ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
55
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASI TURIZM ÓZINE TARTATUǴIN HÁM TÚRISTLER
KELIWI KÓRSETKISHLERI
Turdıbaeva Feruza
Kegeyli rayonı MBB hám MSHBSh ne qaraslı 26-sanlı ulıwma orta bilim beriw mektebiniń
geografiya páni múǵallimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12657550
Annotatsiya.
Bul maqalada Ózbekstan Respublikası turizm ózine tartatuǵın hám túristler
keliwi kórsetkishleri, tariyxıy hám zıyarat turizminiń qásiyetleri jáne onı rawajlandırıw faktorların
úyreniwi haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Turizm, sayaxatshılıq, túristler, geografiya, mámleket, materiallıq.
INDICATORS OF TOURISM ATTRACTION AND TOURIST ARRIVALS OF THE
REPUBLIC OF UZBEKISTAN
Abstract.
In this article, the indicators of the Republic of Uzbekistan's tourism attraction
and tourist arrivals, the importance of the history and pilgrimage tourism and the organization of
its development factors are discussed.
Key words:
Tourism, travel, tourists, geography, state, material.
ПОКАЗАТЕЛИ ТУРИСТИЧЕСКОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ И
ТУРИСТИЧЕСКИХ ПРИБЫТИЙ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Аннотация.
В данной статье рассмотрены показатели туристической
привлекательности Республики Узбекистан и туристических прибытий, значение
историко-паломнического туризма и организация факторов его развития.
Ключевые слова:
Туризм, путешествия, туристы, география, состояние,
материал.
Turizm industriyası millionlap adamlardıń tirishiligin támiyinleydi, milliardlap insanlarǵa
bolsa óz xalqı hám basqa mámleketler xalıqlarınıń materiallıq ózgesheligin, sonıń menen birge,
tábiyat baylıǵın qádirlew múmkinshiligin beredi. Ayırım mámleketlerde bul tarmaqtıń ishki
ónimdegi úlesi 20 procentten artıqtı quraydı hám ulıwma alǵanda, turizm industriyası jáhán
ekonomikasında iri eksport tarmaqlardan úshinshi orındı iyeleydi.
Ózbekstan Respublikasınıń sayaxatshılıq potencialı jedel rawajlanıp atır. Sońǵı jıllarda
mámleket milliy ekonomikasınıń strategiyalıq tarmaqlarınan biri retinde turizmdi rawajlandırıw
boyınsha kompleks ilajlar izbe-iz ámelge asırılıp atır, bul bolsa onıń tez rawajlanıwı, jańa jumıs
orınlarındı jaratıw, dáramatların kóbeytiw, adamlardıń turmıs dárejesi hám sapasın kóteriw, sonıń
menen birge, investitsion kórkemligin asırıwǵa qaratılǵan.
2021-jıldıń yanvar-dekabr aylarında Ózbekstan Respublikasına turistik maqsetlerde kelgen
sırt el puqaraları sanı 1 881,35 mıń adamdı quradı. Bul kórsetkish ótken jıldıń sol dáwirinde 1
504,13 mıń adamdı quraǵan. Ózbekstanǵa kelgen sırt el puqaralarınıń sanı ótken jıldıń sol dáwirine
salıstırǵanda 377,22 mıń adamǵa kóbeygen.
Usınıń menen birge, 2021-jıldıń yanvar-dekabr aylarında turistik maqsetlerde ketken
Ózbekstan Respublikası puqaraları 2 194,85 mıń adamdı quraǵan bolıp, ótken jıldıń yanvar-dekabr
aylarında bul kórsetkish 2 001,52 mıń adamdı quraǵan. Shet el mámleketlerine ketken
puqaralardıń sanı ótken jıldıń sol dáwirine salıstırǵanda 193, 33 mıń adamǵa kóbeygen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
56
2021-jıl yanvar-dekabr aylarında Ózbekstan Respublikasına ǴMDA mámleketlerinen
kelgen sırt el puqaraları 1 713,96 mıń adamdı quradı, bul jámi kelgenlerdiń 91, 1 % ti quradı, basqa
mámleketlerden 167, 39 mıń adam (yamasa 8, 9 %) kelgen.
Turizm COVID-19 pandemiyasınan eń kóp zıyan kórgen tarmaqlardan biri boldı.
