2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
36
PENSIYA TA’MINOTINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASHNING
ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Raxmonov Nuriddin Muxammadjonovich
Iqtisodiyot fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.13340492
Annotatsiya.
Ushbu tezisda, O’zbekistonda pensiya ta’minotining moliyaviy
barqarorligini ta’minlash, pensiya taʼminoti tizimini isloh etish va takomillashtirish va bu
jarayonda xorij tajribasidan foydalanish xususida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
pensiya taʼminoti, ijtimoiy himoya, mehnat staji, pensiya tizimi.
SCIENTIFIC AND THEORETICAL FOUNDATIONS OF ENSURING THE
FINANCIAL STABILITY OF PENSION PROVISION
Abstract.
This thesis talks about ensuring the financial stability of pension provision in
Uzbekistan, reforming and improving the pension provision system and using foreign experience
in this process.
Key words:
pension provision, social protection, length of service, pension system.
НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ФИНАНСОВОЙ
УСТОЙЧИВОСТИ ПЕНСИОННОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ
Аннотация.
В данной дипломной работе говорится об обеспечении финансовой
устойчивости
пенсионного
обеспечения
в
Узбекистане,
реформировании
и
совершенствовании системы пенсионного обеспечения, использовании зарубежного опыта
в этом процессе.
Ключевые слова:
пенсионное обеспечение, социальная защита, стаж, пенсионная
система.
Pensiya taʼminoti tizimini isloh etish va takomillashtirish, shuningdek, pensiya tizimlarini
tashkil qilish borasida ko‘plab olimlar o‘z qarashlarini bayon qilishgan. Jumladan, iqtisodiyot
bo‘yicha Nobel mukofoti laureati R.Diamond pensiya tizimini yaratishdagi turli xil
yondashuvlarning mehnat bozoriga, jamg‘armalarga va iqtisodiy o‘sishga taʼsirini tahlil qilgan.
O‘zining “Iqtisodiy nazariya, soliq va pensiya siyosati” nomli tadqiqotida majburiy pensiya
sug‘urtasini chuqur tahlil qilgan.
N.Borisenko fikricha “Ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan sabablarga ko‘ra ishdan yoki
doimiy daromad manbaidan mahrum bo‘lishi natijasida moliyaviy ahvolining yomonlashishi,
shuningdek yordamga muhtoj bo‘lgan oila aʼzolarining tibbiy-ijtimoiy xizmatlarga bo‘lgan
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
37
ehtiyojini qondirishda qo‘shimcha xarajatlarga bog‘liqligi ijtimoiy xavf yoki ijtimoiy risk deb
ataladi”15.
Jahon banki tadqiqotchilaridan Pigot va Sanelarning fikricha, “pensiyalarni indeksatsiya
qilishda 3 ta asosiy jihatni hisobga olish lozim. Birinchidan, indeksatsiya qoidalari shaffof bo‘lishi
hamda ishtirokchining qo‘shgan ulushidan katta miqdorda farq qilmasligi lozim.
Ikkinchidan, indeksatsiya rejalashtirilmagan qayta taqsimlashga olib kelmasligi hamda
jamg‘arish va ishchi kuchi harakatiga teskari taʼsir ko‘rsatmasligi lozim. Uchinchidan, davlat
pensiya tizimida indeksatsiya dasturlari xususiy pensiya tizimlarida indeksatsiyalash bilan
muvofiq bo‘lishi kerak”
Zamonaviy sharoitda ijtimoiy himoya – bu qonun bilan mustahkamlangan ko‘p bosqichli
iqtisodiy, ijtimoiy hamda huquqiy tizimdir, shuningdek aholini ijtimoiy risklardan himoya qilishga
mo‘ljallangan institutdir.
Аholini ijtimoiy risklardan moddiy himoya qilish iqtisodiy munosabatlarning alohida
guruhi hisoblanmish ijtimoiy taʼminot ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy taʼminotning asosiy
ko‘rinishlaridan biri – bu pensiya taʼminotidir.
Pensiya taʼminoti – davlatning eng muhim ijtimoiy kafolatlaridan biridir. Mazkur
tizimning yaxshi ishlashi jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va farovonlikni ta’minlashga xizmt qilsa,
aksincha pensiya taʼminoti tizimidagi muammolar jamiyatda xavfli ijtimoiy keskinliklarni,
jumladan daromadlar tengsizligining kuchayishini keltirib chiqarishi mumkin.
