rus) — moddiy boyliklar garovi hisobiga
foiz toʻlash
va qaytarib
berish
sharti bilan
muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik)
va yuk tashish sug‘urtasining
asosini tashkil etdi.
Sug‘urta tushunchasi qadimgi Yunoniston va Rimda yanada rivojlangan. Afinada "koina"
deb nomlangan savdogarlar guruhlari kema halokati yoki qaroqchilik tufayli zarar ko ‘rgan a‘zoga
yordam berish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan mablag‘larni yaratish uchun pullarini
birlashtirdilar. Ushbu koinalarni o‘zaro sug‘urta tashkilotlarining eng qadimgi shakli sifatida
ko‘rish mumkin.
Keyinchalik sug‘urtaga yaqinroq bo‘lgan dasturlar, ayniqsa, dengiz savdosi rivojlanadigan
sohalarda kuzatilmoqda. Dastlabki dengiz davlatlari - karfagenliklar, rimliklar va yunonlar orasida
kema tashigan yukni qarzga berish orqali portga yetib bormaslik xavfini o‘z zimmalariga olganlar
ham bo‘lgan va kema portga xavfsiz qaytib kelganida, ular bergan ssuda miqdori va ular olgan
xatar evaziga foizlar jihatidan muhim ulush bo‘lgan. Cherkov tomonidan yuqori foiz stavkalari
toqat qilinmadi va bir muncha vaqt o‘tgach, bu ta‘qiqlandi. Ehtimol, ushbu ta‘qiq potentsial xavf-
xatarlarga qarshi oldindan sug‘urta mukofotining shaklini keltirib chiqardi va shuning uchun sug
‘urta g ‘oyasi paydo bo‘ldi.
Premium sug‘urta milodiy 1250 yilda Venetsiya, Florensiya va Genuya shaharlarida paydo
bo‘lgan. Biroq zamonaviy sug‘urta konsepsiyasini 14-asrda Lombard savdogarlarining paydo
bo‘lishi bilan bog‘lash mumkin. Ushbu savdogarlar Italiyaning Lombardiya shahrida dunyodagi
birinchi sug‘urta bozorini tashkil etishdi. Ular mukofot olish orqali uzoq masofali savdo safarlarida
tovarlarni yo‘qotishdan himoya qilishni taklif qiladilar. Bu savdogarlarga guruhning har qanday
a‘zosi tomonidan ko‘rilgan yo‘qotishlar xarajatlarini qoplash imkonini berdi, bu esa umumiy
tavakkalchilik pulini yaratdi.
Iqtisodiy sharoitning o‘zgarishi bilan savdo XIV asrdan boshlab juda muhim o‘zgarishlarni
ko‘rsatdi. O‘sha paytda sug‘urta dengiz savdosida eng rivojlangan Italiyada kerak edi va dengiz
sug‘urtasi tushunchasi bu yerda birinchi marta paydo bo‘ldi. Birinchi sug‘urta polisi sifatida qabul
qilingan shartnoma 1314 yil 23-oktyabrda tuzilgan va "Santa Klara" kemasining yukini Italiyaning
Genuya bandargohidan Majorkaga etkazib berishni tashkil qilgan. Birinchi sug‘urta kompaniyasi
1347 yilda, shuningdek, Genuyada tashkil topgan. Sug‘urta to‘g‘risidagi birinchi qonuniy qonun
1424-yilda nashr etilgan "Barselona" farmonidir. Italiyada boshlanganidan so‘ng, dengiz
sug‘urtasi, ayniqsa, XIV asrda Angliyada rivojlangan.
Dengizda boshlangan va rivojlangan sug ‘urta biznesi keyinchalik hayotni sug‘urtalash
g‘oyasini keltirib chiqardi. Kema va uning yuklarini sug‘urtalash kapitan, yo‘lovchilar va ekipajni
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1143
sug‘urtalash g‘oyasini keltirib chiqardi. XVII asrda italiyalik bankir Tonti tomonidan joriy
qilingan "Tontinlar" deb nomlangan tizimda ba‘zi odamlar birlashib, ma‘lum vaqt oralig‘ida
ma‘lum miqdordagi pulni qo‘yishdi va davr oxirida tirik qolganlar ular orasida pulni bo‘lishishdi.
