ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
82
QARAQALPAQ AYTÍSLARÍNDA KIYIM-KENSHEK ATAMALARÍNA BAYLANÍSLÍ
TARIYXÍY SÓZLER
Kadirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13336608
Annotaciya
. Maqalada qaraqalpaq xalıq aytısları tilindegi kiyim-kenshek atamaları
úyrenilgen.
Tayanısh sózler:
kórkem ádebiyat stili, leksika, leksika-semantikalıq topar, tariyxıy sózler,
arxaizmler, kiyim-kenshek atamaları.
HISTORICAL WORDS RELATED TO THE NAMES OF CLOTHES IN KARAKALPAK
AYTÍS
Abstract.
The article examines the names of clothes in the language of Karakalpak folk
Aytıs.
Key words:
Literary style,vocabulary, lexical-semantic group,historical words, archaism,
clothing names.
ИСТОРИЧЕСКИЕ СЛОВА, СВЯЗАННЫЕ С НАЗВАНИЯМИ ОДЕЖДЫ В
КАРАКАЛПАКСКОМ АЙТЫСЕ.
Аннотация.
В статье рассматриваются название одежды в языке
каракалпакского народного айтыса.
Ключивые слова:
литературный стиль, лексика, лексико-семантическая группа,
исторические слова, архаизмы, название одежды.
Gónergen sózler kórkem ádebiyat stili tarawında jiyi qollanılatuǵın leksika-semantikalıq
toparlardan ibarat. Sóz sheberleri menen sóz ustaları tariyxıy sózler menen arxaizmlerdi poetikalıq
jobada paydalanıwda tiykarınan alǵanda súwretlenetuǵın waqıyaǵa sáykes dáwir koloritin beriwdi,
shıǵarmanıń anaw yaki mınaw qaharmanınıń jeke ózgesheligin durıs kórsetiwdi, sonday-aq
gónergen sózlerdin` ekinshi mánilerine tán obrazlı ekspressiyanı kórkemlik mápine jumsawdı
kózde tutadı.
Qaraqalpaq aytısları awızyeki dóretpelerdiń ishinde óziniń kórkemliligi, tillik
ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Onıń leksikasına itibar bersek, onda xalqımızdıń ótmish
dáwirine tiyisli derekler, kún-kóris jaǵdayı, úrp-ádet hám dástúrleri, basqa xalıqlar menen mádeniy
hám ádebiy baylanısları óz sáwlesin tapqan til birlikleri bar ekenligin ańlaymız. Solardıń qatarında
gónergen sózler dáwir koloritin, kartinasın ashıp beriwshi til birlikleri esaplanadı. Olardı aytıs
tilinde kóplep ushıratıwǵa boladı.
Hár bir xalıqtıń milliy kiyimi – sol xalıqtıń qaysı milletten ekenin, onıń milliy mádeniyatın
kórsetetuǵın tiykarǵı belgi. Xalıqtıń milliy kiyimlerinde onıń mádeniyatı, talantı, sheberligi
kórinedi hám ol milliy kiyimler menen basqa xalıqlardan ayrılıp turadı.
Sonıń menen birge kiyim-kenshekler arqalı adamlardıń kún-kóris jaǵdayı da málim
dárejede belgili boladı. Máselen jarlı, kún-kórisi tómen adamlar ayaq qiyimlerden tıshtaban, sharıq
kiyse, bay hám hámeldarlardıń balaları aq pushta etik, zer gewish kiygen.
