30-Sentabr, 2024-Yil
220
PERSONAJ NUTQINI INDIVIDUALLASHTIRISHDA DIALOG VA MONOLOGNING
O‘RNI
(O‘.Hoshimovning “Ikki eshik orasida” asari misolida)
Nurillayeva Maftuna Narzullayevna
Buxoro davlat pedagogika instituti, Sirtqi ta’lim shakli,
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13853378
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘.Hoshimovning «Ikki eshik orasida» asarida nutq
shakllari, monologik hamda diologik nutqdan foydalanish masalalari yuzasidan fikr-mulohaza
yuritilgan.
Kalit so‘zlar: yozuvchi tili, uslubi, personaj nutqi, muallif nutqi, munosabati va unda
emosionallik, ekpressivlik, modallik, obrazlilik, badiiy asar tili.
THE ROLE OF DIALOGUE AND MONOLOGUE IN THE INDIVIDUALIZATION OF
CHARACTER'S SPEECH
(On the example of O'.Hoshimov's work "Between Two Doors")
Abstract. In this article, O. Hoshimov's work «Ikki eshik orasida» discusses the forms of
speech, the use of monologic and dialogue speech.
Key words: writer's language, style, character's speech, author's speech, attitude and
emotionality, expressiveness, modality, imagery, artistic language.
РОЛЬ ДИАЛОГА И МОНОЛОГА В ИНДИВИДУАЛИЗАЦИИ РЕЧИ ПЕРСОНАЖА
(На примере произведения О'.Хошимова «Между двумя дверями»)
Аннотация. В данной статье произведения У.Хошимова «Икки эшик орасида»
рассматриваются формы речи, употребление монологической и диалогической речи.
Ключевые слова: язык писателя, стиль, речь персонажа, авторская речь,
мироощущение и эмоциональность, выразительность, модальность, образность,
художественный язык.
Ma’lumki,badiiy matn va unda ifodalangan personaj nutqiy faoliyati asarda tasvirlangan
ijtimoiy hayotdagi uning barcha faoliyatlari kabi kitobxonga ta’sir etish maqsadi sari yo‘naltirilgan
bo‘ladi. “Ikki eshik orasi” romanida O‘tkir Hoshimov yoki personaj tomonidan bayon
yetilayotgan fikr ma’lum maqsadning amalga oshishini ta’minlaydi: unda personajlar o‘z
tuyg‘ularini, munosabatini tinglovchiga bildirish, shuningdek, nutq qaratilgan shaxsni ma’lum
ishlarni bajarishga da’vat etish, unga muloqot jarayonida ta’sir ko‘rsatish natijasida uni navbatdagi
30-Sentabr, 2024-Yil
221
nutq jarayoniga jalb etadi. O‘tkir Hoshimov asarda personajlar nutqida ifodalangan har bir fikrni
ma’lum bir maqsad bilan bog‘laydiki, u aloqa jarayonida shu fikrning badiiy-estetik
ta’sirchanligini ta’minlaydi.
Badiiy matnda tilning estetik vazifasi va ifoda imkoniyatlari keng. Bu imkoniyatlarning
ta’minlanishida semantik-stilistik vositalarning, dialog, monologlarninng o‘rni muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, ular personajlar nutqining o‘ziga xos tarzda shakllanishshida muhim ahamiyatga ega.
O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” romanida qo‘llanilgan dialog, monologlar va
ularning badiiy asar tilida tutgan o‘rnini aniqlash, personajlar nutqini individuallashtirishdagi
ahamiyatini belgilash, ularni til va madaniyat yaxlitligi yo‘nalishida tadqiq qilish
tilshunoslikning dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Xususan,o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan milliy
madaniyatni va ma’naviyatni o‘zida yaqqol namoyon qiluvchi bunday lingvistik hodisalarni
lingvomadaniy jihatdan tadqiq qilish, personajlar nutqining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash
bugungi kunda, ya’ni o‘zbek tilini chuqur o‘rganishga alohida e’tibor berilayotgan davrda yana
ham dolzarblik kasb etadi.
Biz bilamizki, tilimizda fikr ifodalash usul va vositalari, lisoniy birliklarning bir qancha
turlari mavjud. “Ikki eshik orasi” romanida ishtirok etgan personajlar nutqi o‘ziga xos bo‘lib,
ularning milliy tafakkuri va tabiat va jamiyatda bo‘layotgan o‘zgarishlarga munosabati, ma’naviy
qiyofasini aks ettirishda dialog, monologlar muhim uslubiy vazifa bajaradi.
