30-Sentabr, 2024-Yil
117
BOSHLANG’ICH SINF O‛QUVCHILARIGA ONA TILINI O‛RGATISHNING
LINGVISTIK ASOSLARI.
I.Ixlasov
o‛qituvchi
Q.R. “Pedagogik mahorat markazi”.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13831506
Annotatsiya. Bu maqolada o‛quvchilarda og’zaki va yozma nutq ko‛nikmasini, ijodiy
fikrlash malakasini, nutq madaniyatini rivojlantirish haqida so‛z etilgan.
Tayanch so‛zlar: lingvistik kompetensiya, grammatikaga oid bilimlar, fonetika,
leksikalogiya, morfologiya.
LINGUISTIC FOUNDATIONS OF TEACHING LEARNERS' NATIVE LANGUAGE.
Abstract. This article is about the development of students' oral and written communication
skills, creative thinking skills, speaking culture.
Key words: language competence, knowledge of grammar, phonetics, lexicology,
morphology.
ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОБУЧЕНИЯ РОДНОМУ ЯЗЫКУ УЧАЩИХСЯ
Аннотация. В данной статье говорится о развитии у учащихся навыков устного и
письменного общения, навыков творческого мышления, культуры и разговорной речи.
Ключевые слова: языковая компетентность, знание грамматики, фонетики,
лексикологии, морфологии.
Mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan
kuch bu-ilm-fan, ta’lim-tarbiya ekanligi
asl haqiqatdir.
Lingvistika. Ba'zan bu atama til kompetensiyasining sinonimi sifatida ishlatiladi,
ammo tushuncha yanada kengroqdir. Bu og'zaki va yozma nutqni - uning qonuniyatlarini,
qoidalarini, tuzilishini chuqurroq tushunishni o'z ichiga oladi.
Lingvistik kompetentsiya o‛quvchining kognitiv madaniyatini, mantiqiy fikrlash,
xotira, tasavvurni rivojlantirish, o'z-o'zini tahlil qilish va o'zini o'zi qadrlash ko'nikmalarini
egallashni ta'minlaydi.
Ma'lumki so'zlar va ularning qoidalari juda yaxshi iste'mol qilish, foydalanish talaffuz
me'yorlari, grammatik shakllar va konstruksiyalar, bir fikrni ifodalashning turli usullaridan
foydalana olishi, boshqacha aytganda, lingvistik va lingvistik jihatdan malakali bo‛lishi, lekin bu
30-Sentabr, 2024-Yil
118
bilim va ko‛nikmalarni real nutqiy vaziyatda yoki olimlar ta’kidlaganidek, kommunikativ
vaziyatda yetarlicha foydalana olmasligi. Boshqacha qilib aytganda, tilni bilish uchun muayyan
so'zlarni va grammatik tuzilmalarni muayyan muloqot yoki muloqot sharoitida ishlatish ko'nikma
va malakalari muhimdir.
Ona tilini o‛rganish jarayonida o‛quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirish
masalasini hal qilishda maktabda ona tilini o‛rgatishga asos bo‛ladigan material alohida qimmatga
ega. Materialning haqiqiy tomoni, uning g’oyaviy yo‛nalishi va badiiy ifodaliligi o‛quvchilarning
fikrlash faoliyatiga, his-tuyg’ulariga ta’sir etadi, atrof-muhit haqidagi bilimlarini kengaytiradi,
tilga va uni yaratgan xalqqa qiziqishini tarbiyalaydi, o‛quvchilarning umumiy taraqqiyoti
darajasini o‛stiradi va ularning shaxsiy sifatlarining, dunyoqarashlarining shakllanishiga ta’sir
ko‛rsatadi.
Ona tili boshlang’ich sinflarda asosiy o‛rinni egallar ekan, har bir o‛quvchida ona tiliga
qiziqish va muhabbatni tarbiyalab borish zarur. Ona tili fanining o‛quv dasturi o‛quvchilarda
kompetensiyalarni shakllantirishga yo‛naltirilgan davlat ta’lim standarti talablaridan kelib chiqib
tuzilgan. O‛quv dasturida o‛quvchilarda fanga doir nutqiy va lingvistik kompetensiyalarni hamda
tayanch kompetensiyalarning elementlarini shakllantirish ko‛zda tutilgan.
