30-Sentabr, 2024-Yil
163
FOLKLOR VA ADABIYOTNING O’ZARO TARIXIY HAMKORLIGI, BIR-BIRIGA
TA’SIRI VA AKS TA’SIRI
Shuhratova Marjona Rustam qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13835109
Annotatsiya. Uushbu maqolada folklor yozma adabiyotning bunyodga kelishi va
rivojlanishi, folklor va adabiyotning o’zaro tarixiy hamkorligi, bir-biriga ta’siri va aks ta’siri
haqida fikr-mulohaza bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
Folklor, yozma adabiyot,badiiy asar,syujetlar, obrazlar, motivlar, uslub va
tasviriy vositalar, kishilik ma’naviyati, so’z san’ati.
MUTUAL HISTORICAL COOPERATION OF FOLKLORE AND LITERATURE,
INFLUENCE ON EACH OTHER AND REFUSAL INFLUENCE
Abstract. This article expresses an opinion about the creation and development of written
folk literature, the mutual historical cooperation of folklore and literature, mutual and mutual
influence.
Key words: folklore, written literature, work of art, plots, images, motives, style and
visual means, personal spirituality, speech art.
ВЗАИМИСТОРИЧЕСКОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО ФОЛЬКЛОРА И ЛИТЕРАТУРЫ,
ВЛИЯНИЕ ДРУГ НА ДРУГА И ОТКАЗ ВЛИЯНИЯ
Аннотация. B данной статье высказывается мнение о создании и развитии
письменной фольклорной литературы, взаимном историческом сотрудничестве
фольклора и литературы, взаимном и взаимном влиянии.
Ключевые слова: фольклор, письменная литература, художественное
произведение, сюжеты, образы, мотивы, стиль и изобразительные средства, духовность
личности, речевое искусство.
Folklor yozma adabiyotning bunyodga kelishi va rivojlanishiga genetik manba bo’lib
xizmat qiladi. Badiiy asar yozish sohasidagi ilk urinishlar folklor tajribasiga suyanish va uni ijodiy
o’zlashtirish negizida kechganligi, qolaversa, bunda folklorga xos syujetlar, obrazlar, motivlar,
uslub va tasviriy vositalardan ijodiy foydalanilganligi yoki stilizastiya qilinganligi hech kimda
shubha uyg`otmaydi Kishilik ma’naviyati tarixida bu beminnat sarchashmadan bahrayob
bo’lmagan biror so’z san’atkorini tasavvur qilish amri maholdir.
30-Sentabr, 2024-Yil
164
Chindan ham «Shohnoma» xalqdan olib yozilgani tufayli Abdulqosim Firdavsiyga
mangulik baxsh etadi. Ulug` Alisher Navoiy ham xalqning serjilo og`zaki adabiyotidan ta’lim olib,
jahonshumul shuhrat qozongan «Xamsa» va «Xazoyinul-maoniy» singari o’lmas asarlarini
yaratdi. Poshshoxo’ja «Gulzor» va «Miftohul-adl» asarlarini bevosita folklor ta’sirida yozgani
ma’lum, Muhammadsharif Gulxaniyning «Zarbulmasal»i folklordan ijodiy ilhomlanishning
ko’rkam namunasi sanaladi. Abu Abdulloh Rudakiy, Abu Ali ibn Sino, Nizomiy Ganjaviy, Sa’diy,
Hofiz, Xisrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Mirzo Bedil, Boborahim Mashrab, Fuzuliy va
boshqa sharq xalqlari adabiyotlarining mumtoz namoyandalari folklor an’analaridan ijodiy
foydalana olganliklari UCHUN o’lmas badiiy obidalar bunyod etdilar.