O‘zining milliy pensiya tizimiga ega bo‘lgan har qanday davlatda pensiyalar miqdorini
izchil oshirib borish, hisoblanadigan pensiyalarning miqdoriga taʼsir etuvchi salbiy omillarni
aniqlash va ularni vaqtida bartaraf etish yuzasidan doimiy islohotlar amalga oshirish muhim
masalalardan hisoblanadi.
Bugungi kunda jahon mamlakatlarida turlicha pensiya taʼminoti modellari amal qiladi.
O‘zbekistonda avlodlar birdamligiga asoslangan taqsimlanuvchi va jamg‘arib boriladigan
pensiya tizimlari faoliyat ko‘rsatadi. Аslida jamg‘arib boriladigan pensiya taqsimlanuvchi pensiya
tizimini to‘ldirib turuvchi bo‘g‘in sifatida shakllantirilgan bo‘lsada, amalda bu jarayon natija
berayotgani yo‘q. Bu esa pensiya tizimini isloh etishda xorij tajribasini o‘rganishni taqozo etadi.
Pensiyalarni hisoblashda mehnat stajiga eʼtibor qaratish va pensiya yoshini belgilash
bo‘yicha mamlakatga xos va mos bo‘lgan xorij tajribalarini o‘rganish va amalda qo‘llash muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
38
Bugungi kunda dunyoda pensiya yoshiga yetganidan so‘ng ishlagan vaqtidagi olgan
daromadlarini qaytarish darajasiga qarab, davlat pensiya taʼminotining shartli ravishda uchta turini
ajratish mumkin.
1. Yuqori darajada daromadni qoplaydigan davlat pensiya taʼminoti – bunda to‘liq mehnat
(sug‘urta) stajiga ega bo‘lgan yoki mamlakatda doimiy istiqomat qiluvchi (15-45 yosh)
pensionerlar o‘rtacha ish haqining 50 foizdan ortiq miqdorida pensiya olish huquqiga ega
bo‘ladilar. Ushbu davlat pensiya taʼminotiga ega bo‘lgan mamlakatlar quyidagilar hisoblanadi:
Аvstriya (45 yil davomida sug‘urta badallari to‘lagan bo‘lsa pensiya miqdori daromadining
89 foizini tashkil qiladi), Ispaniya (35 yil davomida sug‘urta badallari to‘lagan bo‘lsa pensiya
miqdori daromadining 83 foizini tashkil qiladi), Italiya (40 yil davomida sug‘urta badallari
to‘lagan bo‘lsa pensiya miqdori daromadining 92 foizini tashkil qiladi), Germaniya (45 yil
davomida sug‘urta badallari to‘lagan bo‘lsa pensiya miqdori daromadining 52 foizini tashkil
qiladi), Partugaliya, Turkiya, Аrgentina va boshqalar.
2. O‘rtacha darajada daromadni qoplaydigan davlat pensiya taʼminoti – bunda to‘liq
mehnat (sug‘urta) stajiga ega bo‘lgan yoki mamlakatda doimiy istiqomat qiluvchi (35-45 yosh)
pensionerlar o‘rtacha ish haqining 50 foizigacha bo‘lgan miqdorda pensiya olish huquqiga ega
bo‘ladilar. Ushbu turga Yangi Zellandiya, АQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Polsha, Chili
davlatlari pensiya taʼminotlari tizimi misol bo‘la oladi.
3. Past darajada daromadni qoplaydigan davlat pensiya taʼminoti – bunda to‘liq mehnat
(sug‘urta) stajiga ega bo‘lgan yoki mamlakatda doimiy istiqomat qiluvchi (15-45 yosh)
pensionerlar o‘rtacha ish haqining 50 foizidan kam bo‘lmagan miqdorda pensiya olish huquqiga
ega bo‘ladilar. Ushbu turga Norvegiya, Kanada davlat pensiyalari kiradi.
Pensiya tizimida ishtirok etish va moliyalashtirish shakllariga qarab pensiya taʼminoti
majburiy va ixtiyoriy shakllarda namoyon bo‘ladi.
