ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
240
QANDLI DIABET KASSALLIGI VA UNI DAVOLASHDA ISHLATILADIGAN
SHIFOBAXSH DORIVOR O`SIMLIKLAR
Mahmudova Mexriniso Ergashevna
Osiyo xalqaro universiteti, “Umumiy fanlar” kafedrasi assistant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13839906
Annotatsiya. Qandli diabet kasalligi, uning kelib chiqish sabablari, oshqozon osti bezi va
uning hujayralar faoliyatining buzilishi va oqibatlari, kasallikning turlari haqida va kasallikni
davolashda ishlatiladigan shifobaxish dorivor o`simliklar to`g`risida ma`lumotlar keltirilgan.
Kalit so`zlar: Qandli diabet,qon tarkibida glukoza miqdori, insulin yetishmasligi, davolash,
o`simlik, oziq ovqat, tashxislash.
MEDICINAL PLANTS USED IN DIABETES AND ITS TREATMENT
Abstract. Information about diabetes mellitus, its causes, disorders and consequences of the
functioning of the pancreas and its cells, types of the disease, and medicinal plants used in the
treatment of the disease are presented.
Key words: diabetes, blood glucose content, insulin deficiency, treatment, plant, food,
diagnosis.
ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ ПРИ ДИАБЕТЕ И ЕГО
ЛЕЧЕНИИ
Аннотация.
Сахарный
диабет-глобальная
медико-социальная
проблема
современности, с которой столкнулась медицинская наука и здравоохранение практически
всех стран мира. Актуальность сахарного диабета определяется его прогрессирующей
заболеваемостью В последние десятилетия распространенность сахарного диабета
приобрела характер пандемии, которая охватила практически все государства, и
Узбекистан, в этом плане, не исключение. Изучение закономерностей эпидемиологического
процесса решение проблем, связанных с ростом распространенности этого заболевания.
Ключевые слова: синдром, cахарный диабет, глюкоза, инсулин, гармон.
Kirish
: Kiyingi yillarda insonlar orasida turli kasalliklarning avj olish holatlari
kuzatilayapti. Bunday kasalliklar orasida eng ko`p uchraydiganlari va yosh tanlamaydigan
kasallikllardan biri qandli diabetdir. Qandli diabet, qand kasalligi — organizmda insulin tanqisligi
va moddalar almashinuvi buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik. Qand kasalligi sharq xalq
tabobat tarixida juda qadimdan maʼlum. Abu Ali ibn Sino bu dardga alohida eʼtibor beradi. "Suv
qanday ichilgan boʻlsa, shu holda chiqadi", deb yozadi u. Bemorning koʻp suv ichishi boshqa
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
241
kasalliklarni ham keltirib chiqaradi va bemor juda ozib ketadi. Davolarga toʻxtab tabib: "Bemorga
sovuq mizojli suyuqliklar ichir, sovuqjomga sol, nordon ayron ichir, mevalar ber, yalpiz damlab
ichir, yaʼni bemorni hoʻlla, sovut", deydi. Bu — kasallik odam badanida issiqlikning oshib ketishi
tufayli paydo boʻlishini bildiradi. Qand kasalligi tarixiy tibbiy manbalarga koʻra, nasliy boʻlishi
ham mumkin. Qandli diabetda qonda qand moddasi keskin koʻpayib, siydik bilan chikib turadi
(tarkibida qand moddasi boʻladi), tashnalik, ozib ketish, quvvatsizlik, badan qichishishi va
boshqalar alomatlar kuzatiladi.Kasallikning irsiy yoki hayotda orttirilgan, shuningdek, insulinga
bogʻliq (diabetning 1turi) va insulinga bogʻliq boʻlmagan (diabetning 2turi) turi farq