Aksariyat odamlar boshqalarga qaraganda uzoqroq umr ko‘rishiga ishonganliklari sababli juda
mashhur bo‘lgan ushbu tizimda, o‘lganlar moddiy zarar ko‘radi va o‘lim xavfi uchun mukofot puli
to‘lash ko‘zda tutilgan. belgilangan vaqt. Va hayotni sug‘urtalashga o‘tish shu tarzda boshlandi.
XVII asrning ikkinchi yarmi sug‘urtaning rivojlanishiga sabab bo‘lgan ikkita muhim
voqeaga guvoh bo‘ldi. Ulardan birinchisi – bu sug‘urtalashda statistik usullar va usullarni qo‘llash
(Ehtimollarni hisoblash), ikkinchisi – 17-yil 2-sentabrda Londonda yuz bergan, to‘rt kun davom
etgan va 1666 ta uy va 13.000 ta uyning yonib ketishiga sabab bo‘lgan katta yong‘in. Cherkovlar
va yerlarni sug‘urtalashning paydo bo‘lishiga olib kelgan ushbu voqea jamoatchilikka katta ta‘sir
ko‘rsatdi va bunday ofatlar oqibatlaridan ehtiyotkorlik bilan foydalanish g‘oyasini tug‘dirdi.
Ushbu rivojlanayotgan g‘oya asosida 100 yilda "Yong‘in idorasi" tashkil etilgandan so‘ng, 1667-
yilda raqib sheriklik sifatida paydo bo‘lgan birinchi "Do‘stlik jamiyati" yong‘indan sug‘urta
kompaniyasi ish boshladi.
1684-yilda Lloydning Angliyada asos solishi bilan sug‘urta sohasida yangi davr boshlandi.
Londondagi Edvard Lloyd ismli kofexona kema egalari, ishbilarmonlar va savdogarlar dengiz
savdosi to‘g‘risida ma‘lumot almashadigan joyga aylandi. Bu yerda kema yoki kemaning yuklari
uchun kafolatlar bergan odamlar "Anderrayterlar" (
ing. underwriter — 1) yangi chiqarilgan
qimmatbaho qogʻozlar (aksiya, obligatsiya va boshqalar)ning muayyan miqdorini sotib olib,
keyinchalik uni investorlarga sotish yoʻli bilan joylash-tirish majburiyatini oladigan kafil. Sugʻurta
ishida sugʻurta kompaniyasi tomonidan xatarning barcha turlarini sugʻurtalashga vakil qilingan
shaxs. A
nderrayter
sugʻurta portfelining shakllanishiga javob beradi)
sifatida hujjatlarni
rasmiylashtirish orqali ishlay boshladilar va yana bu odamlar Edvard Lloyd vafotidan keyin o‘zaro
Lloyd‘s nomli jamoat tashkil etishdi. Lloyd‘s tashkiloti 1688-yilda Buyuk Britaniya parlamenti
tomonidan qabul qilingan qonun bilan Ittifoqga kiritilgan. Lloyd‘s birinchi yillarida faqat dengiz
sug‘urtasi sohasida faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyinchalik yerlarni sug‘urtalash sohasiga o‘tdi va
bugungi kunda u barcha turdagi sug‘urtalarni amalga oshiradigan muassasaga aylandi. Lloyd‘s -
bu dunyoda noyob bo‘lgan mutlaqo noyob sug‘urta kompaniyasi. Lloyd‘s sug‘urta kompaniyasi
emas, balki Anderrayterlar hamjamiyati va uyushmasi, shuningdek, jahon transport
razvedkasining markazi. Lloyd‘sning eng o‘ziga xos xususiyati shundaki, Lloyd‘s a‘zolari
o‘zlarining barcha mol-mulklari bilan javobgar bo‘lishadi va hech qachon sug‘urtalangan shaxs
bilan bevosita aloqada bo‘lmaydilar va o‘zaro munosabatlar vositachilar yoki "Brokerlar" deb
nomlangan kompaniyalar bilan o‘rnatiladi. Brokerlar Lloyd‘s bilan ishlash va mijozning sug‘urtasi
va tovon puli bilan shug‘ullanish uchun bu yerda ro‘yxatdan o‘tishadi.
Dengiz sug‘urtasi bilan bog‘liq bo‘lgan individual baxtsiz hodisalar, yerni sug‘urtalashda
va poezdlarda sodir bo‘lgan baxtsiz hodisalar baxtsiz hodisalar sug‘urtasida zamonaviy
sug‘urtaning paydo bo‘lishiga olib kelgan bo‘lsa, sanoatning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan
katta texnik zarar muhandislik sug‘urtasining rivojlanishiga olib keldi.