Majburiy pensiya taʼminoti aholining keksayganda, mehnat qobiliyatini qisman yoki
butunlay yo‘qotganda, boquvchisidan mahrum bo‘lganda va boshqa hollarda ularni ijtimoiy
himoya qilish borasida davlat ijtimoiy kafolatining amalga oshirilishi tushuniladi. Majburiy
pensiya taʼminoti orqali pensiya to‘lash belgilangan qonunchilik asosida amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda 1993-yil 3-sentyabrda qabul qilingan “Fuqarolarning davlat pensiya
taʼminoti to‘g‘risida”gi Qonun doirasida davlat pensiya taʼminoti tashkil etildi va tarti`bga
solinmoqda.
Xorij tajribasida majburiy pensiya doirasida pensiya va nafaqalarni nodavlat tashkilotlar
ham to‘lashi mumkin (Chili).
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
39
Ixtiyoriy pensiya taʼminoti majburiy pensiya taʼminoti doirasida to‘lanadigan pensiyalar
miqdorini oshirish va yanada takomillashtirish maqsadida tashkil etilgan. Ixtiyoriy pensiya
taʼminoti odatda xususiy sektor orqali taʼminlanadi. Ishtirok etish esa ixtiyoriy hisoblanadi.
Pensiya bilan qamrab olish darajasiga qarab pensiya taʼminotining quyidagi shakllari
ajratib ko‘rsatiladi:
umummilliy (universal) – ish bilan band bo‘lgan yoki maʼlum bir daromadga ega bo‘lgan
barcha shaxslarni qamrab oladi;
kasbiy yoki korporativ – alohida sohalar yoki kompaniyalar xodimlarini qamrab oladi;
hududiy – qatʼiy o‘rnatilgan mehnat stajiga ega bo‘lgan yoki o‘sha hududda muayyan
(qatʼiy belgilangan yilda) muddatda yashagan shaxslarni qamrab oladi;
individual (shaxsiy) – alohida shaxslar uchun mo‘ljallangan.
Pensiya taʼminotining mazkur shakllari har bir davlatning tuzilishiga hamda pensiya
taʼminotining xususiyatlariga qarab farqlanishi mumkin.
Pensiyalarni hisoblashda mehnat staji (sug‘urta staji) muhim ahamiyatga ega. Davlat
pensiyalarini tayinlash va to‘lash tartibi to‘g‘risida yangi tahrirda qabul qilingan nizomda “ish staji
– mehnat daftarchasi (elektron mehnat daftarchasi) va ish joyidan, xizmatdan, o‘qishdan yoki
arxivdan berilgan boshqa hujjatlar bo‘yicha aniqlangan, ishdagi tanaffuslardan qatʼi nazar,
qonunchilikka muvofiq pensiya taʼminoti huquqini beradigan mehnat faoliyati va boshqa
faoliyatning umumiy davomiyligidir” .
Maxsus ish staji degan tushuncha ham mavjud bo‘lib, xalq xo‘jaligining muayyan
tarmoqlarida, kasblar va lavozimlarda qonunchilikka muvofiq imtiyozli pensiya taʼminoti
huquqini beradigan mehnat faoliyati tushuniladi.
Har bir davlatning oldida turgan muhim vazifalaridan biri pensiyalarning xarid qobiliyatini
hamda real qiymatini saqlab turish hisoblanadi”31. Pensiya tizimlarini tashkil qilishning samarali
yo‘llaridan biri xodimning pensiyaga chiqishida daromadga nisbatan belgilangan darajadagi
pensiyaning olishi va uning miqdori pensionerning butun hayoti davomida ushbu darajasini
saqlash turish lozim.
REFERENCES
1.
Qosimova G., Botirov A. Jamg'arib boriladigan pensiya ta'minoti. Monografiya. – T.:
“Tamaddun”, 2015. – 108 b.
2024
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 6
40
2.
Vahobov A., Majidov N. Jamg'arib boriladigan pensiya jamg'armasining O’zbekistonda
investitsiya siyasatini amalga oshirishdagi roli. Monografiya. – T.: “Universitet”, 2017. –
128 b.
3.
Qosimova G., Sholdarov D. Pensiya ta'minotini mablag’larini boshqarish. Monografiya.
– T.: “TMI”, 2017. – 225 b.