qilinadi.Diabetning 1 turi koʻpincha oʻsmirlik yoshida uchraydi. Bunda bemor organizmida meʼda
osti bezi hujayralari insulin ishlab chiqara olmaydi va ularni davolashda qand miqdorini
pasaytirish maqsadida insulin preparatlari qoʻllanadi.Qandli diabetning 2 turida meʼda osti bezi
orolcha hujayralaridan insulin ishlab chiqarish saqlanib qoladi, bunda qon tarkibidagi insulin
miqdori meʼyorida yoki undan sal yuqoriroq boʻladi.Biroq, toʻqimalarning insulinga nisbatan
sezgirligi keskin pasayishi tufayli toʻqimalar tomonidan glyukozani oʻzlashtirish hamda
foydalanish kamayadi va u qon tarkibida toʻplanib qoladi, natijada qonda qand koʻpayib, siydik
bilan chiqib turadi, bemor juda semirib ketadi. Diabetning bu turi bilan, asosan, oʻrta va keksa
yoshdagilar kasallanadilar. Kasallik asta-sekin, zimdan rivojlanadi, u boshlanishida ogʻiz qurishi,
chanqash, ozish kabi alomatlar yaqqol bilinmaydi. Bemorni koʻproq holsizlanish, toliqish,
tashnalik bezovta qiladi. Qon tarkibidagi glyukoza miqdori yuqori boʻlishiga qaramay, diabetning
2 turida qon tarkibida atseton modsasining ortishi va uning siydikda paydo boʻlishi juda kam
kuzatiladi. Bunday bemorlar insulin qabul qilmay yashashlari mumkin. Ularga parhez, jismoniy
mashqlar bilan shugʻullanish, qand miqdorini kamaytiruvchi dorilar qabul qilish yaxshi naf beradi.
Qandli diabet — bir umrlik kasallik, uni butun hayot davomida davolash zarur. Toʻlatoʻkis
davolanmaydigan va qon tarkibidagi glyukoza miqdori uzoq vaqt yuqori saqlanadigan bemorlarda
Qandli diabetning tomir asoratlari — diabetga xos angiopatiyalar (makro va mikroangiopatiyalar)
namoyon boʻladi.Bu barcha aʼzolarning (teri, muskullar, nerv va hokazo) kapillyarlarini
shikastlaydi. Diabetga xos mikroangiopatiyalar buyrak, koʻz, oyoq va boshqalar aʼzolarda koʻproq
va ertaroq kuzatiladi.Qandli diabet ateroslerozning rivojlanishi, oʻz navbatida, yurakning ishemik
kasalligi (stenokardiya, miokard infarkti), miyada qon aylanishining buzilishi (bosh aylanishi,
miya insulti) va hokazoga olib keladi.Qandli diabetning har ikkala turida ham davolashdan asosiy
maqsad iloji boricha qondagi qand miqdorini sogʻlom kishilardagi koʻrsatkichga yaqinlashtirish,
yaʼni kompensatsiya holatiga erishishdir. Qondagi qand miqdorini meʼyorida saqlab turishning
asosiy yoʻli qondagi glyukozani iloji boricha teztez aniklash; bunday nazorat Qandli diabetning
insulinga bogʻliq 1turida juda zarur. Uy sharoitida mustaqil holda qondagi glyukoza miqdorini
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
242
aniqlashda maxsus reaktiv qogʻozlardan foydalanish mumkin. Buning uchun ukol igna yordamida
barmoqdan bir tomchi qon reaktiv qogʻozga olinadi (qon qogʻozni bir chetidagi chiziqchalarga
tushiriladi). Bir daqiqadan soʻng qogʻozdagi qon paxta bilan artib tashlanadi va yana bir daqiqa
oʻtgach, reaktiv qogʻoz rangi shkala bilan solishtiriladi. Rangi eng yaqin boʻlgan shkala
koʻrsatkichi shu qondagi glyukoza miqdorini mmol/l (mg%) da ifodalaydi. Xuddi shunday usulda
uy sharoitida siydikdagi qand miqdorini ham bemorlarning oʻzlari mustaqil maxsus reaktiv
qogʻozlar yordamida aniqlashlari mumkin. Agarda qonda yoki siydikda glyukoza miqdori baland