Xalq og`zaki ijodi yozma adabiyotning eng yirik namunalaridan sanaluvchi «Faust»,
«Baron Myunxauzenning boshidan kechirganlari», «Gargantyua va Pantagryuel», De-Kosterning
«Til Ulenshpigel», Shellining «Ozod qilingan Prometey» va boshqa ko’pgina asarlarning
yaratlishiga to’xtovsiz va ma’lum darajada ta’sir qilgan. Hatto A.S.Pushkining ulug`vorligi ham
xalq ijodidan samarali o’rganish va ilhomlanishi natijasi bo’lib, uning «Oltin baliq va baliqchi
haqida ertak», «Oltin xo’roz haqida ertak», «O’lik malika va etti bahodir», «Shoh Saltan, uning
azamat o’g`li Gvidon Sultonzoda ham Oqqush beka haqida ertak», «Ruslan va Lyudmila» singari
asarlari shunday izlanishlar asosida yuzaga kelgan edi. Ko’rinadiki, og`zaki va yozma
adabiyotlarning o’zaro ta’siri va hamkorligi barcha xalqlarning adabiyotlariga xos hodisa bo’lib,
o’sha adabiyotlarning shakllanishi va yuksalishini ta’minlashda, ularda xalqchil realistik
tasvirning tantana qilishida, yangi obrazlar, yangi mavzular, yangi motivlar, yangi shakllar va
xalqona ruhni ta’minlovchi obrazlilik va ifodaviy vositalar hisobiga to’lisha borishiga,
shuningdek, folklor va yozma adabiyotga xos janrlarning o’zaro sintezlashuvi asosida badiiy ertak
va uning xilma-xil ichki ko’rinishlari (ertak-drama, ertak-qissa, ertak-roman, ertak-opera)ning
yuzaga kelishida, barmoq she’r tizimining yozma adabiyot arsenaliga o’tib, barqarorlashuvida
muhim rol o’ynab kelmoqda.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, badiiy adabiyot ham asrlar davomidagi rivojlanishi
jarayonida folklorga samarali ta’sir ko’rstib, shaklan, mazmunan va ifodaviylik jihatidan yanada
takomil topishini chuqurlashtirayotir. Buni mumtoz adabiyot namunalarining baxshilar tomonidan
folklorga xos ravishda qayta ishlanishi natijasida yuzaga kelgan «Malikai Dilorom», «Farhod va
Shirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom», «Yusuf va Zulayho», «Rustami doston»,
«Sayful-Malik», «Sanobar», «Zevarxon» singari kitobiy dostonlar misolida yanada yaqqolroq
ko’rish mumkin. Bu dostonlar el orasida xalq kitoblari nomi bilan mashhur va keng tarqalgandir.
30-Sentabr, 2024-Yil
165
Badiiy adabiyotdan ijodiy o’zlashtirishning boshqa bir ko’rinishi- xalq dostonlaridagi
qahramonlar ruhiy-holatini ifodalashda hayajonbaxshlikni yanada kuchaytirish maqsadida
mumtoz she’riyat bitilgan aruz vazni imkoniyatlaridan, qolaversa g`azal va muxammasot
shakllaridan foydalanishdir. Chunonchi, Ergash Jumanbulbul o’g`li “Kuntug`mish” dostonida
Kuntug`mishning yori va bolalaridan ayrilib gangib qolganida, tasodifan uchragan cho’ponga
murojaatini Sobir Sayqaliyning «Bahrom va Gulandom» dostonidan ta’sirlanib bitgan:
Ey yori alam ko’rgan, qaydin kelasan, ayg`il,
Ko’p ranju sitam ko’rgan, qaydin kelasan, ayg`il.
Shu matla’li g`azal aslida Bahromning gado qiyofasida Gulandom qasri oldiga kelib
turganida, uning kimligini bilish uchun Gulandom kanizi Davlatdan berib yuborgan nomadir. Bu
noma g`azal shaklida. Ergash shoir uni birmuncha qayta ishlagan. Bunday hollar boshqa asarlardan
ijodiy foydalanishda ham ko’zga tashlanadi. Shu mulohazalarning o’ziyoq folklor va yozma
adabiyotning o’zaro ta’siri va hamkorligi ikki tomonlama bo’lib, ularning bir-birini boyitib,
rivojlanayotganini va bu folklorizm hodisasi sifatida qaror topib, badiiy adabiyotning xalqchillik
zaminini ta’minlaganini asoslash imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, ilib borayotgan urf-odatlarimiz, milliy qadriyatlarimiz, so‘zlarimiz
o‘z ifodasini topadi. Xalqning boy madaniy merosini saqlab qolish, ma’naviyat sarchashmalarini
bezavol avlodlarga yetkazishda, albatta, yozma adabiyotning ahamiyati beqiyos. Badiiy adabiyot
paydo bo‘libdiki, xalq og‘zaki ijodi bilan oziqlanadi, uning go‘zal namunalari qayta ishlanib,
sayqallashadi. Chunki yozuvchi kitobxonni o‘z ijodiga qiziqtirishi uchun unga tanish olam
manzaralarini ham sigdirishi lozim. Ana shunda kitobxon yozuvchining aytganlariga ishonadi,
asar syujetini maroq bilan o‘qiydi. Qaysiki ijodkor folklor an’analari ichida yashagan, uni o‘ziga
singdirgan bo‘lsa, o‘sha ijodkorning asari tili jihatdan ham ancha mukammal ekanligi kuzatiladi.
