30-Sentabr, 2024-Yil
94
CHET TILI DARSINING ASOSIY XUSUSIYATLARI VA TEXNOLOGIYASI
Xo‘janova Nilufar
Vebster universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13793632
Annotatsiya. Ushbu maqolada chet tili darsining asosiy xususiyatlari, bir butun sifatida
o‘qitish jarayoni, darslarning yaxlitligi, ularning bosqichlari, ta’lim tizimlari, nutq faoliyatining
qanday samarali ekanligi va shunga kabi ma’lumotlar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Individuallik, ko‘nikma, darsning mazmuni, nutqni yo‘naltirish,
kommunikatsiya, situatsionizm.
MAIN CHARACTERISTICS OF A FOREIGN LANGUAGE LESSON
AND TECHNOLOGY
Abstract.
This article talks about the main features of a foreign language lesson, the
teaching process as a whole, the integrity of lessons, their stages, educational systems, how
effective speech activities are, and similar information.
Key words:
Individuality, skills, lesson content, speech orientation, communication,
situationism.
ОСНОВНЫЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ УРОКА ИНОСТРАННОГО ЯЗЫКА И
ТЕХНОЛОГИИ
Аннотация. В данной статье говорится об основных особенностях урока
иностранного языка, процессе обучения в целом, целостности уроков, их этапах, системах
обучения, эффективности речевой деятельности и тому подобная информация.
Ключевые слова: Индивидуальность, умение, содержание урока, речевая
направленность, общение, ситуативность.
Ta’limning asosiy tashkiliy shakli o‘quv jarayoning eng kichik birligi sifati
dars
hisoblanadi. Dars yordamida o‘quv jarayoni ham, didaktik sikl va bloklar ham o‘quv jarayonining
amalga oshirilishida muhim ahamiyatga ega. Individual darsning maqsadga muvofiqligi va nisbiy
to‘laligi chet tilini bir butun sifatida o‘qitish jarayonidan ajratib turadi. Muayyan darsning
yaxlitligi uning bo‘g‘inlari, qismlari, bosqichlari yig‘indisi bilan ta’minlanadi, majburiy ravishda
“yagona”, “umumiy reja” va darslar tizimidagi o‘rni bilan bog‘lanadi. O‘quv jarayonining
mustaqil birligi emas, balki darslar zanjirining bo‘g‘ini chet tilining o‘ziga xos xususiyati
hisoblanadi. Darslarning yaqin aloqasini belgilashda va yakuniy ta’lim maqsadlari sari oldinga
siljishda oldingi darsning maqsadi keyingi darsning vositasiga aylanishini ta’minlaydi. Darsning
30-Sentabr, 2024-Yil
95
uslubiy mazmuni – darsni qurish uchun asos bo‘lib, uning xususiyatlarini, mantiqiyligini,
tuzilishini va ish usullarini belgilaydigan ilmiy qoidalar to‘plami hisoblanadi. Muloqot
qobiliyatlari – agar odamni chet tilida muloqot qilishga o‘rgatish zarur bo‘lsa, bu muloqot
sharoitida o‘rgatish kerak, shuningdek o‘rgatish aloqa jarayoniga o‘xshash bo‘lishi uchun tashkil
etilgan bo‘lishi kerak.
Ba’zi bir voqelar odamni hayajonga soladi, uni og‘zaki harakatga va o‘z fikrini bildirishga
undaydi, biroq boshqasini befarq qoldiradi. Aksincha kimdir butun umri davomida sarguzashtli
hikoyalar o‘qiydi va faqat detektiv filmlarni kuzatadi, boshqasi tarixiy romanlar lirikasiga
oidlarini. Har bir inson o‘ziga xos xususiyatlarga ega individualdir, buning sababi shundaki,
bilimlar mashqlarni mazmunini va ularni tashkil etilishini aniqlash uchun qiyinchilik tug‘diradi.
O‘qishni o‘rganishda individuallashtirish uchun keng imkoniyatlar ochiladi. Bu yerda,
nutqni o‘rgatishda bo‘lgani kabi, qo‘shimcha tarqatma materiallar ham bo‘lishi kerak. Lekin talaba
qanchalik g‘ayratli bo‘lmasin va u qanchalik gapirishni xohlamasin, biror narsani o‘qisa, ya’ni
topshiriqni bajarish uchun u eng avvalo u yoki bu vazifa qanday bajarilishini bilishi va uni bajara
olishi kerak. Faqat so‘zlarni o‘qish va o‘rganish qoidalarini o‘rganish orqali o‘qishni o‘rganish
yoki faqat grammatika qoidalarini o‘rganish orqali gapirish mumkin emasligi hammaga ma’lum.
Darsning aksariyat qismini amaliy nutq faoliyatiga bag‘ishlash kerak. Bu nutqni
yo‘naltirish hisoblanadi.