boʻlsa, darhol tegishli davo muolajalarini amalga oshirish lozim. Bulardan tashqari, bemorlar tana
vaznlarini ham haftada bir marotaba nazorat qilishlari hamda uni oʻz boʻyi, yoshi va kasbiga mos
boʻlgan meʼyorda saqlab turishlari kerak.Qandli diabetda davo har bir bemorning umumiy ahvoli,
kasallik alomatlari, qon, siydik tahlili va boshqalarga qarab tayinlanadi, u bosqichmabosqich olib
boriladi. Davolanish muddati kasallikning ogʻirengilligi, oʻtkazib yuborilgan yoki yangiligi va
turiga bogʻliq. Hozir dunyo bo‘yicha 540 mln kishida qandli diabet bor. 1980−2014-yillarda diabet
bilan kasallanganlar soni 108 mlndan 422 mlngacha ko‘paygan. Xalqaro diabet federatsiyasi
prognoziga ko‘ra, 2030-yilga borib ushbu ko‘rsatkich 643 mln, 2045-yilda esa 783 mln kishiga
yetishi mumkin. Eng yomoni, har ikki bemordan biri o‘zida diabet borligidan bexabar.Kam va
o‘rta daromadli mamlakatlarda diabetning tarqalish sur’ati yuqori daromadli davlatlarga
qaraganda balandroq. Ya’ni, shunday tashxis qo‘yilgan har 4 katta odamdan 3 tasi O‘zbekiston
kabi kam va o‘rta daromadli mamlakatda istiqomat qiladi.O‘zbekiston aholisining 7 foizida qandli
diabetning birinchi va ikkinchi turi borligi ta’kidlanadi. Xalqaro diabet federatsiyasining
O‘zbekistondagi qandli diabetga doir 2021-yilgi ma’lumotida kattalarning 6,3 foizida diabet
borligi qayd etilgan. IDF Atlas ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yilda O‘zbekistonda diabet tashxisi
qo‘yilmagan aholi soni 74 foizni tashkil qilgan. Bu — xalqaro tashkilotlar tomonidan berilgan
baho.O‘zbekistondagi rasmiy raqamlar esa ancha kamtarona. Xususan, Sog‘liqni saqlash
vazirligining 2019-yilgi ma’lumotida O‘zbekistonda 230 610 kishi diabet tashxisi bilan ro‘yxatga
olingan aytiladi (2021-yilda ular soni 245 mingdan oshgan — ya’ni, O‘zbekiston aholisining 1
foizi ham emas). Butun dunyoda ushbu kasallikka chalinish holatlari soni oshib borayotgan bir
vaqtda, Prognozlashtirish va makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti O‘zbekistonda qandli diabetning
ikkinchi turi bilan kasallanish (har 100 000 kishiga) 2017-yildagi 21,4 nafardan 2021-yilda 18,3
nafargacha kamayganini hisoblab chiqqan.Akademik Yolqin To‘raqulov nomidagi Respublika
ixtisoslashtirilgan Endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazidan “Gazeta.uz”ga ma’lum
qilishlaricha, O‘zbekistonda 2022-yil davomida jami 48 711 kishi (ularning 616 nafari bolalar,
151 nafari o‘smirlar)da qandli diabet aniqlangan. 2023-yilning yarim yili davomida bemorlar soni
17 970 kishiga ko‘payib, jami 363 585 nafar (O‘zbekiston aholisining 0,99 foizi)ga yetgan;
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
243
ularning 3206 nafari bolalar, 1175 nafari esa o‘smirlardir. Markazning qo‘shimcha qilishicha,
butun 2022-yil davomida O‘zbekistonda 10 778 kishi qandli diabet asoratlaridan vafot etgan.
Qo‘rqinch“Nega aynan men?”, “Endi bir umr shu kasallik bilan yashaymanmi?” — diabeti
borligidan xabar topgan aksar bemorlar shu kabi savollar girdobida qolib, shokka tushadi. Diabet
o‘ziga nisbatan bepisandlikni yoqtirmaydi — beparvomisan, tanadagi biror organ orqali o‘zining
borligini tezda bildiradi.