Zero, milliy ong va tafakkurning shakllanishida badiiy asarning o‘rni beqiyos. Biz tadqiq
etayotgan folklorning ertak janri ham juda ko‘p ijodkorlar qalamini charxlashda muhim vosita
bo‘lib kelgan. Hattoki o‘zbek she’riyatining sultoni bo‘lgan A. Navoiy ham bir g‘azalida
cho‘pchak so‘zni qo‘llagan:
Habibim husni vosita uyla muhlikanglakim bo‘lg‘ay,
Qoshinda qissaii Yusuf bir uyqu keltirur cho‘pchak.
XX asr o‘zbek adbiyotining yirik darg‘alari H.Olimjon, M.Shayxzodalar ijodida ham
ertaklar syujetiga xos jihatlariga guvoh bolamiz. Masalan, H.Olimjon 1937-yilda yozilgan “Oygul
bilan Baxtiyor” ertakdostonida xalq ertaklarining jozibasini qayta jonlantirgan. Xalq ertaklarining
badiiy ijod namunalarida o‘z ifodasini topishi asarning yanada o‘qishli bo‘lishi va umriboqiyligini
30-Sentabr, 2024-Yil
166
ta’minlaydi.Ertaklar bola hayotida ajralmas narsadir. Ularning roli juda muhimdir. Ular nafaqat
bolani asir qilish vositasi, balki uni rivojlantirishga, tarbiyalashga va psixologik muammolarini hal
qilishga qodir. Ertakni o‘qish yoki tinglash orqali bolaning odob-axloqli qilish bilan birgalikda
unga dunyoning ko‘p qirraliligini va u bilan birligini his qilishga imkon beradi.
Xulosa qilib aytganda, folklor asarlarini o‘qish, mutolaasi esa kishida shunday chin
insoniy fazilatlarni shakllantiradi,kelajak avlodni hayotda oʻz oʻrnini topishga, jamiyatning
chinakam aʼzosiga aylanishida, dunyoqarashini kengaytirishda beqiyos ahamiyatga ega.
Zero buyuk bobokalonimiz, soʻz mulkining sultoni Alisher Navoiy hazratlari
taʼkidlaganlaridek kitob – beminnat ustoz, bilim va maʼnaviy yuksalishga erishishning eng asosiy
manbaidir.
REFERENCES
1.
Uraeva, D. S., Sharipova, M. B., Zaripova, R. I., & Nizomova, S. S. (2020). THE
EXPRESSION OF THE NATIONAL TRADITIONS AND BELIEFS IN UZBEK
PHRASEOLOGICAL UNITS.
Theoretical & Applied Science
, (6), 469-472.
2.
Sharipova, M. B., & Nizomova, S. S. (2018). The artistic image of the image of" water" in
the poem.
ученый xxi века
,
11
, 75.
3.
Рахимов, Ф. Б., & Шарипова, М. Б. (2020). Место инноваций в решении современных
проблем непрерывного образования.
Academy
, (5 (56)), 38-40.
4.
Шарипова, М. Б., & Садуллоева, М. Б. К. (2020). Профессия «учитель» и её роль в
обществе.
Проблемы педагогики
, (1 (46)), 24-25.
5.
Ахмедова, М. Ш., & Шарипова, М. Б. (2016). Воспитание ребенка на основе
народных традиций.
Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар.
науч
, 118.
6.
Шарипова, М. Б., & Мустакимова, Г. А. (2019). Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы.
Вестник магистратуры
, (10-5 (97)), 48-49.
7.
Шарипова, М. Б., & Муродова, Ш. Ш. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
Научный журнал
, (9 (54)),
32-34.
8.
Шарипова, М. Б. (2020). Саьдуллаева МБК РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Проблемы
педагогики
, (6), 51.
30-Sentabr, 2024-Yil
167
9.
Шарипова, М. Б., & Ашурова, Ф. А. (2020). Межличностные отношения в
дошкольном возрасте.
Вестник магистратуры
, (1-5 (100)), 35-36.
10.
Sharipova, M. (2020). " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Шарипова, М. Б., & Истамова, З. (2020). Особенности этического воспитания детей
дошкольного возраста.
Вестник магистратуры
, (1-5), 39.
12.
Baxshilloyevna, M. S., & Shuhratovna, M. S. (2021). Description and interpretation of
wedding customs in the epic" Alpomish".
Middle European Scientific Bulletin
,
11
.
13.