Bu tizim tavakkalchilikni
savdogardan moliyachiga samarali o‘tkazib, sug‘urta shaklini yaratdi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1144
XX asrning boshlarida sug‘urta kompaniyalari har qanday sug‘urta ehtiyojlarini qondirish
uchun o‘z tashkilotlarini yakunlagan tashkilotlar sifatida samarali xizmat ko‘rsatadigan darajaga
erishdilar.
Shunday qilib, hozirgi kunga kelib sug‘urta tashkilotlari o‘tmishdagi hamkasblarining
ishlarini davom ettirib yangi izlanishlar olib bordilar va natijada yangi sug‘urta turlarini taqdim
etdilar.
Sug‘urta sohasi asosan 4 turga ajratiladi. Bunda insonning mol-mulki, sog‘ligi, kasbiy faoliyati
hamda ijtimoiy hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan kuzatilishi mumkin bo‘lgan xavf xatarlarni oldindan
ehtiyot chorasini ko‘rish maqsadida tashkil etilgan.
Sug‘urta sohasining turlari:
1 Mulkni sug ‘urtalash
1.1 Uy sug
‘
urtasi
1.2 Yong
‘
in va tabiiy ofat xavfi
1.3 Biznesni to
‘
xtatish sug
‘
urtasi
1.4 Qurilish va o
‘
rnatish risklarini sug
‘
urtalash
1.5 Avtotransportni sug
‘
urta qilish
1.6 Yuklarni sug
‘
urtalash
2 Mas‘uliyatni sug‘urtalash
2.1 Uchinchi shaxslar oldidagi umumiy fuqarolik javobgarligini sug
‘
urta qilish
2.2 Mahsulot ishlab chiqaruvchi, xizmat ko
‘
rsatuvchi provayderning javobgarligini sug
‘
urtalash
2.3 Direktorlar va mansabdor shaxslar (D&O) mas
‘
uliyatini sug
‘
urtalash
2.4 Kasbiy javobgarlikni sug
‘
urta qilish
2.5 Ish beruvchining javobgarligini sug
‘
urta qilish
2.6 Atrof-muhitga etkazilgan zarar uchun javobgarlikni sug
‘
urta qilish
2.7 Avtotransport vositasi egasining javobgarligini sug
‘
urta qilish
2.8 Chet elga chiqishda transport vositasi egasining javobgarligini sug
‘
urtalash
3 Shaxsiy sug‘urta
3.1 Vaqf hayot sug‘urtasi, pensiya sug
‘
urtasi
3.2 Baxtsiz hodisalardan sug
‘
urta qilish
3.3 Sog
‘
liqni saqlash sug
‘
urtasi
3.4 Chet elga sayohat qilganlar uchun sug
‘
urta
4 Moliyaviy va o‘ziga xos risklarni sug‘urtalash
4.1 Moliyaviy majburiyatlarning bajarilmasligini sug
‘
urtalash
4.2 Mulkni sug‘urtalash
4.3 Siyosiy xavflarni sug
‘
urtalash
Sug‘urta sohasiga oid bir nechta terminlarni ko‘rib chiqsak
1. Baxtsiz hodisa ushbu 2 komponentli murakkab termin asosan inson sog‘lig‘i bilan bog‘liq
Izohi:
Sug‘urtalangan shaxsning irodasiga bog‘liq bo ‘lmagan tasodifiy, qisqa davrda yuz
beruvchi odam organizmiga tashqaridan ta‘sir etadigan va travmatik jarohatga, yoki sog‘liqning
boshqacha yomonlashuviga va/yoki vafot etishiga olib keladigan hodisa. Baxtsiz hodisa bo‘lib
barcha turdagi kasalliklar, shu jumladan kasbiy va yuqumli kasalliklar, shuningdek oziq-
ovqatlardan yoki dori-darmonlardan zaharlanishdan sog‘liqning yomonlashuvi hisoblanmaydi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1145
Ushbu terminning sintaktik tahlil qilamiz.