Qandli diabet tekshiruvi qanday bo‘ladi? Qandli diabet biokimyoviy diagnostikasi
bemorda yetarli miqdorda insulin mavjudligini aniqlashni o‘z ichiga oladi, bu klinik belgilar bilan
tasdiqlanadi. Shu maqsadda bir qator laboratoriya sinovlar o‘tkaziladi. Ular quyidagilardan iborat:
Glyukoza va kapillyar qonning normal darajasini aniqlash;Och qoringa va mashqdan keyin
glyukoza miqdorini aniqlash bilan glyukoza bardoshlik testi.Siydikdagi keton tanachalari
(atseton)ni tekshirish;
Glikirlangan gemoglobinni tahlil qilish;
Qonda S-peptid konsentratsiyasini aniqlash.Masalan, aholisining 8,5 mlnga yaqini
diabetga chalingan Germaniyada German Diabetes Aid nodavlat tashkiloti diabeti borlar, ularning
oilalari, tadqiqotchilar va boshqa mutaxassislarni o‘z qanoti ostida birlashtiradi. Mamlakatda
Diabet assotsiatsiyasi, kasallik haqida bilim va maslahatlar beruvchi Association of Diabetes
Educating and Councilling Professions tashkiloti bor.AQShda butun O‘zbekiston aholisidan ham
ko‘proq — 37,3 mln kishi diabetga chalingan. Mamlakatda kasallikka chora ko‘rish va u bo‘yicha
ogohlikni oshirish yo‘nalishida faoliyat olib boruvchi ko‘plab tashkilotlar bor. Amerika diabet
assotsiatsiyasi, Diabet advokatsiya birlashmasi, Diabet, ovqat hazm qilish va buyrak kasalliklari
milliy instituti shular jumlasidan. Unga qo‘shni Kanadada 11,7 mln kishi diabet yoki prediabet
bilan yashaydi. U yerda ham alohida Diabet assotsiatsiyasi, Diabet harakati, Diabetes Canada
tashkilotlari bor. Bu tashkilotlarning bari bemorlarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonga yaqinroq Turkiyada 20−79 yosh oralig‘idagi 7 mln kishi diabetdan aziyat
chekadi. Ularga Turk diabet jamiyati, Turk diabet vaqfi kabi jamoat tashkilotlari yordam berib
keladi. Qo‘shni Qozog‘istonda esa vaziyat O‘zbekistondagi o‘xshash — bemorlar soni rasman 431
mingdan ko‘proq, ammo aslida undan ko‘proq ekani taxmin qilinadi. O‘zbekistonda ham “Diabet
maktabi” kabi loyihalar, “Umid-D” kabi tashkilotlar bor. “Umid-D” Samarqand viloyatidagi
qandli diabet va boshqa imkoniyati cheklangan shaxslarga yordam xayriya markazi bor Hozir
diabetga chalingan odamlarga yordam beruvchi Toshkentda ikkita (biri kattalar, ikkinchisi bolalar
uchun), Qo‘qon va Samarqandda bittadan (xususan, “Umid-D”) tashkilot bor. Ularning bari bemor
tashkilotlari (bemor tashkilotlar muayyan kasalligi bor kishilar tomonidan tuziladi — tahr.).
Bundan tashqari, O‘zbekiston endokrinologiya va diabet assotsiatsiyasi hamda
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
244
O‘zbekiston endokrinologlar milliy assotsiatsiyasi nomli shifokorlik tashkilotlari ham bor.Ayni
vaqtda, uni ba’zilarning o‘z salomatligiga nisbatan beparvoligi, bu masalaga jiddiy qaramasligi
ranjitadi. Tatinsyan xonimning fikricha, bu bemorlarning emin-erkin yashashi yo‘lidagi eng katta
to‘siqlardan biridir. Masalan, “ertaga oila qurolmay qoladi” deb farzandini endokrinologiya
markaziga hisobga qo‘ymaslik — ham mana shunday yomon misollardan.“Dori vositalari va
shifokor nazoratisiz qolgan diabetli inson ko‘pincha qanday qiyinchiliklarga duch kelishi haqida
uning atrofidagilar o‘ylab ham ko‘rmaydi. “Kasallik bo‘lsa, uni inkor qilib bo‘lmaydi. Xastalik
bilan birga kishi hayotiga cheklovlar va uzoq umr ko‘rish uchun amal qilinishi zarur.U bemorlar
uchun hayotiga “Sizda diabet bor” so‘zi bilan kirib keladigan yangilikni qabul qilish va vaziyatni
idrok qilish uchun ham psixologik yordamni zarur.
