30-Sentabr, 2024-Yil
207
YANGI O‘ZBEKISTON ADABIYOT ILMINI RIVOJLANTIRISH
Xayrilloyeva Shirin Furqatovna
Buxoro davlat pedagogika instituti, Sirtqi ta’lim shakli,
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13853356
Аnnоtаtsiyа. Mаzkur mаqоlаdа Yangi O‘zbekiston adabiyot ilmini rivojlantirish haqidagi
ilmiy fikrlar va ma’lumotlar bayon qilingan.
Kаlit sо‘zlаr: Yangi O‘zbekiston, taraqqiyot strategiyasi, zbek va jahon adabiyoti, zbek va
jahon adabiyoti, axborot-kutubxona, demokratik jamiyat, ilm-fan, ta’lim-tarbiya, madaniyat.
DEVELOPMENT OF LITERARY SCIENCE OF NEW UZBEKISTAN
Abstract. This article describes the scientific ideas and information about the development
of literary science of New Uzbekistan.
Key words: New Uzbekistan, development strategy, Uzbek and world literature, Uzbek and
world literature, information library, democratic society, science, education, culture.
РАЗВИТИЕ ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЯ НОВОГО УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В данной статье представлены научные идеи и сведения о развитии
литературоведения Нового Узбекистана.
Ключевые слова: Новый Узбекистан, стратегия развития, узбекская и мировая
литература, узбекская и мировая литература, информационная библиотека,
демократическое общество, наука, образование, культура.
«Adabiyot, san’at va madaniyat yashasa, millat va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi»
Shavkat Mirziyoyev
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida belgilangan maqsad va vazifalarni ro‘yobga
chiqarishga to‘sqinlik qilayotgan tizimli omillarni aniqlash va “O‘zbekiston — 2030”
strategiyasida o‘zbek va jahon adabiyoti durdonalarini keng ommalashtirish, jamiyatda
kitobxonlikni hamda aholiga axborot-kutubxona xizmatini ko‘rsatishni rivojlantirish maqsadi
ko’zda tutilgan.
Zamonaviy o’qituvchi eng avval mas’uliyatli va namunali muomala odobiga ega bo’lishi
lozim. Shu bilan birga o’quvchilarini seva olishi, ya’ni bolajon bo’lishi, o’quvchisining tuyg’usini
his qila olish darajasida psixolog bo’lishi kerak. Barkamol va har tomonlama salohiyatli yoshlarni
tarbiyalash masalasi har bir ijodkor asarlarining bosh g’oyasi sanaladi. Bolaning shaxs sifatida
voyaga yetishi eng birinchi oilaga borib taqaladi. U asosan oila muhitida tarbiyalanib, inson
30-Sentabr, 2024-Yil
208
sifatida shakllanadi. Tarbiya esa hayotning eng muhim tayanchi sanaladi. Har bir yoshni shunday
tarbiyalash zarurki, toki u yaxshi o’qishi bilan eng yuksak pog’onaga ko’tarilsin.
Bugungi kunda O‘zbekiston o‘z taraqqiyotining yangi, yuksak bosqichiga qadam
qo‘ymoqda. Biz milliy tiklanishdan – milliy yuksalishga erishishni o‘z oldimizga eng muhim va
ustuvor vazifa qilib qo‘ydik. Bu ulug‘ maqsadga esa jahon ahli bilan hamjihat va hamkor bo‘lib
yashash, ochiq demokratik jamiyat qurish, hayotimizda milliy va umumbashariy qadriyatlarga
hurmat tuyg‘usini yanada keng qaror toptirish orqaligina erishish mumkinligini biz yaxshi
anglaymiz.