Tuzilishi:
qo‘shma baxtsiz + hodisa
Tarkibi:
sifat+ot, yasama so‘zlardan tashkil topgan murakkab termin
Antonimi:
baxtli xodisa, baxtli voqea
Sinonimi:
ko‘ngilsiz hodisa, ko‘ngilsiz voqea
2. Broker (sug‘urta brokeri) ingliz tilidan kirib kelgan termin.
Izohi:
Sug‘urta qildiruvchi yoki sug‘urtalovchi topshirig‘iga ko‘ra o‘z nomidan sug‘urta bo‘yicha
vositachilik faoliyatini amalga oshiruvchi, belgilangan tartibda tadbirkor sifatida ro‘yxatdan
o‘tgan yuridik yoki jismoniy shaxs. O‘z mavqeiga ko‘ra Sug‘urta bozorida sug‘urta
qildiruvchining vakili hisoblanadi hamda unga moliyaviy barqaror va mas‘uliyatining hajmi va
to‘lovlar stavkalarining miqdori bo‘yicha optimal sug‘urta shartlarini ta‘minlovchi kompaniyani
(kompaniyalar guruhini) topib berishi lozim. Sug‘urta hodisasi yuz berganda Sug‘urta bozorida
sug‘urta qildiruvchiga qoplama olishda yordam berishi lozim. Shu bilan birgalikda u
sug‘urtalovchidan komissiya haqini oladi va unga sug‘urta badallari (mukofotlari) to‘lanishiga
mas‘uldir. Ayrim davlatlarda sug‘urta shartnomalarining asosiy qismi Sug‘urta bozorida orqali
tuziladi, boshqalarida esa - faqatgina yirik, yangi va ko‘pchilikka unchalik ma‘lum bo‘lmagan
qaltisliklar sug‘urtalanadi. Brokerlik instituti asosan Buyuk Britaniya va AQSh da rivojlangan.
Qayta sug‘urtalash brokerining vazifasi bo‘lib ma‘lum ulushda O‘z zimmasiga olishga tayyor
bo‘lgan kompaniyalar o‘rtasida qayta sug‘urtalashga topshirilayotgan qaltisliklarni taqsimlash
hisoblanadi.
Ushbu terminning sintaktik tahlil qilamiz.
Tuzilishi:
sodda yasama, fe‘l + ot yasovchi qo‘shimcha
Tarkibi:
brake + er fe‘lga ot yasovchi
er
qo‘shimchasini qo‘shish bilan yasalgan bir komponentli
termin
Sinonimi:
sug‘urta komissari, vositachi
3.
Yetkazilgan zarar: Ikki komponentli murakkab termin
Izohi:
Sug‘urtalovchiga qonunchilikda yoki sug‘urta shartnomasida belgilangan tartibda xabar
qilingan, sug‘urta hodisasi yuz berishi natijasida sug‘urtalanuvchi (sug‘urtalangan)ning mulkiy
manfaatlariga etkazilgan zararning pul ko‘rinishi. Egalik tituli
1) yer, ko‘chmas mulk, boshqa mulkka egalik qilish huquqini tasdiqlovchi hujjat;
2) biron bir mulkka egalik qilish uchun qonuniy (yuridik tasdig‘i mavjud) huquq. Ekologik
qaltisliklarni sug‘urtalash
mulk sug‘urtasi turiga oid yoki atrof muhitni ifloslantirganlik bilan bog‘liq qaltisliklarni
sug‘urtalash.
Tuzilishi:
Qo‘shma yasama,
Tarkibi:
Fe‘l + ot fe‘lga sifatdoshning o‘tgan zamon qo‘shimchasi
gan
qo‘shish va mavhum ot
bilan yasalgan ikki komponentli termin
Antonimi:
Keltirilgan foyda
Sinonimi:
Xoʻjalik faoliyatidan koʻrilgan yoʻqotishlar; pul shaklida ifoda etiladi. Bir shaxsga
ikkinchi bir shaxsning huquqbuzarligi tufayli yetkazilgan pul shaklidagi ziyon.
4.
Bank sug‘urtasi- inglizcha (bank insurance) ikki komponentli murakkab termin.
Sug‘urtaning nisbatan yangi turi hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1146
Izohi:
Tijorat banklari tomonidan amalga oshiriladigan (depozitlarni sug‘urtalashdan boshqa)
sug‘urtaning nisbatan yangi turi. Farbiy Evropa davlatlarida va AQShda Bank sug‘urtasi - Bu
tijorat banklarining sug‘urta sohasiga (asosan shaxsiy sug‘urta sohasiga) kirib kelishidir; faoliyat
yuritayotgan sug‘urta kompaniyalarini sotib olish yoki keng yoyilgan bank filiallari va
bo‘linmalari tarmog‘i orqali sug‘urta polislarini sotish tizimlarini tashkil etishda (agar bu
qonunchilik bilan ruxsat etilgan bo‘lsa) namoyon bo‘ladi.
