ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
396
TIL BILIMINDE FRAZEOLOGIZMLERDIŃ IZERTLENIW MÁSELELERI
Kadirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13933020
Annotaciya. Maqalada til biliminde frazeologizmlerdiń izertleniw máseleleri úyrenilgen.
Tayanısh sózler: sózlik quram, frazeologizmler, turaqlı sóz dizbekleri, obrazlı,
ekspressivlik boyaw, leksika, leksikolog, ekspressivlik, frazeologiyalıq topar, frazeologiyalıq
ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, struktural-semantikalıq
klassifikatsiya.
ISSUES OF STUDYING PHRASEOLOGICAL UNITS IN LANGUAGE
LEARNING
Abstract. The article examinesthe issues of stdying phraseological units in linguistics.
Key words: Vocabulary, phraseological units, stable word combinations, figurative,
expressive coloring, lexicon, lexicology, expressiveness, phraseological group, phraseological
lines, structural-semantik classification.
ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В ПРОЦЕССЕ
ИЗУЧЕНИЯ ЯЗЫКА
Аннотация. В статье рассмотрены вопросы изучения фразеологизмов в
языкознании.
Ключивые слова: Словарный состав, фразеологизмы, постоянные словосочетания,
обтазный, экспрессивный, лексика, лексиколог, экспрессивность, фразеологическая группа,
фразеологические единицы, фразеологические цепочки, структурно-семантическая
классификация.
Sózlik quramda tek jeke sózler ǵana emes, al jeke sózlerdey bir mánini ańlatatuǵin bir
neshe sózlerden quralǵan turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Frazeologizmler –
tilimizdiń bólinbes bir bólegi. Óziniń formasınıń, mánisiniń turaqlılıǵı jaǵınan da, stillik
ózgesheligi jaǵınan da ayrıqshalıqlarǵa iye.
Tilimizde
kewilge
qonımlı,
kórkem,
obrazlı,
ekspressivlik
boyawı
kúshli
frazeologizmlerdiń túrleri júdá kóp ushırasadı. Tildiń bay ǵáziynesi dep esaplanatuǵın
frazeologizmlerdi xalıq orınlı paydalanıp, naqıl-maqallar menen barabar joqarı bahalaydı. Hárbir
tildiń ózine ılayıq milliy ózgesheligi ásirese onıń frazeologiyasınan anıq kórinedi.
Frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen baslı ayırmashılıǵı haqqında bir qansha kórnekli
til ilimpazları ózleriniń pikirlerin bildirdi. Máselen, D.N. Ushakov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin
jay sóz dizbeklerinen ayıratuǵın eń tiykarǵı belgilerdiń biri – onıń bir tilden ekinshi tilge sózbe-
sóz awdarılmawında dep kórsetse[1], A.İ.Efimov onıń formasınıń turaqlılıǵında dep
esaplaydı[2.66-69]. A.A.Reformatskiy frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵı,
birinshiden, jay sóz dizbekleriniń sintaksislik jaqtan qaralıwında bolsa, ekinshiden,
frazeologizmlerdiń leksikali’q jaqtan qaralıwında dep kórsetedi.
Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdin’ basqa sóz birliklerinen ayırılatuǵın tiykarǵı
belgilerin anıqlawda belgili leksikolog ilimpaz E.Berdimuratovtıń quwatlawǵa turarlıq pikirleri
bar. Ol qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı bir neshe belgilerin ajıratıp kórsetedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
397
1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde
qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.
2. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp keledi.
3. Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler ózleriniń qáliplesken turaqlı
ornınan iye bolıp keledi.
4. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bóleklerge bóliwge bolmaydı.
5. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir
sintaksislik xızmet atqaradı.
6. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı [3.131-133].
