30-Sentabr, 2024-Yil
82
XO’JALIK YURITUVCHI SUBEKTLARDA MOLIYAVIY NATIJALAR HISOBINI
TAKOMILLASHTIRISH: NAZARIYA VA AMALIYOT
Qodirov Nurillo Abdulboqiyevich
Bank- moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13784788
Annotatsiya. Ushbu tezisda xo’jalik yurituvchi subektlarda moliyaviy natijalar hisobini
takomillashtirish masalalari xususida so’z boradi.
Kalit so’zlar: Xo’jalik yurituvchi subektlar moliyasi, moliyaviy natijalar, moliyaviy
resurslar, yalpi ichki mahsulot.
IMPROVING ACCOUNTING OF FINANCIAL RESULTS IN ECONOMIC ENTITIES:
THEORY AND PRACTICE
Abstract. This thesis deals with the issues of improving the accounting of financial results
in economic entities.
Key words: Finance of economic entities, financial results, financial resources, gross
domestic product.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ФИНАНСОВЫХ РЕЗУЛЬТАТОВ В
ХОЗЯЙСТВУЮЩИХ СУБЪЕКТАХ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
Аннотация. В данной диссертационной работе рассматриваются вопросы
совершенствования расчета финансовых результатов в хозяйствующих субъектах.
Ключевые слова: Финансы хозяйствующих субъектов, финансовые результаты,
финансовые ресурсы, валовой внутренний продукт.
Mamlakat moliyaviy va investitsion tizimining negizini iqtisodiyotdagi real capital
moliyasi tashkil etadi. Moddiy boylik ishlab chiqarish sohasida ishlab chiqarish samaradorligiga
salmoqli ta’sir ko‘rsatuvchi moliyaviy munosabatlar shakllanadi. XyuSlarning moliyaviy
resurslari ular tomonidan olinadigan pul daromadlari va ishlab chiqarish resurslari iqtisodiy
doiraviy aylanishi samaradorligining o‘sishiga xizmat qiladigan, kengaytirilgan takror ishlab
chiqarishni moliyalashtirish jarayonini amalga oshirishga yordam beradigan va ularning
ixtiyorida bo‘lgan qarz mablag‘lari asosida tashkil topadi. Hozirgi vaqtda kapital qo‘yilmalarni
moliyalashtirishda XyuS o‘z mablag‘larining (sof foyda va amortizatsiya) salmog‘i muhim
ahamiyatga ega. Bunda amortizatsiya ajratmalarini shakllantirish va ulardan samarali foydalanish
alohida o‘rin tutadi.
30-Sentabr, 2024-Yil
83
YaIM va MD ni qayta (ikkilamchi) taqsimlash davlat va XyuSlar o‘rtasidagi
moliyaviy munosabatlar doirasida sodir bo‘ladi. Ana shu darajada XyuSlar va aholining
birlamchi daromadlari bir qismini to‘g‘ri (bevosita) va egri (bilvosita) soliqli undirish yo‘li
bilan, shuningdek, davlat kreditlashtirishi hisobidan mamlakatning davlat moliyasi tashkil
topadi. XyuSlar pul resurslarini, uy xo‘jaliklari daromadlarini ikkilamchi qayta taqsimlash
kredit-bank sohasi va sug‘urta tizimi orqali ham amalga oshiriladi. Bular depozitli, vekselli,
pulli va banklarning boshqa jamg‘arma operatsiyalari, ular tomonidan yuridik shaxslar va
aholiga uzoq, o‘rta va qisqa muddatli kredit va ssudalar berish, turli risklarni sug‘urta qilish
ko‘rinishida shakllarida sodir bo‘ladi. Ko‘p darajali budjet tizimi va nobudjet apital faoliyatidagi
qayta taqsimlash jarayonlarini takomillashtirish moliyaviy salohiyatni yanada kuchaytirish va
davlat moliyaviy resurslari o‘sishining quyidagi yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘langan:
•budjet-soliq sohasidagi daromadlarni qayta taqsimlashning samaradorligini oshirish.
Bu narsa davlat tomonidan ta’sirchan apita siyosatni hayotga tatbiq etish bilan
bog‘liq. Bu siyosat, o‘z navbatida, ishlab chiqarishning o‘sishi va XyuSlarning
investitsiyalarga yo‘nal-tiriladigan moliyaviy resurslarining o‘sishi rag‘batlantirilishini ko‘zda
tutmog‘i kerak;
•bank-kredit sektori orqali pul resurslarining qayta taqsimlanishini optimallashtirish.
