30-Sentabr, 2024-Yil
239
O‘ZBEK ADABIYOTIDA MASAL JANRINI O‘RGATISH METODIKASI
Hayitboyeva Shodiya Bagandik qizi
Boyqobilova Mohira Erkin qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti, Sirtqi ta’lim shakli,
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13853616
Annotatsiya. Ushbu maqolada o’zbek adabiyotida masal janrini o‘rgatish metodikasi,
janr va uning xususiyatlari xususida fikr-mulohaza bildirilgan.
Kalit so’zlar: masal, she’riy shakl, majoziy xarakter, kinoyaviy obraz, Ezop masallari,
obraz, sujet.
METHODOLOGY OF TEACHING PROBLEM GENRE IN UZBEK LITERATURE
Abstract. This article discusses the methodology of teaching the genre of parables in Uzbek
literature, the genre and its features.
Key words: parable, poetic form, figurative character, ironic image, Aesop's fables, image,
plot.
МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ ПРОБЛЕМНОГО ЖАНРА В УЗБЕКСКОЙ
ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация. B данной статье рассматривается методика преподавания жанра
притчи в узбекской литературе, жанр и его особенности.
Ключевые слова: притча, поэтическая форма, образный персонаж, иронический
образ, басни Эзопа, образ, сюжет.
Masal - axloqiy, satirik va kesatiq mazmunini kinoyaviy obrazlarda aks ettirgan aksariyat
kichik she’riy, ba’zan nasriy asardir. Inson xarakteriga xos xususiyatlar masalda majoziy obrazlar
− hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga ko’chiriladi. Timsollarning kinoyaviy xarakterda
bo’lishidan tashqari, kulgili savol-javob ham masal tili va uslubi uchun xarakterlidir. Ko’pincha
masalning kirish qismida, ba’zan pirovardida qissadan hissa - ibratli xulosa chiqariladi.
Adabiyot nazariyasida masalga liro-epik janrlardan biri sifatida she’riy shakldagi, majoziy
xarakterdagi qisqa syujetli asar deb ta’rif beriladi. Masallarda turli hayvonlar majoziy suratda
asarning qahramonlari sifatida tasvirlanadi.
Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulminatsion nuqta va yechimi bo’lgan
kichik pesani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa, mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la
oladi.
30-Sentabr, 2024-Yil
240
«Antik adabiyotda Ezop masallari juda mashhur bo’lgan. O’z ma’nosidan ko’chirilgan
(majoziy) so’z va kinoyaviy iboralar orqali qilinadigan “yashirincha” tanqidning tili va uslubi
Ezopga nisbatan berilib, “Ezop tili” deyilgan va shu ta’bir joriy qilingan».
Ezop quldorlik jamiyati sharoitida hukmron doiralarning jirkanch kirdikorlarini ochiqdan-
ochiq tanqid qilish ilojini topolmagach, o’zining satirik asarlarini kinoyaviy til va uslubda
yozishga majbur bo’lgan. Feodal istibdodi sharoitlarida yashab ijod etgan mashhur rus masalchisi
I. A. Krilov ham, atoqli o’zbek masalchisi Gulxaniy ham “ezop tili”da yozganlar. Frantsuz shoiri
Lafontenning masallari ham mashhur. A. Navoiy dostonlarining bir qancha epizodlari, “SHer bilan
Durroj”, “Kabutar” singari masallari yaxshi xislatlarni tarbiyalashda katta rolь o’ynaydi.
O’zbek adabiyotida Sayido Nasafiy, Maxmur, Gulxaniy kabi shoirlar ham Navoiy
an’analarini davom ettirganlar, bolalarbop ko’pgina masallar yozganlar.
Hayvonlar, parrandalar, hasharotlar, gullar haqidagi majoziy asarlarni bolalar qiziqib
o’qiydilar. Mana shu nuqtai nazardan Sayido Nasafiyning “Bahoriyot” (“Hayvonotnoma”) asari
ahamiyatlidir. Nasafiyning masallari, axloqiy va tarbiyaviy masalalarga doir fikr hamda qarashlari
bolalarning o’qish va tarbiyasida katta ahamiyat kasb etishi bilan birga, ularning kitobxonlik
doirasini ham kengaytiradi.