Frazeologizmlerdiń kópshilik bólegi sóylewde belgili bir stillik maqset – ekspressivlik
ushın xızmet etedi. Frazeologizmler kórkem shıǵarmalarda obraz jasaw, personaj tiline sáykes
minezleme beriw, waqıya-hádiyse yaki halattı kórkem obrazlı, ótkir etip kórsetiwde qollanılatuǵın
áhmiyetli til birligi esaplanadı. Sonlıqtan da, jazıwshı hám shayırlar olardan óz shıǵarmalarında
keń paydalanadı.
Til biliminde frazeologiya termini birinshi márte frantsuz ilimpazı Sh.Balli miynetinde
qollanıladı [4.87]. Miynette frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwǵa
baylanıslı olardı úsh toparǵa ádettegi sóz dizbekleri, frazeologiyalıq toparlar hám frazeologiyalıq
birlikler dep toparlarǵa ajıratıp kórsetedi. Sh.Balli kóz-qarasları keyingi waqıtları orıs ilimpazı
akademik V.Vinogradov tárepinen ilimiy tiykarda rawajlandırıldı [5.21-28]. V.Vinogradov orıs
tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq jaqtan frazeologiyalıq ótlesiwler,
frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep úsh toparǵa ajıratıp kórsetedi.
Frazeologizmlerdiń usılay bóliniwi kópshilik túrkiy tillerde birdey. Sebebi,
V.V.Vinogradovtıń klassifikatsiyasın basshılıqqa alıp, óz tilleriniń faktleri tiykarında analizleydi.
XVIII ásirden XX ásirdiń ortalarına shekemgi frazeologiyalıq teoriyanınń rawajlanıwınıń
dáslepki dáwirlerinde-aq til ilimi tariyxında M.V.Lomonosov, V.A.Dal, A.A.Potebnya,
F.F.Fortunatov,
F.I.Buslaev,
Sh.Balli,
A.A.Shaxmatov,
V.V.Vinogradov,
A.I.Efimov,
N.M.Shanskiylerdiń ilimiy miynetleri frazeologiyanıń óz aldına lingvistikalıq taraw sıpatında
qáliplesiwine tiykar saldı. Frazeologiya máselelerine arnalǵan dáslepki miynetler kóbirek
leksikografiyalıq obyektte bolıp xızmet etti. Bul dáwirde frazeologizmlerdiń sózliklerde
beriliwine, olardıń mánisi hám etimologiyasın anıqlawǵa ayrıqsha itibar berildi.
Túrkiy tilleriniń frazeologizmlerin úyreniw XX
ásirdiń 40- jıllarınıń aqırına keliw menen
baslanǵanın kóriwimizge boladı. Túrkiy tilleri ishinde birinshilerden bolıp 1944-jılı
S.Keńesbaevtıń «Qazaq tiliniń turaqlı sóz dizbekleri» degen doktorlıq dissertaсiyası jaqlandı.
Ásirese akademik S.Keńesbaevtıń 1977-jılı baspadan shıqqan «Qazaq tiliniń frazeologiyalıq
sózligi» atlı kólemli miyneti qazaq tilinde ǵana emes, al ulıwma tyurkologiyaǵa qosılǵan elewli
úles dep esaplaymız. Avtor bul sózliktiń «Qazaq tiliniń frazeologizmleri tuwralı» [6.589-621]
degen bóliminde qazaq tilindegi frazeologizmlerdiń teoriyalıq máselelerin ján-jaqlı qarastıradı.
Ózbek frazeologiyasına arnalǵan eń dáslepki miynetler ótken ásirdiń 50-jıllarınıń basında
payda boldı. Olardıń qatarına Sh.Raxmatullaev, Ya.D.Pinxasov, A.Shomaqsudov,
M.Xusainovlardıń kandidatlıq dissertaсiyaların kórsetiw múmkin [7.18]. Bul miynetlerde ózbek
tiliniń frazeologizmleri akademik V.V.Vinogradovtıń struktural-semantikalıq klassifikatsiyası
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
tiykarında analiz etiledi, frazeologizmler semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan frazeologiyalıq
birlikler, frazeologiyalıq ótlesiwler hám frazeologiyalıq dizbeklerge ajıratıladı.