Bunday buyımlardıń barlıǵı ótmish dáwir kartinasın ashıp beriwshi dereklerden sanaladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
83
Kiyim-kenshekler hár bir dáwirde óz zamanına say ózgeriske ushırap, ayırımları
qollanıwdan shıǵıp qalıp otırǵan. Mine, usınday qollanıwdan shıǵıp qalǵan buyımlardıń atamaları
tilimiz leksikasında gónergen sózler qatarınan orın iyeledi. Xalıq awızyeki dóretpeleri kóp ásirlik
tariyxqa iye bolǵanlıqtan onda gónergen sózler dáwir koloritin beriw ushın jumsaladı. Usınday
xalıqtıń bir neshe dáwirden beri saqlanıp kiyatırǵan kórkem awızyeki dóretpeleriniń biri aytıslar
bolıp, onıń tilinde kiyim-kenshek atamalarınıń tómendegi túrleri jumsalǵanlıǵın kóriwimizge
boladı:
Bas kiyim atamaları:
bórik, sáwkele, shaqmaqı qurash, hám t.b.
Bórik sózi DLT miynetinde de bas kiyim maǵanasın bildirgen: Boshsiz bork bōlmās
[1.326].
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bul sózge tómendegishe túsinik beriledi:
«Hár túrli teriden tigilgen bas kiyim, malaqay, tumaq, qurash, telpek, degeley» [2.350].
Malaqay, tumaq, qurash, telpek, degeley – bulardıń hámmesi ulıwmalastırıp aytqanda er
adamlardıń bas kiyimleri.
Aytıslar tilinde bul bas kiyimler atamalarınıń tómendegi mısalda jumsalǵanlıǵın kórsek
boladı:
Awdarıspaq oynasań,
Azdıń janı qalmaydı.
Bórik
alıspaq oynasań,
Tazdıń janı qalmaydı (146-b.)
Esiktegi «e» deyseń,
Esitpeymen ne deyseń,
Shaqmaqı qurash
kiyseń de,
Keshegi jǵrgen gedeyseń (177-b.)
Mısallardı tallap qaraǵanımızda «bórik» hám «shaqmaqı qurash» er adamlardıń bas kiyimi
bolıp, olar ózleriniń tuwra mánisinde jumsalǵan. Ertede qurashtıń «shaqmaqı» túrin bardamlı
adamlar kiygen. Mısalda bul sóz arqalı sol waqıttaǵı adamlar arasındaǵı klasslıq jikleniwshilik
jaǵdayları sóz etiledi. Al, tómendegi mısalda bolsa hayal-qızlardıń bas kiyimi bolǵan «sáwkele»
sózi beriledi:
Góne bolsa da,
sáwkelemizdi
kiyeyik,
Ǵarrı da bolsa sháwjeylige tiyeyik (221-b.)
Sáwkele
– kelinshektiń uzatılǵanda kiyetuǵın bas kiyimi. Halaqası kestelengen, shekeligi,
mańlayı, boydası gúmis hám marjanlar menen áshókóylengen. Júdá siyrek saqlanǵan óner
úlgi[3.50]. Bul bas kiyim shlem úlgisindegi eń áyyemgi bas kiyimlerdiń biri bolıp, ayırım
maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda biziń eramızǵa shekemgi I ásirlerde ásker basılardıń basına kiyetuǵın
kiyimi bolǵan. Bizge belgili qaraqalpaqlardaǵı sáwkele hayal-qızlardıń toyda kiyetuǵın qımbat
bahalı metallardan islengen bas kiyimi. Kóbinese qızlar uzatılǵanda basına sáwkele kiygizgen.
Aytıstaǵı «sáwkele» sózi keltirilgen mısal da uzatılatuǵın qız tilinen bayanlanǵan.
Ústki kiyim atamaları:
shekpen, parsha ton, zer jaǵalı ishik, mawıtı, boyama kóylek,
shatırash kóylek, túrme, hám t.b.
Bul atamalar ishinde
ishik
sózi DLT de ïchuk – haywanlardıń terisinen tigilgen postın
delinse [4.259], ton – sırttan kiyetuǵın kiyim mánisin beredi[5.166].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
84
Aytıslar tilinde «parsha ton», «zer jaǵalı ishik», «mawıtı ton» dı xannıń, patshanıń
perzentleri kiygenligi aytıladı. Mısalı:
Kósh bádik, kósher bolsań saylarǵa kósh,
Saylardaǵı malı kóp baylarǵa kósh,
Parsha ton, zer jaǵalı ishik
kiyip,
Xannıń qızı otırǵan jaylarǵa kósh (28-b.)