Ayni shu nuqtai nazardan qaraganda, o‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro
miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilish, ko‘pqirrali bu mavzuni bugungi kunda dunyo adabiy
makonida yuz berayotgan eng muhim jarayonlar bilan uzviy bog‘liq holda tahlil etib, zarur ilmiy-
amaliy xulosalar chiqarish, kelgusi vazifalarimizni belgilab olish katta ahamiyatga ega. Ayniqsa,
hozirgi notinch va tahlikali zamonda butun bashariyat oldida paydo bo‘layotgan, biz ilgari duch
kelmagan g‘oyat murakkab muammolar, global xavf-xatarlarni birgalikda bartaraf etish, shu
yo‘lda barcha ezgu niyatli insonlarni birlashtirishda, dunyo aholisining qariyb uchdan bir qismini
tashkil etadigan yoshlarni gumanistik g‘oyalar ruhida tarbiyalashda badiiy so‘z san’atining o‘rni
va mas’uliyatini har qachongidan ham yuksaltirish zarurligini bugun hayotning o‘zi taqozo
etmoqda. Bu borada
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan e’tiborga molik ishlar, xususan, ilm-fan, ta’lim-
tarbiya, madaniyat, san’at va adabiyot sohalarini izchil rivojlantirish, bozor iqtisodiyoti sharoitida
ilm va ijod ahlini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, kitobxonlik madaniyatini oshirish kabi
vazifalar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Adabiyot va san’at asarlari mustaqil
respublikamiz fuqarolari ma’naviy dunyosini boyitish, ularni gо‘zal narsalarning hammasidan
bahramand qilish kabi ajoyib xususiyatlarga ega. Ma’naviyat, yuksak badiiy, jozibali adabiyot va
san’at asarlari kishilar qalbiga tezroq yо‘l topish, estetik hissiyotiga kuchli ta’sir qilish, hayotiy
voqea-hodisalarni chuqur mushohada etishga da’vat etish kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Shuning uchun adabiyot va san’at asarlarining kishilarni yuksak ma’naviy-axloqiy ruhda
tarbiyalashdagi badiiy ta’sir etishdek vositalik xususiyatidan imkoni boricha kengroq foydalanish
muhim ahamiyatga egadir. Adabiyot va san’at asarlarining kuchi uning xalqchil va
tushunarliligida, kishilar ichki — ruhiy dunyosiga emosional ta’sir kо‘rsata olishidadir. Ma’naviy
barkamol avlodni tarbiyalashda adabiyot va san’atning ana shu xususiyatini hisobga olish
muhimdir. Ma’naviy tarbiyada о‘zbek xalqining boy ma’naviy merosidan keng foydalanish uning
ta’sirchanligi, samaradorligini oshirishda muhim omil bо‘la oladi. Yoshlarimiz ma’naviy
30-Sentabr, 2024-Yil
209
tarbiyasida Yusuf xos Xojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Lutfiy, Alisher Navoiy,
Abdurahmon Jomiy, Mashrab, Muqumiy, Furqat, Abdulla Qodiriy, CHо‘lpon, Usmon Nosir kabi
mumtoz shoir va yozuvchilarimiz asarlaridan foydalanishimiz ular qalbini, ruhiy dunyosini
ma’naviy boyitishda katta ahamiyatga egadir. Ularning bizga qoldirgan boy badiiyma’naviy
merosi о‘zining chuqur falsafiy mazmuni, axloqiy yо‘nalishi bilan ajralib turadi.
Mumtoz san’atkorlarimiz asarlarida halollik va poklik, tо‘g‘rilik, birovning haqiga kо‘z
olaytirmaslik, xiyonat qilmaslik, insonparvarlik, vatanparvalik, mehnatsevarlik, diyonatlilik,
iymonlilik, halol luqma bilan kun kо‘rish, ota-onani hurmat qilish kabi inson uchun zarur ma’naviy
xislatlar yuqori badiiy saviyada bayon etilgan. Ma’naviy tarbiyada Pirimqо‘l Qodirov, Odil
Yoqubov, Sayd Ahmad, О‘tkir Hoshimov kabi yozuvchilarimiz; Abdulla Oripov, Erkin Vohidov,
Oydin Hojiyeva, Omon Matchon kabi shoirlarimizning asarlaridan ham keng foydalanish, badiiy
asarlar, ulardagi qahramonlarning fe’l-atvori, axloqi, ma’naviy dunyosi tо‘g‘risida suhbat,
munozara о‘tkazish katta samara beradi.
