ALTINGU'L O'TENIYAZOVANIN' POEZIYALIQ SHIG'ARMALARINDA TROPLARDIN' QOLLANILIWI

72

ALTINGU'L O'TENIYAZOVANIN' POEZIYALIQ SHIG'ARMALARINDA

TROPLARDIN' QOLLANILIWI

Kenesbaeva Aynura

Qaraqalpaq Ma'mleketlik Universitetinin' Qaraqalpaq Filologiyasi ha'm Jurnalistika

fakuletetinin' 2-kurs studenti.

https://doi.org/10.5281/zenodo.13142097

Annotasiya.

Bul maqalada, Altıngu'l O'teniyazovanın' poeziyasida ko'rkemlew

qurallarının' qollanılıwı so'z etilgen.

Gilt so'zleri:

ádebiyatlarında, qosımtalar, metafora, epitet ten'ew.

THE USE OF TROPES IN POETRY COLLECTIONS OF ALTINGUL OTENIYAZOVA

Abstact.

The use of tropes in the poetry of Altıngul Oteniyazova is mentioned in this article

Ke words:

literature, alliteration, metaphor, epithet.

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТРОПОВ В ПОЭТИЧЕСКИХ СБОРНИКАХ АЛТЫНГУЛ

ОТЕНИЯЗОВОЙ

Аннотация.

Использование тропов в поэзии Алтынгул Отениязовой упоминается в

данной статье

Ключевые слова:

литература, аллитерация, метафора, эпитет.

Teńew arqalı predmet yamasa qubılıs óz ara salıstırılıp,olardıń birewin ekinshisine

teńlestiriw arqalı anıqlanadı,túsindiriledi.Teńewler hár qıylı usıllar arqalı bildiriledi 1) -day //-dey,

-tay // -tey affiksi arqalı hám 2)yańlı,misli,mısal,kibi hám t.b.tirkewishler arqalı.

Predmet yamasa qubılıs ortasındaǵı uqsaslıqtı salıstıra otırıp,shayır kóplegen teńewlerdi

qollanǵan.Onıń shıǵarmalarında -day // -dey, -tay //-tey affiksi arqalı jasalǵan teńewler shayırdıń

sheberligin ayqın kórsetip turadı. Shayırdıń “Qaraqalpaq qızıman” qosıǵınan mısallar

Márt Tumaris massagent túp deregim,

Gúlayımday palwan boldı jáne kim,

Qumar ana maqtanıshım tiregim,

Atı xalıq qaraqalpaq qızıman.

Nádira ǵazzeli yosh berer bizge,

Zulfiyalar ismi súrmedur kózge,

Gúlparshınday opa áyleyin sizge,

Qızın sıylar qaraqalpaq qızıman.

O, Nókisim baxtı kúndey kúlgen sháhárim,

73

Sen anamsań ayalaǵan alaqanında,

Sen gúllenseń men de shadpan hám barman,janım

Senlik ıshqı,ar hám namıs aǵar qanımda. (O,Nókisim)

A.Óteniyazovanıń shıǵarmalarında “kibi “ sóziniń járdeminde jasalǵan teńewlerde orınlı

qollanılǵan. Mısalı

Bul ájayıp dúnyanıń siz,

Ashıp sırlı jumbaqların,

Quyash kibi nur bolǵansız,

Atam kibi mehribanım. (Sizge tájim,ustazlarım)

Gózzallar, jaslıqtıń gúli gózzallar,

Sizler bar-ómirde báhár, jazlar bar,

Sizge teńew tappay tiller tubalar,

Kórinse ǵumsha láb,ay kibi júzler. (Gózzallar)

Bul mısallarda teńew qurılısın dúziwshi elementlerdiń barlıǵı qatnasqan quyash kibi-

teńew obrazı, soǵan sáykes nur sózi-teńew predmeti, al kibi sózi-teńew konstrukciyasın dúziwshi

kórsetkish.

Sonday –aq, A.Óteniyazovanıń shıǵarmalarında mısalı, misli, megzer, shelli túwe

sózleriniń járdeminde jasalǵan teńewlerde orınlı qollanılǵan. Mısallar

Qosıqtıń bahasın soramań mennen,

Haq buyrıǵı menen jazılar xat ol,

Dedim

-Baha qoysań oǵan ne dermen?!

Seniń ushın misli satılar zat ol!... (Qosıqtıń bahası)

Misli

sózi ózinen keyin kelgen sózdiń yaǵnıy teńew obrazın barlıq waqıtta ataw sepliginde

turıwın talap etedi. Misli sózi házirgi qaraqalpaq tilinde teńewlerdi jasawda keń qollanıladı. Bul

sóz kóbinese jazba ádebiy tilde ushırasadı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde kópshilik teńewler Megzer sóziniń járdemindede payda boladı.

Bul megzer sózi menen kelgen sózlerdi A.Óteniyazovanıń qosıqlarında da ushıratıwǵa

boladı.