At jaqsısı yawmıtı,
Ton jaqsısı
mawıtı
, (28-b.)
Al «túrme» – qız-kelinshekler basına oraytuǵın yamasa jigitler beline buwatuǵın jipekten
islengen gezleme [6.367]. Bul sóz mısalda jigittiń beline buwatuǵın belbewi mánisinde jumsaladı:
…
Túrme
buwǵan jigittiń,
Maqpaldan bılǵawı bar (104-b.)
«Shatırash kóylek» kerege kózli gezlemeden tigilgen kóylek bolsa[7.514], «boyama
kóylek» hár qıylı reń berip boyalǵan gezlemeden tigilgen kóylekti bildiredi[8.340]. Olar
tómendegi mısallarda beriledi:
Shatırash kóylek
kiyipsiz ústińizge,
Aq oramal jarasqan betińizge…(164-b.)
Hawadan ushqan láple qar,
Boyama kóylek
jeńi tar…(166-b.)
«Shekpen»- jún jibinen, hár qıylı materiallardan ishine jún, paxta salıp yamasa paxta, jún
salmay astarlı etip, sırıp toqılǵan sırttan kiyetuǵın uzın kiyim[9.524]. Aytısta bul sóz
tómendegishe beriledi:
Jaz kiyiwge
shekpen
kerek,
Kerilip urıwǵa ketpen kerek…(162-b.)
Ayaq kiyim atamaları:
sharıq, tıshtaban, sawırı etik, hám t.b.
Aytıslar tilinde jumsalǵan ayaq kiyim ataması bolǵan «sharıq» Sh.Allaniyazovanıń
miynetinde úsh túrli máni bildiretuǵınlıǵı aytıladı hám ayaq kiyim mánisindegi sharıqtı teriden
islengen dep kórsetedi[10.27].
Aytısta ayaq kiyim sıpatında sharıqtı kún-kórisi tómen, jarlı, diyqan, kúnlikshi, shopanlar
kiygenligi aytıladı:
Bir waqıtta shańnıń sońında ayaǵında jaman
sharıq,
betleri bıdım-bıdım bir jigitti kóredi
…(111-b.)
Ayaǵıńda jaman
sharıq
,
Baǵqa seyil etipseń…(229-b.)
«Sharıq»qa usaǵan ayaq kiyimniń jáne biri «tıshtaban» bolıp, ol ayaq kiyimniń eń ápiwayı
túri sanaladı. Mısaldaǵı bul sózdiń mánisi de joqarıdaǵı «sharıq» sóziniń mánisi menen únles:
Ayaǵıńda
tıshtaban
,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
85
Neǵıp júrgen gedeyseń?! (177-b.)
Solay etip, aytıs tilindegi bul toparǵa kiriwshi sózler ózleriniń qollanılıw ózgeshelikleri
menen ajıralıp turadı.
REFERENCES
1.
Maxmud Qashqariy. Devonu luǵat it turk. T. I. – B. 326.
2.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. - Nókis, T. I. – B. 350.
3.
Allamuratov A., Dospanov O., Tilewmuratov G. Qaraqalpaqsha kórkem óner
atamalarınıń sózligi. - Nókis, 1991. – B. 50.
4.
Maxmud Qashqariy. Devonu luǵat it turk. T. III. – B. 259.
5.
Maxmud Qashqariy. Devonu luǵat it turk. T. III - B. 166.
6.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. - Nókis, T. IV. – B. 367.
7.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. - Nókis, T. IV. -B. 514.
8.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. - Nókis, T. IV. – B. 340.
9.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. - Nókis, T. IV. – B. 524
10.
Allaniyazova Sh. Qaraqalpaq tiliniń qol óner leksikası. - Nókis, 1997. – B. 27.