Ma’naviy tarbiyada kishilar ongi, ruhiyatiga ta’sir etishda teatr san’atining ham roli, о‘rni
va ahamiyati, ta’sir etish doirasi imkoniyatlari cheksizdir. Biz teatr san’atini ikki tomoni
charxlangan shamshirga о‘xshatishimiz mumkin. U bir tomoni bilan kishilar qalbiga yorug‘lik olib
kirsa, uni yuksak ma’naviylik tomon yо‘llasa, ikkinchi tomoni bilan inson qalbidagi nodonlik,
jaholat, ya’ni, ma’naviyatsizlikka va jaholatga qarshi kurashadi. Shо‘rolar davrida, avlod-
ajdodlarimizning о‘gitlari, pand-nasihatlari, ajoyib an’analarimiz targ‘ib qilinish о‘rniga nuqul
qoralandi, yomon otli qilindi, bid’at, xurofot, deb baholandi. Milliy tarbiya borasidagi merosimiz
о‘rganilmadi, targ‘ib etilmadi. Ularning о‘rniga ta’limtarbiya borasida Yevropa, Rusiya modelini
kо‘klarga kо‘tarib maqtab, targ‘ib qilib, yoshlarimizni о‘z milliy qadriyatlarimizdan bebahra qilib
qо‘ydik. Ana shu tufayli diniyaxloqiy, oila, qо‘ni-qо‘shni, mahalla-ko`ylar ta’siri kabi ta’lim-
tarbiyaning hayot sinovidan о‘tgan bebaho boyliklaridan judo bо‘la boshladik.
Mustaqilligimiz tufayli bularga chek qо‘yildi, bunday salbiy illatlarni tugatish borasida
sezilarli ishlar amalga oshirilmoqda. Shu o`rinda o’zbek adabiyotining buyuk allomasi –
Avloniyning adabiyotga qilgan xizmati haqida biroz to`xtalsak. Shoir o’tmishda ma’rifat gulshani
bo’lgan yurtimizning jaholat botqog’iga botganidan afsuslar chekib, vatanimiz tobora vayronaga
aylanayotgani, ilm-ma’rifatga oshno qalblargina bunday balodan qutulishini ta’kidlaydi. Shu
ma’noda shoirning “Ilmga targ’ib”, “Jaholat”, “Istiqboldan orzularim”, “Millatga salom” she’rlari
millat farzandlariga xitob tarzida bitilgan. Umuman, A.Avloniy “Birinchi muallim” va “Ikkinchi
muallim” kitoblarida yosh kitobxonlar tafakkuriga mos ilm xosiyati va ilmsizlik oqibati to’g’risida
pandnoma tarzidagi satrlami bitgan bo’lsa, “Maktab gulistoni”dagi she’r, hikoya va masallarda
30-Sentabr, 2024-Yil
210
ijtimoiy dolzarb muammolami ham qamrab olishi oydinlashadi. Ayniqsa, ”Saxiylik” va “Baxillik”
nomli hikoyalari maktabda tahsil olayotgan bolalar duyoqarashida katta ta’sir ko’rsatadi. Birinchi
hikoyada Said ismli bolaning maktab yo’lida bir faqir kishini uchratib qolganligi va yoshgina
bolaning bag’ri kengligi hikoya qilinadi. Bu voqeadan xabar topgan otasi Saidni mukofotlaydi. Bu
o’rinda bola tarbiyasida saxiylik va bag’rikenglik g’oyalari tarannum etiladi. Ikkinchi hikoyada
esa baxillikning yomon oqibatlari bir badavlat kishi misolida talqin etiladi, uning baxilligi,
ziqnaligi va pastkashligi qoralanadi. Bunday asarlar orqali yosh avlodni ma’rifatga da’vat etish
bilan birga, ularni vatanparvar, o’z millatiga, yurtiga sadoqatli qilib tarbiyalash maqsadi yetakchi
o’rin egallaydi. Umuman olib qaraganda, adabiyot pedagogika fani bilan uzviy bog’liq.
Adabiyotda yozilgan har qanday asar mazmunida kelajak avlod tarbiyasi yotadi.
Xulosa qilib aytganda, ma’naviy tarbiya bugungi kunning eng dolzarb masalasi.
Mamlakatimizda tarbiyani hozirgi zamon talablari darajasida olib borishda mavjud barcha
imkoniyatlar va vositalardan samarali foydalanganimizdagina ma’naviyati yuksak yoshlarni
tarbiyalashga erishish mumkin bо‘ladi.
REFERENCES
1.
Uraeva, D. S., Sharipova, M. B., Zaripova, R. I., & Nizomova, S. S. (2020). THE
EXPRESSION OF THE NATIONAL TRADITIONS AND BELIEFS IN UZBEK
PHRASEOLOGICAL UNITS.
Theoretical & Applied Science
, (6), 469-472.
2.
Sharipova, M. B., & Nizomova, S. S. (2018). The artistic image of the image of" water" in
the poem.