Qızı bar shańaraq gúlzarǵa megzer,

Gúlzar da gúller de qızlarǵa megzer,

Ellerdiń sáni ǵoy qız perzenleriń,

Qızlarsız ómirler muzlarǵa megzer.

74

Uqsatıw mánisin bildiriwshi –day // -dey, -tay // -tey affiksi arqalı misli,mısalı,yańlı,kibi

hám t.b kómekshi sózler arqalı jasalǵan teńewlerdi shayırdıń tómendegi qosıqlarında jiyi

qollanılǵanın kóremiz

Qushaǵıńda gúller jaynap tursın dep,

Qábirińde millon lala tursın dep,

Alıp kelsem únsiz kúlip tursań tek,

Aytshı magan “Lala gúldey Aygúlim!” (Aygúldiń muńı)

Kók aspanda appaq bulıtlar,

Buwdaq –buwdaq kórinedi,

Aq paqxtaday appaq olar,

Sulıw súwret báhardegi.... (Appaq bultlar)

Eliwdiń esigin qaǵıp tursam da,

Saǵan narestedey talpınar janım,

Qanday sulıw sháharlerde bolsam da ,

Bárinende zıyat tuwǵan mákanım. (Elime)

Bunnan tısqarı shıǵarmalarında shayır ulıwma xalıqlıq tilde qollanılıp júrgen teńewlerdi

de orınlı paydalanǵan.

Enem qásterlegen sol eski sandıq,

Ómir meketbindey turar tórimde,

Bilmedim,biz onnan qansha úlgi aldıq,

Qansha sabaq berdi bizge teginge.

Dúnya hesh kórmegey ana hasiretin,

Tawday arzıwları solmasın hesh,

Bárinnen de ullı isenim,shadlıq

Miyras bolıp qalar áwladlarıma .(Enemniń sandıǵınan tapqanlarım)

“Hámmege ótsede buyrıq, pármanım,

Mushtay júregińe ótpedi, ne ilaj,

Sen meniń qımbatlım ,sheksiz ármanım.(Tangemge shax xatı)

Bul mısallardaǵı teńewler qaraqalpaq tilindegi uqsaslıq mánidegi kelbetliklerdi jasawshı –

tay// -tey ,-day //- dey affiksleri arqalı jasalǵan. Shıǵarmalarda predmetke tán bolǵan belgilerdi

teńep súwretleytuǵın bunnan basqa da teńewler de kóplepushırasadı. Sonday-aq shıǵarmalarında

misli, megzer hám t.b sózlerdiń járdeminde jasalǵan teńewler de orınlı qollanılǵan. Mısallar

Ásirlerden miyras tańday,

75

Keń sahranıń tamırınday,

Tasqan ómir aǵar tınbay,

Ullı jipek jollarında.(Ullı jipek jollarında)

Ǵoshshaq jigit ,arıw qızlardıń eli,

Der yoshlı shayırlar qosıǵı jeri,

Qaraqalpaq baǵlarınıń búbúli,

Bazargúldey qız ósirgen shımbay bul. (Shımbay bul)

Shayırdıń tómendegi shıǵarmalarında da teńew kútá obrazlı túrde sáwlelengen.

Marjanday tisleri jarqırap kúlgen waqıtta,sulıw qır murınnıń ústindegi bilener-bilimbes

jıyrıǵı,oymaq awız ,bet-álpeti anama keyip bergeni anıq bilinip qaladı. (Meniń anam hámmeden

jaqsı)

Epitette misli,mısalı,tárizlilerdiń qatarında Sıyaqlı túride keń qollanıladı. Bunı tómende

berilgen shıǵarmalarında ayqın kóriwimizge boladı.

Eger bizde imkaniyatlar bolǵanda, koreys xalqınıń táwip qızı Tangem sıyaqlı serial

dóretiwge bolar edi....(Táwip ana)

OL waqıtları emi joq dep tabılǵan ot jara, kiyme taz sıyaqlı awır kesellerdi de emley

alǵan.( Táwip ana)

Bunday teńewler poetikalıq shıǵarmalarda ayrıqsha kúshke, obrazlılıqqa iye boladı.

Ulıwma alǵanda, shayır tárepinnen qollanılǵan teńewler júdá obrazlı hám tásirli, sonlıqtan

da olar shıǵarmalardı oqıp atırǵan insanǵa tereń oy saladı.

Epitetlediń qollanılıwı

Predmet yamasa háreketke tán bolǵan belgini,sapanı ayrıqsha anıqlap, onı obrazlı etip

kórsetiw ushın awıspalı mánide qollanılǵan sóz epitet dep ataladı. Mısallar

Altın quyash kúlimlep,

Nur shashadı jolıńda,

Gózzal jaylar birimlep,

Boy tikler oń- solıńda.