Tasvirlanayotgan shaxsning turli ruhiy holati, ichki kechinmalarini tasvirlashda monolog
eng qulay vosita sifatida namoyon bo‘lsa, personajlarning badiiy asar sujetida, voqealar tizimida
tutgan o‘rni, ularning fikr ifodalashda tilda mavjud bo‘lgan birliklarni qo‘llash mahorati
dialoglarda namoyon bo‘ladi.Dialoglar va monologlar personajlarning dunyoqarashi, fikrlash
doirasi, ma’naviy dunyoqarashini o‘zida aks ettiruvchi vosita sifatida O‘tkir Hoshimov ijodida
muhim o‘rin tutadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek adabiyotida yangi bir hodisa deyish mumkin. Asardagi
barcha til vositalari ko‘proq yozuvchining personajlar nutqini individuallashtirishda dialog va
monologlardan o‘rinli foydalana olganligini ko‘rsatadi. Yozuvchi o‘zbek kishilarini oilaviy
hayotda, odamlar orasidagi turli munosabatlarda, har xil ruhiy holatlarda, turli hayotiy voqealarda,
dramatik to‘qnashuvlarda yorqin ko‘rsata olgan. Bu yozuvchining o‘zbek tili yashirin
imkoniyatlaridan yaxshi xabardor ekanligi va tildagi birliklarni o‘rinli qo‘llay olish mahoratini
ko‘rsatib beradi.
30-Sentabr, 2024-Yil
222
REFERENCES
1.
Sharipova, M. (2023). РОЛЬ ГЕРОИЧЕСКОГО ЭПОСА В ОБОГАЩЕНИИ
ЖЕНСКОГО ЭСТЕТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
31
(31).
2.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ,
ВЕДУЩИЙ
ПОКОЛЕНИЕ
К
СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
3.
Sharipova, M. B. (2021). Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ DOSTONLARINI
O‘RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
, (7).
4.
Sharipova,
M.
B.
(2021).
Xursand
Nuriddinovna
Mirzayeva
XALQIMIZ
MADANIYATINING HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
, (7).
5.
MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O‘RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
6.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQ
O ‘STIRISHNING ILMIY-NAZARIY AHAMIYATI.
PEDAGOGS jurnali
,
1
(1), 168-168.
7.
Baxshulloyevna, S. M. (2022). «ALPOMISH» DOSTONI-VATANPARVARLIK
FAZILATLARIDAN SABOQ BERUVCHI MAʼNAVIY DURDONA.
Scientific
Impulse
,
1
(4), 1426-1430.
8.
Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. Б. К. (2020). РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Проблемы
педагогики
, (6 (51)), 58-60.
9.
Sharipova, M. (2020). O‘quvchi yoshlar tarbiyasida o‘lmas an'ana va marosimlarning
ahamiyati.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
10.
Sharipova, M. B. (2023). A Comparison of The Imagery of Ceremonies and Customs In
Versions of the Epic “Alpomish”.
Central Asian Journal of Literature, Philosophy and
Culture
,
4
(9), 125-127.
11.
Шарипова, М. Б. НАЦИОНАЛЬНЫЕ ТРАДИЦИИ НА ПРИМЕРЕ ЭПОСА
«АЛПОМИШ».
ББК 74.48 Р 76
, 253.
12.
Baxshilloyevna, S. M., & Mirzoyevna, I. M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM
TIZIMIDA
ETNIK
MADANIY
TA’LIM
VA
UNING
TARIXIY
ILDIZLARI.
PEDAGOGS jurnali
,
1
(1), 163-163.
30-Sentabr, 2024-Yil
223
13.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQ O
‘STIRISHNING ILMIY-NAZARIY AHAMIYATI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
35
(35).
14.
Шарипова, М. (2023). МАКТАБГАЧА ЙОШДАГИ БОЛАЛАРДА ИФОДАЛИ
НУТКНИНГ
ИЖТИМОЙ-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ
ФУНКЦИЯЛАРИ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.uz)
,
32
(32).
15.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO‘YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
16.
Sharipova, M. (2023). АYOLLАRNING OILА VА JАMIYATDАGI MАVQEYINI
YUKSАLTIRISH
HАMDА
MА’NАVIY-RUHIY
DUNIYOSINI
BOYITISHDА
QАHRАMONLIK EPOSINING OʼRNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
30
(30).
17.
Baxshilloyevna, S. M. (2022). BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA
TARBIYACHI
NUTQI
NAMUNA-O‘RNAK
VOSITASI
SIFATIDA.
Scientific
Impulse
,
1
(4), 1288-1292.
18.
Sharipova, M. B., & Muslimova, L. M. Q. (2021). XALQ DOSTONLARINI
O‘RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1130-1134.
19.
Sharipova, M. B., & Ravshanova, G. F. Q. (2021). QAHRAMONLIK DOSTONLARINING
O‘ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR.
Scientific progress
,
2
(7), 1139-
1144.
20.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
Scientific progress
,
2
(7), 1145-1148.
21.
Sharipova, M. B., & Nozirova, M. J. Q. (2021). O‘ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O‘QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI.
Scientific progress
,
2
(7), 1102-1108.
22.
Sharipova, M. B., & Salimova, K. R. Q. (2021). “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR
O‘LDI” MAROSIMI TASVIRI.
Scientific progress
,
2
(7), 1109-1113.
23.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO‘NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
24.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
30-Sentabr, 2024-Yil
224
25.
Sharipova, M. B., & Mirzayeva, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
,
2
(7), 1135-1138.
26.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
27.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
28.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ
«АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
29.
Шарипова,
М.
Б.,
&
Хусаинова,
З.
Х.
ВЕСТНИК
НАУКИ
И
ОБРАЗОВАНИЯ.
ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп
, 106-
108.