Boshlang’ich ta’limda – o‛quvchilarning savodxonligini ta’minlash, og’zaki va yozma
nutqida adabiy nutq me’yorlariga rioya qilishni shakllantirishdan iborat. Nutqiy kompetensiya
(tinglab tushunish, so‛zlash, o‛qish, yozish): mavzu doirasida o‛qituvchi nutqini va sodda audio
(multimedia ilovalari) matnlarni va topshiriqlarini tinglab tushuna oladi; ko‛rgan rasmlari va o‛qib
eshittirilgan matn yuzasidan o‛qituvchi yordamida suhbatga kirisha oladi, nutq jarayonida
o‛zlashtirgan yangi so‛zlarni og’zaki nutqda qo‛llay oladi.
Nutq va matnning gaplardan tuzilishi, matnni mazmunan bog’langan gaplardan tuzilishini
aytib bera oladi; kishilarning his-hayajonini bildirgan gaplarni, gaplarni mazmuniga ko‛ra
farqlaydi, oxiridagi nuqta, so‛roq va undov belgilariga qarab o‛qiy oladi, ajrata oladi, gap ohangiga
rioya qilgan holda ravon va ifodali o‛qiy oladi; gapni bosh harf bilan boshlab yoza oladi, rasmlarga
qarab gap tuzadi va yoza oladi, harflarni yozuvda imlo va husnixat qoidalariga amal qilgan holda
harflarni bir-biriga ulab, ko‛chirib, namunaga qarab yoza oladi. Bir mavzu doirasidagi savollarga
javob yoza oladi, 15-20 so‛zli diktant yoza oladi.
Lingvistik kompetensiya: o‛zbek tilida nutq tovushlarini to‛g’ri talaffuz qila oladi, so‛zlarni
talaffuz me’yorlariga rioya qilagan holda bo‛g’inlab ko‛chirish qoidasiga rioya qila oladi, mavzuga
oid so‛zlarni og’zaki va yozma nutqda qo‛llay oladi, tinish belgilarini to‛g’ri qo‛llay oladi.
Boshlang’ich sinflarda grammatik tushunchani o‛zlashtirish uzoq davom etadigan va kichik
30-Sentabr, 2024-Yil
119
yoshdagi o‛quvchilar uchun ancha murakkab jarayondir. Shunga ko‛ra, o‛qituvchi boshlang’ich
sinflarda tushunchani o‛zlashtirishga oid ishlarni tashkil etishda o‛rganiladigan tushunchaning
lingvistik mohiyatini, bilimlarni o‛zlashtirish jarayoning psixologik-didaktik xususiyatlarini,
o‛quvchilarning nutqiy va aqliy faoliyatini rivojlanish darajasini aniq bilib olishi zarur.
Boshlang’ich sinflarda ona tili va o‛qish savodxonligi fanida o‛quvchilarni og’zaki va
yozma nutqini har jihatdan shakllantirish ta`lim sohasidagi barcha pedagogik fanlar bilan
bog’langan holda amalga oshiriladi va ana shu fanlarni to‛liq o‛rganishga tayyorlaydi. Bu
jarayonda o‛quvchilarga ta`lim-tarbiya berish bilan birga barkamol shaxsni shakllantirishga zamin
hozirlanadi. Barkamol shaxsni shakllantirishda albatta, o‛quvchilarni tanqidiy fikrlashga o‛rgatish
katta samara beradi. O‛zbekistonda olib borilayotgan tub islohatlar mazmuni yosh avlodni
ma’naviy yetuk, intellektual salohiyatli barkamol avlod qilib tarbiyalashga qaratilgan.
Mustaqillikni mustahkamlash uchun olib borilayotgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy,
ma`naviy sohalardagi islohatlar inson huquqi va erkinliklarini himoya qiluvchi demokratik va
fuqarolik jamiyatini barpo etishni ko‛zda tutadi. Amalga oshirilayotgan o‛zgarishlarning bosh
maqsadi ham insonning moddiy va ma`naviy manfaatlarini himoya qilishdan iborat. Bunday
mashaqqatli murakkab yo‛lda bizga doimo aniq bo‛ladigan, yo‛limizni charog’on yoritib turadigan
ta’lim va tarbiyadir. K. D. Ushinskiy boshlang'ich maktab o'quv predmetlari tizimida ona tiliga
katta ahamiyat berib, uni markaziy va yetakchi predmet hisoblagan. „Ajoyib o'qituvchi bo'lgan
ona tili bolaga ko'p narsani o'rgatadi... Bola ikki-uch yil ichida shuncha ko'p narsa o'rganadiki,
ko'p narsa bilib oladiki, 20 yil qunt bilan metodik jihatdan juda to'g'ri o'qiganda ham uning
yarmicha o'rgana olmaydi. Ona tilining ulug' pedagogligi ham ana shundadir,- deydi u.