Epitetler A.Óteniyazovanıń shıǵarmalarında kóp qollanılǵan. Shayır ózi súwretlep

atırǵan waqıya, qubılıslarǵa, qaharmanlarǵa tán belgilerdi daralap, ayqınlap ayrıqsha etip kórsetiw

ushın epitetlerden orınlı hám ónimli paydalana alǵan. Mısalı

Aq jawlıq ana aq saqal ata,

Náwshedey jas qızlar, óspirim bala,

Hámme asıǵadı aldıǵa ǵana,

76

Ullı úmiti kóp búginnen bálkim.

Shayırdıń “ Ańlattıń maǵan “ qosıqlar toplamına kiritilgen “Bul kún” qosıq qatarlarında

aq jawlıq, altın quyash sózleri epitetler bolıp, olar shayır shayır tárepinen sheber qollanılǵan.

Epitet-grek tilinen–anıqlaw mánisinde. Kórkem ádebiyat tilinde predmet,waqıya, hódiyse,

túsinik hám adamlardıń belgi-sıpatların anıqlap, sıpatlap keletuǵın troplardıń bir túri. Anıqlawshı

sóz anıqlanatuǵın sóz benen birigip, óziniń belgi-qásiyetlerin oǵan kóshirgen halda súwretlew

obeyektiniń anaw yamasa mınaw tamanların sıpatlaydı. Epitettiń kórkemlew xızmeti sonda, ol

arqalı shayır yáki jazıwshı qaharmannıń yamasa qubılıstıń ózine tán belgilerin ayrıqsha kórsetip,

oǵan oqıwshınıń dıqqatın tartadı, onda emotsiya payda etedi.

Úy tórinde tal besik,

Aǵam jatqan,men jatqan,

Arıslanday kelbetli,

Bes palwanǵa asatqan,

Endi sıymay kúyemen,

Qáne,endi bir jatsam,

Bul besikti hámmeden,

Qızǵanaman anajan. ( Besinshi ul )

Bul qosıqta shayırdıń jeke ómirinde júz bergen waqıyalarǵa baylanıslı ishki

gúyzelisleri sáwlelengen. Lirikalıq qaharmannıń jası ótken sońǵı óz ómirine baha beriwleri,

muhabbat súyiwshilik sezimlerin súwretley otırıp, insan ushın hámiyshe ıshqı-muhabbat

muqaddes tuyǵı bolıp qalatuǵınlıǵı kórkem mazmundı sapanı, qásiyetti, ózgeshelikti obrazlı

bahalap kórsetiw maqsetinde awıspalı mánide qollanılǵan. Epitetlerde obrazlılıq, súwretshilik,

emocional- ekspressivlik máni jámlengen bolıp, olar belgili bir kórkemlik, stillik maqsette tańlap

qollanıladı. Kópshilik ádebiyatlarda ol poetikalıq anıqlawısh dep te júritiledi. Epitet atlıq,

kelbetlik, kelbetlik feyillerden boladı.

Táńrim tańlap Adam ata qabırǵasın,

Júregine jaqın etti altın basıń,

Sonnan berli azamattıń jan sırlasıń ,

Ilahiyda qabırǵadan bolmań hayal.

Altın basıń sózinde úlken máni ótkirligi jámlengen. Ol lirikalıq qaharmannıń qosıqtaǵı

oy-keshirmeleri sáwlelenedi.Ekinshiden, altın bas eptette kútá obrazlı túrde sáwlelendirgen.

Joqarıda atı atalǵan qosıqlarında eptet sipatında altın quyash, aq jawlıq, tal besik, alın

bas sıyaqlılardı mısal etip keltirilgen.

77

Metaforalar qollanılıwı

Metafora – til biliminde qanday da bir uqsaslıq tiykarında payda bolǵan awısqan

mánilerdi túsinemiz. Al metafora usılı arqalı kórkem ádebiyatta kórkem súwretlewlerdiń

baslı qurallarınıń biri sıpatında da metaforalar jasaladı. Bul ekewiniń yaǵnıy ulıwma qaraqalpaq

tilindegi metaforalar menen kórkem ádebiyattaǵı metaforalardıń arasında ayırmashılıqlar bar.

Bul ayırmashılıqlar kórkem ádebiyatta kórkem súwretlew qurallarınıń biri sıpatında

qollanılatuǵın metaforalardıń obrazlılıq xarakterinde qollanıladı.

REFERENCES

1.

Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT

//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.

2.

Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT

PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal

of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.

3.

Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ

ТАЛАБАЛАРНИНГ

МУСТАҚИЛ

ИШЛАШ

КЎНИКМАЛАРИНИ

ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.

4.

Shaxnoza

T.,

Rayxan

K.

JOYBARLARDIŃ

SHÓLKEMLESTIRIWSHI

STRUKTURALARI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 2. –

С. 124-128.

5.

Bektursinova L. X., Madaminova N. O. CHARACTERISTICS OF THE

DEVELOPMENT OF LITTLE CHILDREN'S MENTION //Modern Science and

Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5.