Ornatılǵan sheklewler sebepli dúnya boylap aviakompaniyalar hám aeroportlar turizm
industriyasınıń tiykarǵı infrastrukturası retinde zıyan kóriwde dawam etpekte, olardıń dári-
dármanlar, vakcinalar, gumanitar járdemi hám basqa turmıs ushın zárúr bolǵan tovarlardı global
támiynatı menen támiyinlew múmkinshilikleri qáwip astında edi.
2020-jıldıń báhárinde koronavirus pandemiyası dúnya boylap sayaxatshılıq máwsimin
izden shıǵardı. Mámleketlerler aralıq sayaxatlardı qadaǵan etiw hám karantin ilajları turizm
sektorına zıyan jetkezip, tariyxta bolmaǵan krizistı keltirip shıǵardı. Ózbekstan ekonomikası da
zıyan kórdi. Usınıń sebebinen, ishki turizm sektorı da zıyan kórdi.
Turistik maqsetlerde Ózbekstanǵa kelgen sırt el puxaraları sanınıń analizi 2020-jılda (1
504,13 mıń adam) 2019-jılǵa (6 748,51 mıń adam) salıstırǵanda 5 244,38 mıń adamǵa (77,7 %)
keskin azayǵanın kórsetip atır. Sol dáwirde ǴMDA mámleketlerinen kelgen sırt el puqaraları sanı
4,4 ese, basqa mámleketlerden bolsa 5,8 ese azayǵan.
Biraq, 2021-jılda 2020-jılǵa salıstırǵanda ósiwdi baqlaw múmkin. 2021-jıldıń yanvar-
dekabr aylarında Ózbekstanǵa kelgen shet el puqaralar sanı 1 881,35 mıń adamdı quradı. 2020-
jıldıń sol dáwirine salıstırǵanda bul kórsetkish 377,22 mıń adamǵa asqan, yaǵnıy 25,1 % ke. 2020-
2021-jıllarda ǴMDA mámleketlerinen respublikaǵa kelgen sırt el puqaralar sanı 20,7 % ke, basqa
mámleketlerden bolsa 99,6 % ke (derlik 2 esege) asdı. Óz ornında, 2021-jılda respublikamızǵa
kelgen barlıq sırt el puqaralarına eń kóp bólegi tiykarınan 4-sherekke tuwrı keliwin da baqlaw
múmkin (745,72 mıń adam - kelgenler ulıwma sanınıń 39,6 % i). ǴMDA mámleketleri puqaraları
da tiykarınan 4-sherekte respublikaǵa kirip kelgen - 700,24 mıń adam (ǴMDA mámleketlerinen
kelgenler ulıwma sanınıń 40,9 % i). Basqa shet el mámleketlerler (ǴMDA mámleketlerinen
tısqarı) puqaraları bolsa tiykarınan iyul-sentyabr aylarında Ózbekstanǵa kelgenler (52,05 mıń
adam - 2021-jıl dawamında basqa mámleketlerden (ǴMDA mámleketlerinen tısqarı) respublikaǵa
kelgenler ulıwma sanınıń 31,1 % i).
2021-jıldıń yanvar-dekabr aylarında Ózbekstanǵa kelgen sırt el puqaraları sapar maqsetin
oqıw ushın dep belgilegenler sanı 6,41 mıń adamǵa (jámi kirip kelgenlerdiń 0,4 % i) teń,
kommerciya maqsetinde kelgenler - 13,65 mıń adam (0,7 %), emleniw ushın - 32,4 mıń adam (1,7
%), xızmet saparı ushın - 60,71 mıń adam (3,2 %), bos waqıt hám dem alıw ushın - 155,07 mıń
adam (8,3 %). Eń kóp sayaxatlardıń maqsetlerine bolsa tuwısqanlardı joqlaw dep belgilengen -
1613,11 mıń adam (85,7 %).