Shu bilan birga, oʼquvchilarning tayanch hayotiy va fanga oid kompetentsiyalarini
tashxislashning modifikatsion metodikalarini ishlab chiqish, oʼquvchilarda hayotiy
kompetentsiyalarini rivojlantirishning STEAM taʼlimga asoslangan texnologiyalarini
takomillashtirish muhim dolzarblik kasb etadi. Respublikamizda “Boshlangʼich taʼlim
kontseptsiyasi”, “Milliy oʼquv dasturi” hamda boshlangʼich taʼlim uchun oʼquv-metodik
majmualarda oʼquvchilarning tayanch hayotiy va fanga oid kompetentsiyalarini shakllantirish
imkoniyatlarini kengaytirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Аyniqsa, xalqaro baholash dasturlari
asosida boshlangʼich sinf oʼquvchilarida hayotiy kompetentsiyalarini rivojlantirishning didaktik
tizimini ishlab chiqish, oʼqituvchilarni oʼquvchilarda hayotiy koʼnikmalarni tarkib toptirishga
tayyorlashning pedagogik mexanizmlarini takomillashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Oʼzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʼyicha Harakatlar strategiyasida “yosh
avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qoʼllabquvvatlash hamda roʼyobga chiqarish” kabi
30-Sentabr, 2024-Yil
120
muhim vazifalar belgilab berildi. Bu esa, ona tili va o‛qish savodxonligi darslarida boshlangʼich
sinf oʼquvchilarida tayanch hayotiy kompetentsiyalarni shakllantirishning didaktik
imkoniyatlarini aniqlashtirish, tayanch hayotiy kompetentsiyalarni tarkib toptirishning ijtimoiy-
pedagogik tizimini takomillashtirishni taqozo etadi.
Ta’limda ona tili kompetensiyalarining psixologik nuqtai nazardan ikki asosiy tarkibiy
qismdan tashkil topgan deb qaraladi. Birinchisi-shaxsning aloqa-aralashuv va faoliyat jarayonida
toʻplagan nutqiy tajriba ma’lumotlari; ikkinchisi ta’lim muassasalarida maxsus oʻqitish jarayonida
olgan til haqidagi bilimlari. Nutqiy tajriba ona tilini amaliy bilish, oilada, koʻcha-koʻyda, jamoat
joylarida boshqalardan eshitish orqali maydonga keladi. Imo-ishora, mimika singari paralingvistik
vositalar ham nutqiy tajriba asosida oʻzlashtiriladi. Nutqiy kompetensiya nutqiy tajriba va til
haqidagi bilim munosabati bir butunligi asosida shakllanadi. Shunday ekan, oʻqituvchi
oʻquvchilarning nutqiy kompe-tensiyasini shakllantirish jarayonida bu ikki tomonning oʻzaro
munosabatini hisobga olishi katta ahamiyatga ega. Nutqiy jarayonda nutq oqimi bilan birgalikda
unga qoʻshimcha ravishda qoʻllaniladigan soʻzlovchining yuz, koʻz, lab harakatlari, ovozning
balandpastligi singari turli xil paralingvistik vosi-talardan foydalanish malaka va koʻnikmasi
bolalarda nutqiy muhitni bevosita kuzatish asosida “oʻz dasturi boʻyicha” shakllanadi va nutq
oqimini toʻgʻri ishga sola oladi. Nutqiy kompetensiya (kommunikativ kompetensiya)-
oʻquvchining notanish matnni ifodali oʻqiy olish, oʻzgalar fikrini va matn mazmunini anglash
hamda uni ogʻzaki qayta bayon qila olish, fikrni yozma ravishda izchil ifodalay olish darajasi
hisoblanadi.
Lingvistik kompetensiya – maktab oʻquvchisining lingvistik kompetensiyasi deganda til
sistemasi haqidagi bilimga, lingvistik tafakkurga, yangi til vaziyatlarda bilim va koʻnikmalarini
mustaqil qoʻllash tajribasiga ega boʻlgan oʻquvchining shaxsiy xislatlari tushuniladi. Boshqacha
qilib aytganda, lingvistik kompetensiya ijtimoiy hodisa va belgilar sistemasi sifatida til haqida,
tilning qurilishi va funksiyalashishi haqidagi oʻquvchilarning bilim, malaka va koʻnikmasi hamda
bulardan turli vaziyatlarda mahorati anglashiladi. Lingvistik kompetensiya oʻquvchining ona tili
fanining fonetika, leksika, frazeologiya, morfologiya, sintaksis, orfografiya, punktuatsiya singari
boʻlimlari haqidagi bilimlari, bu bilimlardan turli xil vaziyatlarda foydalanish malaka va
koʻnikmasidir. Ona tili va adabiyotni oʻqitishga kompetensiyaviy yondashuv bu oʻqituvchi
shaxsining yoshlarni til haqidagi bilimlarini oshirish bilan birgalikda, muammoli vaziyatlarda bu
bilimlardan oʻrinli va maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish qobiliyatiga ega shaxs sifatida
tarbiyalashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyishdan iboratdir. Shuning uchun ham ona tili va adabiyot
oʻqituvchisining bosh vazifasi faqat bilimga ega yoshlarni tarbiyalash bilan cheklanmay, balki bu
30-Sentabr, 2024-Yil
121
bilimlarga ega boʻlish bilan birgalikda yuzaga kelgan muammoli vaziyatlarda oʻrinli foydalana
oladigan, malaka va koʻnikmasi rivojlangan shaxslarni tarbiyalashdan iboratdir.