Tuzilishi:
Qo‘shma yasama,
Tarkibi:
Ot + ot ko‘rinishida yasalgan ikki komponentli termin
O‘zbekistonda sug‘urta sohasining takomillashishi:
Sug‘urta sohasi tizimini tartibga solish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining “Sug‘urta
faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni qabul qilingan va bu qonunning 3- moddasida “Sug‘urta —
muayyan voqea (hodisa) yuz berganda yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash, tovon puli va boshqa
to‘lovlarni to‘lash uchun maqsadli pul jamg‘armalarini tashkil etish hamda ulardan foydalanish
bilan bog‘liq bo‘lgan, jismoniy va yuridik shaxslar uchun ularning manfaatlarini himoya qilishga
doir munosabatlar” majmui tushuniladi. Olib borilayotgan islohotlar samarasini yanada oshirish,
davlat va jamiyatning har tomonlama va jadal rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish,
davlatimizni modernizatsiya qilish va hayotning barcha sohalarini liberallashtirish bo‘yicha
ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish maqsadida “Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot
strategiyasi sari” tamoyiliga asosan ishlab chiqilgan quyidagi yettita ustuvor yo‘nalishdan iborat.
1. “2022 - 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” ishlab
chiqildi.
2. Taraqqiyot strategiyasida 2022-yil va keyingi yillarda iqtisodiyot sohasida amalga oshirish zarur
bo‘lgan dasturiy va maqsadli vazifalarga bag‘ishlanib, maqsadlarning uchinchi yirik guruhi
“Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur‘atlarini ta’minlash” deb nomlandi.
3. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasining puxta ishlab chiqilganligi, iqtisodiy islohotlar
maqsadi va vazifalarini belgilab beradi.
4. Belgilangan vazifalarni amalga oshirishda sug‘urta sektorining rolini oshirish, iqtisodiyotning
real sektori, tashqi va ichki investitsiyalar, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni sug‘urta yo‘li
bilan himoyalashning xalqaro tajribasini o‘rganish va muhokama qilish,
5. Fuqarolarga ko‘rsatiladigan sug‘urta xizmatlarini rivojlantirish va aholining sug‘urta
madaniyatini oshirish,
6. Sug‘urta bozorini tartibga solishning prudensial normalarini takomillashtirish
7. Sug‘urta faoliyatini raqamlashtirish va axborot xavfsizligini ta’minlash borasida bir qancha
maqsadlar kiritilgan.
Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotini jahon iqtisodiyotiga tobora integratsiyalashuvi,
global xavf-xatarlarning oshib borishi, xalqaro sug‘urta hamjamiyati, sohaning ekspertlari va
tahlilchilari oldiga hal etilishi dolzarb ahamiyatga ega bo‘lgan qator vazifalarni ilgari
surayotganligi xorijlik mutaxassislar tomonidan alohida tilga olinmoqda.
Xulosa:
O‘zbekistonda sug‘urta tiziminining rivojlanishi dunyo ta’limotidan ortda qolgani
yo‘q, chunki davlatimiz mustaqillikka erishgan kundan boshlab har bitta sohada islohotlar olib
bordi. Jumladan sug‘urta sohasi ham keng qamrovli rivojlanish bosqichini boshdan o‘tqazdi.
Sug‘urta tizimi uning taraqqiyot bosqichi juda o‘rinli tartibda amalga oshirildi. Sug‘urta
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1147
sohasining barcha tarmoqlari keng rivojlandi va xalq uchun manfaatli yo‘nalishlari tashkil etildi,
dunyodagi rivojlangan davlatlardan hech ham qolishmay rivojlanishda davom etmoqda.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 23 noyabrdagi “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi
qonuni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 24.11.2021-y., 03/21/730/1089-son
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28 yanvardagi “2022 — 2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli
Farmoni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,; 10.02.2023-y., 06/23/21/0085-son
3.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildli 1-5-jildlar – Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti 2006-2008.
4.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi "O'zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi to'g'risida"gi
farmoni;
5.
X.M.Shennayev, I.K.Ochilov, S.E.Shirinov, I.G`.Kenjayev “Sug'urta ishi” Toshkent-
2014;
6.
Gomelya V.B, Rubin Y.B, Soldatkin V.I “Straxovoy portfel” Moskva Somentik-1994
Internet manbaalar:
1.
http://www.vikipedia.org
2.
3.
https://www.mf.uz/uz/news-mf-jx/item/609-609.html.