Tiyisli dáwirdiń ótken 2020-jılına salıstırǵanda oqıw maqsetinde ámelge asırılǵan saparlar
26,2 % ke, emleniw saparları - 53,6 % ke, xızmet saparları - 71,4 % ke, bos waqıt hám dem alıw
saparları - 16,6 % ke, tuwısqanların kóriw ushın ámelge asırılǵan saparlar - 18,1 % ke asqan. Biraq
kommerciya maqsetindegi saparlar, kerisinshe, 19,3 % ke azayǵan. 2021-jılda shet el
mámleketlerden (ǴMDA mámleketlerinen tısqarı) sırt el puqaraları Ózbekstan Respublikasına
tiykarınan oqıw, bos waqıtın ótkeriw hám dem alıw, sonıń menen birge, kommerciya maqsetinde
kelgenler. ǴMDA mámleketleri xalqı bolsa xızmet saparı, tuwısqanların joqlaw hám emleniw
maqsetinde respublikamızǵa kirip kelgen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
57
Ózbekstan Respublikasına kelgen sırt el puqaralarınıń tiykarǵı bólegi Qırǵız
Respublikasınan - 652,17 mıń adam (jámi kirip kelgen sırt el puqaralarınan 34,7 % ti quraydı),
Qazaqstannan - 565,33 mıń adam (30,0 %), Tájikstannan - 288,21 mıń adam (15,3 %), Rossiyadan
- 190,49 mıń adam (10,1 %), Túrkiyadan - 44,17 mıń adam (2, 3 %), Awǵanstannan - 34,0 mıń
adam (1,8 %), Pákstannan - 10,74 mıń adam (0,6 %), Hindistandan - 10,66 mıń adam (0,6 %),
Ukrainadan - 8,72 mıń adam (0,5 %), Germaniyadan - 6,91 mıń adam (0,4 %), Qubla Koreyadan
- 5,75 mıń adam (0,3 %), AQSHdan - 5,42 mıń adam (0,3 %) hám Belarus Respublikasınan - 4,26
mıń adam (0,2 %) kirip kelgen.
Qalǵan 54,52 mıń adam (2,9 %) Ózbekstanǵa basqa shet el mámleketlerden kelgen.
2021-jılda sırt el puqaraları xızmet saparları ushın tiykarınan Rossiyadan - 16,03 mıń adam,
bul xızmet saparı maqsetinde kelgen barlıq sırt el puqaralarınıń 26,4 % in quradı, Tájikstannan -
7,08 mıń adam (11,7 %), Qazaqstannan - 6,95 mıń adam (11,5 %) kelgen.
Oqıw ushın turistler tiykarınan Awǵanstannan - 2,45 mıń adam (bul oqıw maqsetinde
kelgen turistlerdiń 38,2 % in quradı), Pakistannan - 1,64 mıń adam (25,5 %) hám Hindistandan -
0,6 mıń adam (9,4 %).
Bos waqıtın ótkeriw hám dem alıw ushın jurtımızǵa kelgen sırt elliklerdiń tiykarǵı bólegi
Rossiyadan - 30,58 mıń adam, bul dem alıw maqsetinde kelgenlerdiń 19,7 % in quradı,
Awǵanstannan - 19,02 mıń adam (12,27 %) hám Túrkiyadan - 15,71 mıń adam (10,1 %).
Maqseti tuwısqanların jaqlaw bolǵan saparlar sanınan sırt el puqaraları tiykarınan Qırǵız
Respublikasınan - 641,91 mıń adam (39,8 %), Qazaqstannan - 528,73 mıń adam (32,8 %) hám de
Tájikstannan - 251,78 mıń adam (15,6 %) Ózbekstanǵa kelgen.
Emleniw ushın sırt el puqaraları tiykarınan Qazaqstannan - 13,84 mıń adam (sapar maqseti
emleniw bolǵan sayaxatlar sanınan 42,7 % ti quradı), Tájikstannan - 13,01 mıń adam (40,2 %)
hám Qırǵız Respublikasınan - 4,35 mıń adam (13,42 %) kelgen.
Kommerciya maqsetinde ámelge asırılǵan saparlardıń tiykarǵı bólegi Awǵanstan (8, 73
mıń adam, bul kommerciya ushın kelgen sırt elliklerdiń 64,0 % in quradı ), Tájikstan (1,66 mıń
adam - 12,1 %) hám de Hindistan (0, 51 mıń adam - 3,8 %) puqaraları bolıp tabıladı.
2021-jıl yanvar-dekabr aylarında Ózbekstan Respublikasına kelgen sırt el puqaralarına
50,9 % in (956,72 mıń adam) er adamlar, 49,1 % in (924,63 mıń adam) hayallar quradı. 2020-
jıldıń sol dáwirinde bolsa kelgen er adamlar sanı 765,42 mıń adamdı, hayallar 738,71 mıń adamdı
quradı. Ózbekstanǵa kelgen er adamlar hám hayallar sanınıń analizi sonı kórsetedi, 2018-jılda jámi
kelgenler sanınıń 47,1 % in er adamlar, 52,9 % in hayallar quraǵan. 2019-jılda da shet elden kelgen
puqaralardıń jámi sanında er adamlarǵa salıstırǵanda hayallardıń úlesi kóbirek ekenligin baqlaw
múmkin (er adamlar - 47,7 %, hayallar - 52,3 %).