Demak, ta’limning barcha turlarida, xususan, tilga oid ta’limda kompetensiyaviylikni
rivojlantirishga e’tibor qaratish barkamol avlodni tarbiyalashning tayanch nuqtasi boʻlib xizmat
qiladi. Zamonamizning rivojlanishi, fan-texnika asrining jadal sur’atda takomillashishi bilan
ijtimoiy-siyosiy hayotda oʻqituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasiga, bilimlilik salohiyatiga
hamda kasbiy mahoratiga jiddiy talablar qoʻyilmoqda. Xususan, ona tili va adabiyot fani
oʻqituvchilari, boshlangʻich sinf oʻqituvchilari quyidagi davlat talablarini bilmogʻi maqsadimizga
muvofiqdir.
-“Davlat tili” haqidagi qonunni bilishi;
-yangi tahrirdagi davlat ta’lim standartlari va oʻquv dasturlarining oldingi dastur va
DTSdan farqini aniq bilishi;
-ta’limga oid me’yoriy hujjatlardagi yangiliklarni mavzular mazmuniga singdirib oʻqitish
metodikasini bilishi;
-ona tili va adabiyot fanidan yaratilgan yangi muqobil darsliklarni tahlil qila olishivaular
bilan ishlashi;
-ona tili boʻyicha ilmiy-tadqiqot, metodik ishlarni olib boorish talablarini bilishi
amaliyotga tadbiq eta olishi;
-ona tili darslarida til va nutq koʻnikmalarini nazorat qilish, yozma ishlarni oʻtkazish,
murakkab mavzular boʻyicha testlar tuzish hamda ularni qoʻllash metodikasini bilishi;
- ona tili boʻyicha yetuk mutafakkirlarning ma’naviy va ma’rifiy, madaniy meroslarini
bilishi va ta’lim-tarbiya jarayonida ulardan foydalanish malakasiga ega boʻlishi;
- ona tili yoʻnalishidagi ilgʻor ish tajribalarni bilishi va ulardan oʻz faoliyatida foydalanish
malakasiga ega boʻlishi;
-ona tili fanidan iqtidorli oʻquvchilarni aniqlash, saralash va ularga tabaqalashgan ta’lim
berish metodikasini bilish;
- ona tili boʻyicha muammolar, yangiliklar, kashfiyotlar, ilmiy izlanishlar, milliy va jahon
pedagogikasi taraqqiyotidagi tadqiqotlar haqida ma’lumotga ega boʻlishi;
-ona tili darslarida foydalanishga moʻljallangan qomus va oʻquv lugʻatlarini bilish va
amaliy foydalanishga ega boʻlish;
- ona tili va adabiyot fanini oʻqitish boʻyicha tajriba almashish va ilgʻor tajribalarni
ommalashtirish yoʻllarini bilishi va hujjatlarini rasmiylashtirish qoidalari bilan tanish boʻlishi.
Bir soʻz bilan aytganda, hozirgi zamon oʻqituvchisi dars oʻtish jarayonida yuqorida sanab
30-Sentabr, 2024-Yil
122
oʻtganimiz oʻqituvchining zimmasiga qoʻyilgan talablarni bilishi ketadi. Oʻqituvchi ana shunday
kuchli bilimga ega boʻlgan shaxs boʻlmogʻi va intilmogʻi kerak. Toʻgʻri, har qanday shaxs ham
bir kun yoki bir muddat davomida dunyo ilmlarini egallay qolmaydi, oʻqituvchi ham oʻqituvchi
boʻlishgacha boʻlgan davrda shu bilan birgalikda, dars oʻtish jarayonida, hayotiy tajribalarida oʻz
bilimini oshirib boradi. Tayanch kompetensiyalarni oʻrganishdagi maktablar tajribasi shuni
koʻrsatadiki, oʻquvchilar uchun eng koʻp qoʻllanadigan kompetensiya turi bu -kommunikativ
kompetensiyadir. Bu kompetensiyaning turi biror fan yoki yoʻnalishni tanlamaydi u ta’limning
barcha sohasida keng qoʻllanadigan kompetensiyaning turidir. Boshlangích sinf oʻquvchilarida
tayanch kompetensiyalaridan biri boʻlgan kommunikativ kompetensiyani shakllantirish muhimdir.