Muayyan amaliy muammolarni hal qilish va talabani o‘z maqsadiga yaqinlashtirish, nutq
mahoratini o‘rganishi darsning asosiy maqsadi bo‘lishi kerak. Chet tili darsidagi talabaning gaplari
har doim ham asoslanavermaydi. O‘quvchi ob-havoni tasvirlaganda, uni faqat tasvirlash vazifasi
bajaradi. Albatta, ta’lim jarayonida tabiiy motivatsiya har doim ham to‘liq amalga oshmaydi:
ko‘plab talabalar chet tilini bilish va u bilan aloqa amalga oshirish uchun darhol ehtiyoj sezmaydi.
Ehtiyojni bilvosita keltirib chiqarish ehtimoli doimo mavjud. Chet tili darsining nutqiy
yo‘nalishi iboralarning kommunikativ qiymatini ham nazarda tutadi. Chet tili darsida haqiqiy
muloqotda hech qachon eshitilmaydigan iboralarni ishlatishdan qochishingiz kerak.
O‘qituvchi va talaba, o‘qituvchi va boshqa o‘qituvchi, ularning munosabatlari, chet tilini
o‘rgatishning
situation
tabiati darsda aytilganlarning barchasi qandaydir tarzda suhbatdoshlarga
tegishli bo‘lishini talab qiladi. So‘z birikmalarining suhbatdoshlarning o‘zaro munosabatlari bilan
o‘zaro bog‘liqligi
situatsionizm
hisoblanadi. Gapirishni o‘rganish uchun muhim shartlardan biri –
situation
belgilar orqali amalga oshiriladi. Gapirish uchun rag‘bat - vaziyatni anglatadi.
30-Sentabr, 2024-Yil
96
Suhbatdoshlar o‘rtasidagi munosabatlar ularni muayyan harakatlarga undaydi, biror narsa
so‘rash yoki shikoyat qilish, ishontirish yoki rad etish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Qachon
munosabatlar qanchalik keng va chuqurroq bo‘lsa, muloqot qilish shunchalik oson bo‘ladi.
Darsning muvofiqligi, darsning kulminatsiyalarini ta’kidlashni o‘z ichiga oladi.
Yo‘naltirilgan darsning hal qiluvchi lahzasi uning yakunlanishini anglatadi. Og‘zaki nutqni
rivojlantirish nuqtai nazaridan chet tili darsining mazmuni dars maqsadlari va o‘quvchilarning
xususiyatlariga muvofiq aniq tanlangan vaziyatlar va albatta til va nut bilan belgilanadi.
Ta’limning tashkiliy birligi sifatida dars 40-45 daqiqa davom etadi. Uning tuzilishi
moslashuvchan bo‘lishi kerak. Darsning boshlanishi tezda o‘tishi va taxminan 3-5 daqiqa davom
etishi kerak. Chet tili nutq harakatlarini amalga oshirishda talabalarga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish
uchun maxsus yaratilgan shart-sharoitlar, suhbatdoshlar o‘rtasidagi munosabatlar tizimi –
pedagogik vaziyatni anglatadi. O‘quv vaziyati imkon qadar o‘zlashtirilayotgan til hodisasi
qo‘llaniladigan rela muloqot holatiga mos kelishi kerak. O‘quv vaziyati talabalar uchun juda aniq
bo‘lishi kerak. Vazifa aniq belgilab qo‘yilganligi:
-nima so‘rash;
-suhbatdoshdan nimani bilish;
-nima haqida gapirish;
-nimani isbotlash;
-aniqlashtirish;
-rad etish.
Xulosa qilib aytganda o‘qituvchining kitobi asosida darsning maqsadlarini aniqlash va
shakllantirish, vazifalarni ma’lum bir lingvistik material bilan bog‘lash orqali osongina bir shakl
berilishini, jumladan talabalarni yangi lug‘atdan foydalanishga o‘rgatish, dialogik matnni quloq
orqali idrok qilishni o‘rganish, o‘quvchilarni jim o‘qishga va o‘qiganlari uchun reja tuzishga
o‘rgatish va shunga o‘xshash vazifalarni inobatga olish chet tili darslarining asosiy xususiyatlarini
yaqindan o‘rganishga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Boshlang‘ich va o‘rta maktablarda chet tillarini o‘qitish metodikasi: Darslik. qo‘llanma /
V.M.Filatov, V.P.Belogrudova, T.E.Isaeva. - Rostov-Donu: Feniks, 2004-yil.
2.
Kitaigorodskaya G.A. Chet tillarini intensiv o‘qitish metodikasi. M. Oliy maktab, 1986 yil.
3.
Shchukin A.N. Chet tillarini o‘qitish metodikasi: Ma’ruzalar kursi. M., 2002 yil.
30-Sentabr, 2024-Yil
97
4.
Xaleeva I.I. Chet tili nutqini tushunishga o‘rgatish nazariyasi asoslari (tarjimonlar
tayyorlash). -M,. 1989 yil.