Ravshanova, S. M. G. F. Q., & XOSLIGI, Q. D. O. Z. (2021). MILLIY RUH VA
AN’ANALAR.
Scientific progress.–2021
,
7
.
14.
Sharipova, M. (2020). O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir
xazinasi.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
15.
Sharipova, M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova, X. A. L. Q., & IFODASI, D.
Scientific progress. 2021.№ 7.
URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-
sovchilik-marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12.
2021)
.
16.
Sharipova, M. B. (2021). Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
7
.
17.
Sharipova, M. B., Muslimova, L. M. Q., & XALQ, D. O. R. A. A. (2021). HAMDA
DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7),
1130-1134.
18.
Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. (2019). Модульное обучение в системе
образования.
Вестник магистратуры.–2019
, 4-3.
19.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
20.
Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. (2021). ВОСПЕВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ
ДУХОВНЫХ ЦЕННОСТЕЙ В ГЕРОИЧЕСКОМ ЭПОСЕ.
Вестник науки и
образования
, (16-2 (119)), 106-108.
21.
Sharipova, M. (2021, September). YOSH AVLOD RUHIY VA MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI:
10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU,
30-Sentabr, 2024-Yil
168
Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchisi. In
Научно-практическая конференция
(pp.
116-117).
22.
MA’NAVIY YARVA, O. R. D. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova
Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
23.
Шарипова, М. Б., & Саидова, Д. Х. К. (2020). Методы и средства использования
национальных ценностей в духовно-нравственном воспитании детей в
семье.
Проблемы педагогики
, (3 (48)), 31-32.
24.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). ALPOMISH.
DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR//Scientific progress
, (7).
25.
Turaeva, L. O. (2021). Artistic and compositional features of harvest songs.
ASIAN
JOURNAL OF MULTIDIMENSIONAL RESEARCH
,
10
(4), 629-634.
26.
Тўраева,
Л.
О.
(2024).
ЎЗБЕК
ДЕҲҚОНЧИЛИГИДА
ТАҚВИМ
РАМЗЛАРИ.
IMRAS
,
7
(1), 779-783.
27.
Тўраева, Л. О. (2023). ЎЗБЕК ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИДА ДЕҲҚОН
ОЛҚИШЛАРИНИНГ ЎЗИГА ХОС ИФОДАСИ.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(24), 22-25.
28.
Тўраева, Л. О. (2023). ДЕҲҚОНЧИЛИК ҚЎШИҚЛАРИ ЖАНРИНИ БЕЛГИЛАШДА
КАСБИЙ АТАМАЛАРНИНГ ЎРНИ.
MODELS AND METHODS FOR INCREASING
THE EFFICIENCY OF INNOVATIVE RESEARCH
,
2
(22), 66-70.
29.
Тўраева, Л. О. (2022, June). Мақолларда деҳқонлар ҳаётининг бадиий талқини. In
E
Conference Zone
(pp. 71-73).
30.
To'rayeva, L. (2021). ЎЗБЕК ЗИРОАТШИЛИГИДА МОШГА МУНОСАБАТНИНГ
ФОЛЬКЛОРДАГИ БАДИИЙ ТАЛҚИНЛАРИ ХУСУСИДА.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
31.
Omonovna T. L. Artistic understanding of peasant life in proverbs //Eurasian Journal of
Humanities and Social Sciences. – 2022. – T. 9. – S. 47-49.
32.
TORAYEVA, L. (2023). ЎРИМ ҚЎШИҚЛАРИНИНГ ОБРАЗЛАР ТАРКИБИ ВА
БАДИИЙ-КОМПОЗИЦИОН
ХУСУСИЯТЛАРИ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
42
(42).
33.
Omonovna, T. R. L. (2024). A Hymn of Divine Ideas in the Wisdoms of
Yassavi.
International Journal of Formal Education
,
3
(4), 34-39.
30-Sentabr, 2024-Yil
169
34.
Omonovna, T. L. (2024). A PECULIAR EXPRESSION OF PEASANT APPLAUSE IN
FOLKLORE.
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY
,
2
(20), 199-204.
35.
To‘rayeva, L. (2024). O’ZBEK XALQ O’YINLARIDA “BOBODEHQON” KULTIGA
OID QARASHLAR TALQINI.
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN
THE FIELD OF PEDAGOGY
,
2
(20), 234-241.
36.
To‘rayeva, L. (2024, May). Jek Londonning “Hayotga muhabbat” hikoyasida
hayotsevarlik g ‘oyalari. In
CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF
SCIENCE IN THE MODERN WORLD
(Vol. 1, No. 4, pp. 250-259).