Ma’lumki, har bir ta’limning eng ta’sirchan vositalaridan biri muloqot hisoblanadi.
Chunki har bir inson qalbida va ongida shakllanadigan dunyoqarash, e’tiqod, iymon,
vijdon, mas’uliyat kabi fazilatlar tarbiyasida radio-televideniya, gazeta-jurnallar, badiiy hamda
ilmiy adabiyotning oʻrnini e’tirof etgan holda shuni aytish mumkinki, yuzma-yuz kechadigan fikr
almashuv, insonning yuzi va koʻziga qarab turib aytiladigan ma’noli soʻzlar va hissiyotning oʻrni
beqiyosdir. Inson koʻziga qarab aytilgan ma’lumot va shu ma’lumotga mos yuz harakatlari ya’ni
mimikasi, koʻzning boqishi, samimiyat fikrni tushuntira olish va uqtirish uchun yaxshi xizmat
qiladi. Bunday muloqot, albatta, samarali boʻladi. Shu bois oʻqituvchi-oʻquvchi, oʻquvchi-
oʻquvchi va ota- ona-oʻquvchi oʻrtasidagi muloqot ta’lim-tarbiya jarayonida katta ahamiyat kasb
etadi. Bolalar nutqining rivojlanishi ularning faoliyati, muloqoti bilan uzviy bogʻliqdir. Bola
jumlalarining mazmuni va shaklidagi o‛zgarish uning muloqot shakllari o‛zgarishi bilan bog’liq
bo‛ladi. Ilk bolalik davriga xos situativ nutq ishchan muloqot shaklidan nosituativ bilishga
yo‛naltirilgan va nosituativ-shaxsiy muloqot shakliga o‛tilishi bolalar nutqiga ma’lum bir
talablarni qo‛yadi. Bu talablar bola nutqining yangiyangi tomonlarini, turli kommunikativ
masalalarni hal qilishi uchun zarur bo‛lgan xususiyatlarni tarkib toptiradi. Bola nutqining
rivojlanishidagi muhim xususiyat - nutq tafakkur quroliga aylanishidan iborat.
REFERENCES
1.
O‛zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. “O‛zbekiston nashriyoti” Toshkent-2021.
2.
Axmedova G.M. O‛zbek tili darslarida o‛quvchilar nutqini yasama so‛zlar bilan
boyitishning metodik asoslari: ped.fan.nom. …diss. – Toshkent, 2007. 3. Haydarova M.E.
va boshqalar. Pedagogika fanidan izohli lug’at. – Toshkent.: Fan va texnologiya, 2009.
3.
M. A. Kenjayeva. 5-6-sinf o‛quvchilarida lingvistik kompetensiyalarni rivojlantirish
30-Sentabr, 2024-Yil
123
metodikasi: ped.fan.dok (PhD). …diss. – Toshkent, 2021.
4.
Ona tili va adabiyot fanini o‛qitishda zamonaviy yondashuvlar va innovatsiyalar o‛quv
moduli. - Toshkent. 2017. -110-b.
5.
Oxunjonova O. Ta’lim bosqichlarida sinonimlar mavzusini o‛qitish metodikasi:
ped.fan.nom. …diss. – Toshkent, 2009. – 140-b.
6.
Yusupova G. Bo‛lajak pedagoglarning lingvistik kompetensiyalarini shakllantirishda
aralash ta’limdan foydalanish metodikasi: ped.fan.dok (PhD). …diss. – Urganch. 2020.
7.
Yusupova Sh. Hozirgi o‛zbek dabiy tili darslarida o‛quvchilar tafakkurini o‛stirishning
ilmiy-metodik asoslari (akademik litseylar misolida): ped.fan.dok. … diss. – Toshkent,
2005. – 279-b.
8.
Мaйeнoвa М.Р. Лингвистические принципы адаптирования художественного текста.
Автореф.дис. канд. пед. наук. – Москва, 2005.–212 с. Маслова В.А.
Лингвокультурология [Текст]. – Москва: Изд. центр