Túrkmen tili boyınsha K.Babaevtıń «Túrkmen tiliniń idiomaları» miynetin atap ótsek
boladı. Ol idiomalardıń semantikasına baylanıslı olardı eki toparǵa ajıratadı.
1. Frazeologiyalıq ótlesiw
2. Frazeologiyalıq birlik.
K.Babaev frazeologiyalıq birliklerdi quramındaǵı ayırım sózler tiykarında bóledi. Mısalı:
bash, gol, ayag hám t.b.
Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri 1968-jılı birinshi ret E.Berdimuratovtıń
«Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası» atlı miynetinde sóz boladı [8]. Avtor
frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerine qarama-qarsı qoyıp, frazeologiyalıq sóz
dizbekleriniń quramına qospa terminlerdi de, naqıl-maqallardı da kirgizedi. Avtor semantikalıq
birigiwshiligi jaǵınan qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tórt toparǵa bóledi:
frazeologiyalıq ótlesiw, frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq so’zler.
Frazeologiyalıq sózler degen toparǵa tilimizdegi naqıl-maqallardı da kirgizedi.
Sonday-aq, 1972-jılı doсent S.T.Nawrızbaevanıń qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz
dizbeklerine arnalǵan «Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре» [9]
degen miyneti jarıq kórdi. Monografiyada qaraqalpaq tilindegi atawısh frazeologiyalıq sóz
dizbekleriniń turaqlı hám jay sóz dizbeklerinen, qospa sózlerden, naqıl-maqallardan, terminlerden,
túbir hám dórendi sózlerden ayırmashılıqları, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kóp mániligi,
olardaǵı omonimiya, antonimiya, sinonimiya qubılısları úyrenilgen.
Frazeologiyalıq materiallar ózleriniń genetikalıq, funkсionallıq, qurılıslıq ayrıqshalıqları
jaǵınan túrlishe semantikalıq jaqtan da xarakteri jaǵınan da hár qıylı bolıp keledi.
Sonlıqtan da, biz xalqımızdıń ásirler boyı taratıp, joǵaltpay qásterlep saqlap kiyatırǵan bay
ǵáziynesi bolǵan frazeologizmlerdi, olardıń sanın jáne de toparın kóbeytip, bayıtıp kózdiń
qarashıǵınday saqlap keleshek áwladqa taratıwımız tiyis. Demek, usınıń ózinen
frazeologizmlerdiń ele de bolsa izertlewdi talap etetuǵın másele ekenligi kórinip tur.
REFERENCES
1.
Ушаков Д.Н. Толковый словарь русского языка. М., 1935.
2.
Ефимов А.И. Об изучении языка художественных произведений. Минск, 1953, 66-
69-бетлер.
3.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нөкис, 1994. 131-133-
бетлер.
4.
Балли Ш. Французская стилистика. М., 1961, 87-бет.
5.
Виноградов В.В. Русский язык. 1947. М., 21-28-бетлер. Виноградов В.В. Русский
язык. 1947. М., 21-28-бетлер
6.
Кеңесбаев С.К.Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сөздiгi. Алматы, 1977. 589-621-бетлер.
7.
Рахматуллаев Ш.У. Основные грамматические особенности образных глагольных
фразелогических единиц современного узбекского языка. АКД. М., 1962., 16 б;
Пинхасов Я.Д. Фразеологические выражения в языке произведении Хамида
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
Алимджана. АКД, Ташкент, 1953. 19 б; Шамақсудов А.Ш. Язык сатиры Мухими
(Лексика и фразеология), АКД, Ташкент, 1956, 18б; Хусаинов М. Фразеология прозы
писательницы Айдын, АКД, Самарканд, 1959, 18б. Кеңесбаев С.К.Қазақ тiлiнiң
фразеологиялық сөздiгi. Алматы, 1977. 589-621-бетлер.
8.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. Нөкис, 1968.
9.
Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакского-русском словаре.
Ташкент. 1972.