Diabetning asosiy shifosi — insulin. Insulin — me’daosti bezi ishlab chiqaradigan,
qondagi qand miqdorini nazorat qiluvchi modda. U organizmdagi shakarni qayta ishlashga yordam
beradi. Qand miqdorining nazoratsiz qolishi hayot uchun xavfli. “Diabetni davolashda uning turi
ahamiyatga ega. Birinchi turni faqatgina insulin bilan davolash talab qilinadi. Ikkinchi turida esa
kasallik klinikasi, kechishiga qarab davo turlari tanlanadi.Uchinchi o`rincha shifobahish dorivor
o`simliklar bilan davolansa bo`ladi masalan: Insulin oshqozon-ichak traktida parchalanib ketadi,
shu bois u faqat in’eksiya orqali, ovqatlanish vaqtida beriladi. Qat’iy parhezga amal qilib, ovqat
ratsionidan yengil hazm bo‘luvchi uglevodlar (shakar, shirinlik va mevali sharbatlar) butunlay
chiqarib tashlanishi kerak. Shuningdek, qand miqdorini kamaytiradigan dorilarni qat’iy
belgilangan vaqtlarda olish, ularni o‘zboshimchalik bilan almashtirmaslik, dozasini
o‘zgartirmaslik kerak. Shifokor tavsiyasisiz dorilarni qbul qilish va bekor qilish mumkin emas.
Qandli diabetli insonlarni qanday muammolar qiynaydi? Bu savolga har kim o‘z hayotiy
tajribasidan kelib chiqib, turlicha javob beradi.“Diabeti bor yigit-qizlar turmush qurishdan oldin
hayotga tayyorlanishi kerak. Ko‘pincha, yosh yigitlar aspermiyaga duch keladi. Afsuski, bizda
ularga o‘z vaqtida yordam beradigan mutaxassis yo‘q. Bu muammo zamonaviy davolash usullari,
diabetni nazorat qilish va boshqa jihatlar bilan hal qilinishi lozim. “Insulinsiz diabetga chalingan
kishining ahvoli yomonlashishi mumkin. Birinchi navbatda ko‘z ishdan chiqadi. Keyin buyrak,
jigar ishdan chiqadi. Qandli diabetni davolashda dorivor shifobahish o`simliklarning turlaridan
foydalanib qandli diabetni davolasa bo`ladi.
Masalan:
Dolchin, dorchin
(Cinnamomum Cassia Blume) — lavrdoshlar oilasiga mansub
daraxt. Jan. Xitoy, Vyetnam, Laos, Shri Lanka, Indoneziya, Lotin Amerikasida ekiladi. Doim
yashil oʻsimlik. Bargi kalin, guli mayda. Yosh daraxtining poʻstlogʻini quritib, dolchin
tayyorlanadi. Tarkibida 75—90% dolchin aldegidi, 1 — 2% efir moyi, 2—3% oshlovchi moddalar,
1,35% kalsiy oksalat va siamanin borligi aniqlangan. Oziq-ovqat sanoatida ziravor sifatida,
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
245
farmatsevtikada va atir-upa i.ch.da (dolchin moyi) ishlatiladi.Dolchin – tabiiy antiseptik bo’lib,
mikrob va bakteriyalarga qarshi kurashadi;u zamburug’larga qarshi kurashishga yordam beradi;
Oshqozon-ichak trakti faoliyatini yaxshilab, qorin dam bo’lishi va chanqoqlikdan xalos
etadi; jigar va o’t pufagini tozalab, organizmdan ortiqcha suyuqlikni chiqarib tashlaydi;diqqatni
yig’ishda yordam berib, xotira va ko’rish qobilyatini yaxshilaydi; bosh og’rig’ini qoldirib,
kayfiyatni ham yaxshilaydi; qon bosimini normallashtirib, yurak-tomir tizimini mustahkamlaydi;
yomon xolesterinni chiqarib tashlaydi; qondagi shakar miqdorini kamaytiradi; moddalar
almashuvi jarayonini tezlashtirib, ozishga yordam beradi;organizm tonusini va immunitetni
ko’taradi.