2020-jıldan bolsa, sırt elden kelgen er adamlar sanı kóbeyiwdi basladı. 2020-jılda er
adamlar 2021-jıldaǵı sıyaqlı 50,9 % ti, hayallar bolsa 49,1 % ti quradı. Ózbekstanǵa 2021-jılda sırt
el er adamları tiykarınan Qırǵız Respublikasınan - 28,1 % (kelgen er adamlardıń ulıwma sanınan),
Qazaqstannan - 26,3 %, Tájikstannan - 18, 9 %, Rossiyadan - 12 %, Túrkiyadan - 4 % hám basqa
mámleketlerden - 10,8 % kelgen. Óz ornında, hayallardıń tiykarǵı bólegi Qırǵız Respublikasınan
- 41,5 %, Qazaqstannan - 34,0 %, Tájikstannan - 11,6 %, Rossiyadan - 8,2 %, Awǵanstannan - 0,9
% hám basqa mámleketlerden - 3,8 % kelgen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
58
2021-jılda sırt el er adamları xızmet saparı maqsetinde tiykarınan Rossiya (xızmet saparı
maqsetinde kelgen er adamlar ulıwma sanınan 25,7 % ti quraǵan), Tájikstan (12,8 %) hám
Qazaqstannan (11,6 %) kelgenler. Oqıw ushın Awǵanstan (oqıw maqsetinde kelgenlerdiń ulıwma
sanınan 44, 9 % ti quraǵanı), Pakistan (24, 6 %) hám Hindistandan (8,0 %) kelgen. Dem alıw hám
bos waqıtların ótkeriw ushın er adamlar tiykarınan Rossiya (16,8 %), Awǵanstan (13,3 %) hám
Túrkiyadan (12, 4 %) kelgen.
Tuwısqanların joqlaw ushın bolsa Qırǵız Respublikası (34,2 %) Qazaqstan (30,1 %) hám
Tájikstan (20,3 %) sıyaqlı qońsılas mámleketlerden kelisken. Emleniw ushın da bul
mámleketlerden, yaǵnıy Tájikstan (46,1 %), Qazaqstan (37,6 %) hám Qırǵız Respublikasınan
(11,2 %) kelgen.
Kommerciya maqsetinde tiykarınan Awǵanstan (73,3%), Tájikstan (8,1 %) hám de
AQSHdan (3,1 %) kelgen er adamlar bolǵan. Sırt elden kelgen hayallardı analiz etkende 2021-
jılda xızmet saparı maqsetinde olar er adamlar sıyaqlı Rossiya (xızmet saparı maqsetinde kelgen
jámi hayallar sanınan 30,0 % ti quraǵan), Qazaqstan (10,4 %) hám Tájikstannan (5,3 %) kelgenler.
Oqıw ushın Pakistan (28,6 %), Awǵanstan (16,5 %) hám de Hindistandan (13,9 %)
kelgenler. Bos waqıtların ótkeriw hám dem alıw ushın hayallar Rossiya (26,9 %), Qazaqstan (15,6
%) hám Awǵanstannan (9,8 %) kelgen.
Emleniw hám tuwısqanların joqlaw maqsetinde olar, er adamlar sıyaqlı tiykarınan Qırǵız
Respublikası, Qazaqstan hám Tájikstannan kelgenler. Atap aytqanda, tuwısqanların joqlaw
maqsetinde kelgen hayallardıń jámi sanınan 44,9 % i Qırǵız Respublikasınan, 35,2 % i
Qazaqstannan hám 11,4 % i Tájikstannan kelgenler quraǵan. Emleniwge bolsa tiykarınan hayallar
Qazaqstan (46,6%), Tájikstan (35,7%) hám Qırǵız Respublikasınan (15,0%) kelgenler.
Kommerciya maqsetinde bolsa tiykarǵı aǵıs Awǵanstan (52,2 %), Tájikstan (17,2 %) hám
de Hindistannan (5,3 %) kelgen.