Mashhur masalnavis Gulxaniyning “Toshbaqa bilan CHayon”, “Maymun bilan Najjor”
masallari boshlang’ich sinf o’quvchilarining yoshiga mos keladi. Ularda do’stlik, rostgo’ylik,
qo’lidan kelmaydigan ishga urinmaslik kabi g’oyalar ilgari suriladi.
Ma’lumki, tarbiya ko’proq ta’lim jarayonida berib boriladi. Bolalarga maktabga
, bilim olishga havas tuyg’usi shakllantiriladi. Ularda asta-sekin bilim olishga
ehtiyoj paydo bo’ladi va bu orqali o’kuvchilar ma’naviy ozuqa ola boshlaydilar. Bu bilan bolada
kelajakka intilish, orzu-havas, mehnatga chanqoqlik, xayru ehsonda sofdillik, ona-Vatanga mehr-
muhabbat, fidoyilik, milliy g’urur, matonat, mehr-oqibat, do’stlik, ezgulik kabi yuksak hislar
paydo bo’ladi.
Jumladan, masal janridagi asarlar ham boladagi qo’pollik, qo’rslik, yolg’onchilik,
yalqovlik, beparvolik kabi illatlarni bartaraf etishda yordam beradi. Lekin amaldagi boshlang’ich
sinf “O’qish kitobi” darsliklarida masal janriga kam o’rin berilgan. Vaholanki, bola tarbiyasida
masalning o’rni beqiyosdir. Masaldagi qissadan hissa o’quvchi matndagi e’tibordan chetda
qoldirgan, yuzaki o’qib o’tib ketgan, yaxshi anglashga harakat qilmagan o’rinni, bo’shliqni
to’ldiradi.
3-sinf “O’qish kitobi”dan o’rin olgan
“Qaysar buzoqcha”
(O. Qo’chqorbekov) masali
oilasi, o’rtoqlari, do’stlaridan ajralib, yomon yo’llarga kirib qolgan, oqibatda ko’ngilsiz holatlarga
30-Sentabr, 2024-Yil
241
tushib qolgan bolalarni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Ushbu masaldagi asosiy xulosa masal
oxirida berilgan qissadan hissada, ya’ni ota-bobolarimiz yaratib, bizga nasihat sifatida
qoldirgan
“Bo’linganni bo’ri yer”
hikmatida o’z ifodasini topgan. Bu hozirgi kunda maqol tusini
olgan. SHoir esa bundan juda ustalik bilan foydalangan.
“
CHumoli va Tipratikan”
masali esa nasriy turga mansub bo’lib, unda CHumoli timsoli
orqali bolalar halollikka o’rgatiladi, har bir narsani, u katta yoki kichik bo’lishidan qat’iy nazar,
so’rab olishga, egasining ruxsati bilan foydalanishga da’vat etiladi. Masalni o’qishda bolalar
Tipratikan timsoliga tanqidiy nazar bilan yondashadilar, agar o’zining hayotida biron-bir shunday
holat-voqea yuz bersa, uni boshqa takrorlamaslikka o’rganadilar.
Masalning, avvalo, ixchamliligi, tilining qisqa va lo’ndaligi,
, o’tkirligi va
xalqchilligi bola hissiyotiga qattiq ta’sir qiladi. Bular o’quvchilar nutqini o’stirishda ham muhim
material hisoblanadi. Masal qahramonlarining xatti-harakatlari, fe’l-atvorlari, nutqiy o’ziga
xosliklari o’quvchining diqqatini o’ziga jalb qiladi.
3-sinf “O’qish kitobi”da
“Qaysar buzoqcha” (O. Qo’chqorbekov), “CHumoli va
Tipratikan”, “O’jar Toshbaqa” (H. Yoqubov), “CHayondan so’radilar”
kabi masallar joy olgan.