ученый xxi века
,
11
, 75.
3.
Рахимов, Ф. Б., & Шарипова, М. Б. (2020). Место инноваций в решении современных
проблем непрерывного образования.
Academy
, (5 (56)), 38-40.
4.
Шарипова, М. Б., & Садуллоева, М. Б. К. (2020). Профессия «учитель» и её роль в
обществе.
Проблемы педагогики
, (1 (46)), 24-25.
5.
Ахмедова, М. Ш., & Шарипова, М. Б. (2016). Воспитание ребенка на основе
народных традиций.
Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар.
науч
, 118.
6.
Шарипова, М. Б., & Мустакимова, Г. А. (2019). Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы.
Вестник магистратуры
, (10-5 (97)), 48-49.
7.
Шарипова, М. Б., & Муродова, Ш. Ш. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
Научный журнал
, (9 (54)),
32-34.
30-Sentabr, 2024-Yil
211
8.
Шарипова, М. Б. (2020). Саьдуллаева МБК РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Проблемы
педагогики
, (6), 51.
9.
Шарипова, М. Б., & Ашурова, Ф. А. (2020). Межличностные отношения в
дошкольном возрасте.
Вестник магистратуры
, (1-5 (100)), 35-36.
10.
Sharipova, M. (2020). " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Шарипова, М. Б., & Истамова, З. (2020). Особенности этического воспитания детей
дошкольного возраста.
Вестник магистратуры
, (1-5), 39.
12.
Baxshilloyevna, M. S., & Shuhratovna, M. S. (2021). Description and interpretation of
wedding customs in the epic" Alpomish".
Middle European Scientific Bulletin
,
11
.
13.
Ravshanova, S. M. G. F. Q., & XOSLIGI, Q. D. O. Z. (2021). MILLIY RUH VA
AN’ANALAR.
Scientific progress.–2021
,
7
.
14.
Sharipova, M. (2020). O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir
xazinasi.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
15.
Sharipova, M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova, X. A. L. Q., & IFODASI, D.
Scientific progress. 2021.№ 7.
URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-
sovchilik-marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12.
2021)
.
16.
Sharipova, M. B. (2021). Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
7
.
17.
Sharipova, M. B., Muslimova, L. M. Q., & XALQ, D. O. R. A. A. (2021). HAMDA
DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7),
1130-1134.
18.
Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. (2019). Модульное обучение в системе
образования.
Вестник магистратуры.–2019
, 4-3.
19.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
20.
Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. (2021). ВОСПЕВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ
ДУХОВНЫХ ЦЕННОСТЕЙ В ГЕРОИЧЕСКОМ ЭПОСЕ.
Вестник науки и
образования
, (16-2 (119)), 106-108.
30-Sentabr, 2024-Yil
212
21.
Sharipova, M. (2021, September). YOSH AVLOD RUHIY VA MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI:
10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU,
Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchisi. In
Научно-практическая конференция
(pp.
116-117).
22.
MA’NAVIY YARVA, O. R. D. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova
Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
23.
Шарипова, М. Б., & Саидова, Д. Х. К. (2020). Методы и средства использования
национальных ценностей в духовно-нравственном воспитании детей в
семье.
Проблемы педагогики
, (3 (48)), 31-32.
24.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). ALPOMISH.
DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR//Scientific progress
, (7).
25.
Шарипова, М. Б. (2020). Неьматова ШН ФОРМИРОВАНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ
ВОСПИТАННИКОВ
ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЙ.
Вестник магистратуры
, (3-3), 102.
26.
Baxshilloyevna, S. M. (2022). MAKTABGACHA YOSHIDAGI BOLALAR MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA “ALPOMISH” DOSTONING O’RNI.
BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(2), 146-152.
27.
Sharipova, M. B., & Jalolova, S. Z. Q. (2021). HOZIRGI MAISHIY TURMUSHDA O’Z
O’RNIGA TO’LA EGA BO’LGAN MAROSIMLAR (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1114-1119.
28.
Sharipova, M. (2023). РОЛЬ ГЕРОИЧЕСКОГО ЭПОСА В ОБОГАЩЕНИИ
ЖЕНСКОГО
ЭСТЕТИЧЕСКОГО
МЫШЛЕНИЯ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
31
(31).
29.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
30.
Sharipova, M. B. (2021). Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ DOSTONLARINI
O’RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
, (7).