2021-jılda Ózbekstan Respublikasına kelgen sırt el puqaralarına jası boyınsha bólistiriliw
analizine kóre, olardıń tiykarǵı bólegi 31-55 jastaǵılar - 49,9 % ti (sonnan er adamlar - 51,5 % ti,
hayallar - 48,5 % ti) quraǵan, 56 hám odan úlken jastaǵılar bolsa - 19,3 % ti (er adamlar - 39,6 %
ti, hayallar - 60,4 % ti), 19-30 jastaǵılar - 16,6 % ti (er adamlar - 61,7 % ti, hayallar - 38,3 % ti),
0-18 jastaǵılar - 14, 9 % ti (er adamlar - 51 % ti, hayallar - 49 % ti) quraǵan.
2021-jılda xızmet saparı menen tiykarınan 31-55 jastaǵı (jámi kelgenler sanınan 68,9 % ti
quraǵan) hám 19-30 jastaǵı (16, 6 %) sırt el puqaraları ketken. Oqıw maqsetinde tiykarınan 19-30
jastaǵı jaslar kelgen bolıp, bul jámi kelgenlerdiń 55,4 % in, sonıń menen birge, 31-55 jaslıqlar -
30,3 % ti quraǵanı. Bos waqıtların ótkeriw hám dem alıw maqsetinde tiykarınan 31-55 jastaǵılar
(kelgenlerdiń ulıwma sanınan 57,2 % ti quraǵan) hám 19-30 jastaǵılar (20 %) kelgen.
Tuwısqanlardı joqlaw ushın tiykarınan 31-55 jastaǵı (jámi sayaxatlar sanınan 48,5 % ti quraǵan)
hám de 56 hám odan úlken jastaǵılar (20,2 %) quraǵan. Salamatlandırıw maqsetinde jurtımızǵa
tiykarınan 31-55 jastaǵılar (ulıwma kelgen sırt el puqaralar sanınan 46,9 % ti quraǵan) hám de 56
jas hám odan úlkenler (22,1 %) kelgen. Kommerciya maqsetinde bolsa Ózbekstanǵa kelgen sırt
elliklerdiń tiykarǵı bólegin 31-55 jastaǵılar (bul ulıwma saparlar sanınan 40,7 % ti quraǵan) hám
0-18 jastaǵılar (27,4 %) bolǵan. 0-18 jastaǵı balalarǵa kelip, olardıń mámleketimizge keliwlerinen
tiykarǵı maqset tuwısqanlardı joqlaw (bul jastaǵı jámi kelgenlerdiń 90,8 %), dem alıw - 5,4 %,
sonıń menen birge, emleniw - 1,6 % bolǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
59
REFERENCES
1.
Egamberdiev F.B.
, Eshiniyazov B.A. Turizm tarawlariniń geografiyalíq tiykarlarí.
“Educational Research in Universal Sciences”, “INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION 2023/21” erus.uz Languages of
publication: o‘zbek, english, русский, қазақ, точик, қарақалпақ. TASHKENT,
UZBEKISTAN 2023/ JANUARY 2, b.-243-246.
2.
Egamberdiev F.B
., Eshiniyazov B.A. Turizmniń rawajlaniwindaǵi geografiyalíq
kórsetkishler. “Educational Research in Universal Sciences”, “INTERNATIONAL
CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION 2023/21”
erus.uz Languages of publication: o‘zbek, english, русский, қазақ, точик, қарақалпақ.
TASHKENT, UZBEKISTAN 2023/ JANUARY 2, b.-247-250.
3.
Eshiniyazov B.A., Saliyev E.P., &
Egamberdiev F.B
. (2023). TURIZM TARAWLARINIŃ
ILIMIY TIYKARLARINIŃ ÚYRENILIWI. Educational Research in Universal Sciences
ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | ISSUE 4 | 2023 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary
Scientific Journal April, 2023 2 Educational research in universal sciences, 2(4), 821–
825. https://doi.org/10.5281/zenodo.7904877 136
4.
Professorlar M.Q.Pardayev va H.N.Musayevlar tahriri ostida. Mualliflar jamoasi. Xizmat
koʻrsatish, servis va turizm sohalarini rivojlantirish: muammolar va ularning yechimlari. -
T.: 2008. – 47 b.
5.
Turdımambetov I.R.,
Egamberdiev F.B.,
Ongarbaev O.A. Turizmniń geografiyalíq
úyreniliwi. «Geografiya páni hám oní oqítíwdíń aktual máseleleri» atamasindaǵi
respublikaliq ilimiy-teoriyaliq konferenciya materiallarí. Nókis: NMPI, 2022, 28-29 aprel.
B-98-100.