2.Steviya
(Stevia rebaudiana Bext.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon
oʻsimlik. Vatani — Paragvay. Yaponiya, Xitoy, Indoneziya, Bolgariya vab. mamlakatlarda
oʻstiriladi. Boʻyi 1,5 m ga boradi. Barglari yirik, uz. 4—7 sm, qaramaqarshi joylashgan, tukli.
Qisqa kun oʻsimligi, kuzda gullaydi. Issiklikka va namga talabchan subtropik ekin. S.
bargida (6,0%—6,5%), poyasida (1,5%) va ildizida (0,6%) shirinligi saharozaga nisbatan 150—
300 barobar yuqori boʻlgan kimmatbaho steviozid moddasi bor. Steviozid konditer sanoatida,
salqin ichimliklar, sharbat, saqich, har xil shirinliklar va konservalar tayyorlashda shakar oʻrnida
keng miqyosda ishlatiladi, undan doridarmon sifatida, qand diabeti kasalligiga va modda
almashinuvi buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
246
TOPINAMBUR - "YER NOKI"
Bu murakkabguldoshlar oilasiga mansub ko‘p yillik ildizmevali o‘simlik.
O‘simlik shiraliligi uchun “yer noki” deb ham yuritiladi. O‘zbekiston bozorlarida
o‘simlikning ildiz mevalari kuzda paydo bo‘ladi. Topinambur vitaminlar, kletchatka, inulin, pektin
va fruktoza, shuningdek, temir, kalsiy, kaliy, magniy, mis, fosfor, sink va kremniyning mineral
tuzlariga boy.
Tugunakida mavjud bo‘lgan inulin qonda shakar miqdorini me’yorlashtiradi, oshqozon osti
beziga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Jigarni himoya qiladi va safro chiqishini kuchaytiradi. Jigar va o‘t
pufagida tosh va qum hosil bo‘lish jarayonini sekinlashtiradi.
REFERENCES
1.
Адешара К.А., Бангар Н., Диван А.Г., Тупе Р.С. Аддукты гликирования плазмы и
различные изоформы RAGE тесно связаны с окислительным стрессом и маркерами
воспаления при диабете 2 типа. Метаб. диабета. Синдр. Клин. Рез. Ред. 2022:102441.
2.
Галисия-Гарсия У., Бенито-Висенте А., Джебари С., Ларреа-Себаль А., Сиддики Х.,
Урибе К.Б., Остолаза Х., Мартин К. Патофизиология сахарного диабета 2 типа.
Межд. Дж. Мол. наук. 2020; 21 :6275.
3.
Манукумар Х.М., Кумар Дж.С., Чандрасекхар Б., Рагхава С., Умеша С.
Доказательства
диабетической
и
инсулино-миметической
активности
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
247
лекарственных растений: современное состояние и перспективы на будущее. Крит.
Преподобный Food Sci. 2017 год; 57 : 2712–2729
4.
Менесес М.Дж., Сильва Б.М., Соуза М., Сар Р., Оливейра П.Ф., Алвес М.Г.
Противодиабетические препараты: механизмы действия и потенциальные
последствия для клеточного метаболизма. Курс. Фарм. Дез. 2015 г.; 21 : 3606–3620.
5.
Рехани П.Р., Ифтихар Х., Накадзима М., Танака Т., Джаббар З., Рехани Р.Н.
Безопасность и механизм действия лекарств от диабета по сравнению с 5-
аминолевулиновой кислотой (5-АЛК) J. Diabetes Res. 2019 год; 2019 : 4267357.