Bu masallarning qahramonlari ham hayvonlar: buzoqcha, chumoli, tipratikan, toshbaqa,
chayon. Majoziy qahramonlarni tanlashda ham yozuvchi har bir hayvonning xususiyatidan kelib
chiqadi. Masalan, buzoqchalar arqondan bo’shatib yuborilsa, shataloq otib, uzoq-uzoqlarga ketib
qoladi. Qaysar buzoqcha ham to’dasidan ajralib, bo’riga duch keladi, ya’ni ko’ngilsiz voqea yuz
beradi. Buzoqcha orqali onasidan uzoqlashib ketgan bolalar, vatanidan yiroqda turli kulfatlarga
duch kelayotgan kishilar nazarda tutilgan.
Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh qahramon qiyofasini tahlil qilishga
kirishiladi. 1-sinfda bolalar masalni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash kulguli asar kabi qabul
qilsalar, 2-sinfdan boshlab ular masaldagi hayvonlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlari
ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq
she’riy tarzda bo’lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola
boshlaydilar.
Masallarda yashiringan o’tkir kinoya, voqealarning tez-tez o’rin almashinib turishi uni bir
maromda o’qishga xalaqit beradi. SHuning uchun ifodali o’qishga yetarli malaka hosil qilmagan
o’quvchi avval matn bilan yaxshilab tanishib chiqishi lozim.
Masal tahlil qilinayotganda, voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni aniq idrok
etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. CHunonchi, ularga ayrim epizodlarni so’z bilan
tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida tavsif berish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib
30-Sentabr, 2024-Yil
242
o’qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga muvofiq. Qahramonlarga tavsif berishda uning xatti-
harakati bilan birga, tilning o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali
, muallif tilini yaxshi tushunish zarur.
4-sinf “O’qish kitobi”da berilgan
“Baqa bilan Taqa”
(Aziz Abdurazzoq) masalida baqa
timsoli orqali yozuvchi o’ziga mos bo’lmagan, o’ziga to’g’ri kelmaydigan narsalarni orzu qilish
va bu orzuni amalga oshirishda boshqalarning maslahati, nasihatiga quloq solmay, o’z aytganidan
qaytmaydigan, o’jar kishilarni tanqid ostiga oladi. Baqa otlar kabi taqa bilan tovush chiqarib
yurishni, yurganda yerni jaranglatib, odamlarga bu dunyoda o’zining borligini bildirib yashashni
istaydi. U taqachining
“Taqani o’ylama, uni otga chiqargan, senga taqa qoqsam, sakrashdan
mahrum bo’lasan ... Sen taqa bilan yo’rg’alay olmaysan. Yo’rg’alashni ham otga chiqargan”,
“Sen borligingni bildirib yurmoqchi bo’lsang, sayrab yuraver”
deyishlariga quloq solmaydi. Bu
o’jarlik uning boshiga kulfat keltiradi: suv tagiga cho’kib ketadi. Yonidagi baqalar bo’lmaganda
halok bo’lishi ham tayin edi. Kech bo’lsa ham baqa xatosini anglab yetadi, taqachi oldida xijolat
chekadi. Bu holatlar o’quvchini o’z hayotiga, xatti-harakatiga bir nazar tashlashga undaydi. Ular
o’z tengqurlari kabi yashash kerakligini anglaydilar.
REFERENCES
1.
Uraeva, D. S., Sharipova, M. B., Zaripova, R. I., & Nizomova, S. S. (2020). THE
EXPRESSION OF THE NATIONAL TRADITIONS AND BELIEFS IN UZBEK
PHRASEOLOGICAL UNITS.
Theoretical & Applied Science
, (6), 469-472.
2.
Sharipova, M. B., & Nizomova, S. S. (2018). The artistic image of the image of" water" in
the poem.
ученый xxi века
,
11
, 75.
3.
Рахимов, Ф. Б., & Шарипова, М. Б. (2020). Место инноваций в решении современных
проблем непрерывного образования.
Academy
, (5 (56)), 38-40.
4.
Шарипова, М. Б., & Садуллоева, М. Б. К. (2020). Профессия «учитель» и её роль в
обществе.