Buning eng asosiy iqtisodiy instrument va mexa-nizmlari quyidagilar hisoblanishi mumkin:
kredit siyosati; uzoq, o‘rta va qisqa muddatli kreditlar hajmining nisbati; Markaziy bankning
hisob stavkasi; ssuda va apital foizlarining stavkasi; qimmatli qog‘ozlar bozori.
Iqtisodiyotda bu instrument va mexanizmlardan foydalangan holda davlat tomonidan
ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilgan tarzda tartibga solish davlat, XyuSlarning investitsion
imkoniyatlari chegaralarini ken-gaytiradi, aholining pulli jamg‘armalarini investitsiyalarga jalb
qiladi;
•yangi samarali iqtisodiyotni – kapitaltual infrastrukturaning yuqori sur’atlarda
rivojlanishi farqlanuvchi belgisi bo‘lgan bilimlar iqtisodiyotini shakllantiradigan XyuSlarning
ildam rivojlanishi. Mamlakatdagi raqobatbardosh iqtisodiyotning yadrosini yuqori qo‘shilgan
qiymat va yuqori darajada qayta ishlanadigan mahsulotlar ishlab chiqaradigan yangi
tarmoqlar tashkil etmog‘i lozim. Iqtisodiyot tarkibiy tuzilishida xomashyo-energiya
sektorining hukmronlik qilishi, yoqilg‘i-energetika kompleksining sanoat ishlab chiqarishida,
konsolidatsiyalashtirilgan va respublika budjeti daromadlarida, eksportda va valuta tushumlarida
nisbatan katta salmoqning egallashi iqtisodiyotning yo‘nalishda tomonga
deformatsiyalanganidan dalolat beradi. Milliy xo‘jalikning bunday tarkibiy nomuvofiqligi
30-Sentabr, 2024-Yil
84
iqtisodiyotni qoloqlik sari yetaklaydi, uni modernizatsiya qilish vazifalarini murakkablashtiradi.
Shu munosabat bilan xomashyo tarmoqlaridan yuqori texnologiyali ishlab chiqarishga
kapitalning oqib o‘tishini ta’minlovchi samarali mexanizmlarni ishlab chiqish muammosi
dolzarblik kasb etib, bu narsa oxir-oqibatda, davlatning mo-liyaviy salohiyatini yuqori darajaga
ko‘taradi.
•XyuSlar moliyaviy salohiyatining darajasi ularning samarali investitsion-tadbirkorlik
faolligiga bog‘liq. Zamonaviy o‘zgaruvchan (dinamik) iqtisodiy muhit xorijiy kapitalni
qo‘shgan holda o‘z va jalb qilingan investitsion manbalar asosida ishlab chiqarishni doimiy
ravishda ilmiy-texnik jihatdan yangilashni va rivojlantirishni talab qiladi. Hozirgi paytda ishlab
chiqarish kompaniyalarining moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashning
o‘ziga xos omili ularning yirik tadbirkorlik tizimlariga (moliya-sanoat guruhlari, konsernlar,
konglomeratlar, xoldinglar, konsorsiumlar va boshqalar) birlashishi hisoblanadi. Bank va
sanoat kapitalining real qo‘shilishi va ta’sirchan moliyaviy kapitalning shakllanishi sodir
bo‘lmoqda. Bularning natijasida ishlab chiqarish masshtablarining o‘sishidan vujudga kelgan
samara, iqtisodiyot tarkibiy tuzilmalarining o‘zaro ta’sirchanligi va investitsiyalarning
o‘sishidan olingan sinergetik samara kompaniyalarga yirik masshtabli moliyaviy vazifalarni
yechishga imkon bermoqda.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi 4611-son “Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlariga o’tish bo’yicha qo’shimcha choratadbirlar to’g’risida”gi
qarori
2.
A. A. Karimov, A. K. Ibragimov, N. K. Rizaev, N. M. Imamova-moliyaviy hisobot
standardari / dars-T.: "Moliya", 2021-310 B.
3.
Norbekov D.E. Ochilov I.K. “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari” O’quv-uslubiy
majmua. – Toshkent:,2019. – 416 b.
4.
Sh.Muzrapova “Moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlari asosida moliyaviy
hisobotlarni tuzish tartibi“ “Tafakkur manzili” may2022 ISSN:2180-2160
www.reandpub.com