Проблемы педагогики
, (1 (46)), 24-25.
5.
Ахмедова, М. Ш., & Шарипова, М. Б. (2016). Воспитание ребенка на основе
народных традиций.
Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар.
науч
, 118.
6.
Шарипова, М. Б., & Мустакимова, Г. А. (2019). Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы.
Вестник магистратуры
, (10-5 (97)), 48-49.
30-Sentabr, 2024-Yil
243
7.
Шарипова, М. Б., & Муродова, Ш. Ш. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
Научный журнал
, (9 (54)),
32-34.
8.
Шарипова, М. Б. (2020). Саьдуллаева МБК РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Проблемы
педагогики
, (6), 51.
9.
Шарипова, М. Б., & Ашурова, Ф. А. (2020). Межличностные отношения в
дошкольном возрасте.
Вестник магистратуры
, (1-5 (100)), 35-36.
10.
Sharipova, M. (2020). " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Шарипова, М. Б., & Истамова, З. (2020). Особенности этического воспитания детей
дошкольного возраста.
Вестник магистратуры
, (1-5), 39.
12.
Baxshilloyevna, M. S., & Shuhratovna, M. S. (2021). Description and interpretation of
wedding customs in the epic" Alpomish".
Middle European Scientific Bulletin
,
11
.
13.
Ravshanova, S. M. G. F. Q., & XOSLIGI, Q. D. O. Z. (2021). MILLIY RUH VA
AN’ANALAR.
Scientific progress.–2021
,
7
.
14.
Sharipova, M. (2020). O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir
xazinasi.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
15.
Sharipova, M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova, X. A. L. Q., & IFODASI, D.
Scientific progress. 2021.№ 7.
URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-
sovchilik-marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12.
2021)
.
16.
Sharipova, M. B. (2021). Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
7
.
17.
Sharipova, M. B., Muslimova, L. M. Q., & XALQ, D. O. R. A. A. (2021). HAMDA
DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7),
1130-1134.
18.
Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. (2019). Модульное обучение в системе
образования.
Вестник магистратуры.–2019
, 4-3.
19.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
30-Sentabr, 2024-Yil
244
20.
Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. (2021). ВОСПЕВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ
ДУХОВНЫХ ЦЕННОСТЕЙ В ГЕРОИЧЕСКОМ ЭПОСЕ.
Вестник науки и
образования
, (16-2 (119)), 106-108.
21.
Sharipova, M. (2021, September). YOSH AVLOD RUHIY VA MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI:
10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU,
Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchisi. In
Научно-практическая конференция
(pp.
116-117).
22.
MA’NAVIY YARVA, O. R. D. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046 Sharipova
Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
23.
Шарипова, М. Б., & Саидова, Д. Х. К. (2020). Методы и средства использования
национальных ценностей в духовно-нравственном воспитании детей в
семье.
Проблемы педагогики
, (3 (48)), 31-32.
24.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). ALPOMISH.
DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR//Scientific progress
, (7).
25.
Шарипова, М. Б. (2020). Неьматова ШН ФОРМИРОВАНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ
ВОСПИТАННИКОВ
ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЙ.
Вестник магистратуры
, (3-3), 102.
26.
Baxshilloyevna, S. M. (2022). MAKTABGACHA YOSHIDAGI BOLALAR MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA “ALPOMISH” DOSTONING O’RNI.
BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(2), 146-152.
27.
Sharipova, M. B., & Jalolova, S. Z. Q. (2021). HOZIRGI MAISHIY TURMUSHDA O’Z
O’RNIGA TO’LA EGA BO’LGAN MAROSIMLAR (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1114-1119.
28.
Sharipova, M. (2023). РОЛЬ ГЕРОИЧЕСКОГО ЭПОСА В ОБОГАЩЕНИИ
ЖЕНСКОГО
ЭСТЕТИЧЕСКОГО
МЫШЛЕНИЯ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
31
(31).
29.
Sharipova, M. (2022). ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
12
(12).
30.
Sharipova, M. B. (2021). Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ DOSTONLARINI
O’RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
, (7).
