ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
324
ВИЗУАЛ ПОЭТИКАЛЫҚ ТЕКСТ
(С.Ибрагимов шығармалары тийкарында)
А.Е.Косымбетова
таяныш докторант.
Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13855995
Annotatsiya. Maqolada badiiy asarlar tili matn lingvopoetikasi muammosi bilan bog‘liq
holda tahlil qilinadi. Matnning mazmunigina emas, balki uning shakli ham mazmunga ta’sir qilishi
aniqlandi. Shu nuqtai nazardan tasviriy badiiy matn shoir individualligini namoyon etuvchi
she’riy vosita turi bo‘lib, bu yerda keltirilgan nazariyalar shoir Sag‘inbay Ibrohimov ijodi
misolida o‘rganildi.
Kalit so‘zlar: vizual grafika, grafema, grafoleksema, grafik yaxlitlik, grafik tasvir, grafik
bezak, muallif imlosi, muallif tinish belgilari.
VISUAL POETIC TEXT
Abstract. The article analyzes the language of works of art in connection with the problem
of linguapoetics of the text. It has been established that the content is influenced not only by the
content of the text, but also by its form. From this point of view, a visual literary text is a type of
poetic instrument that reveals the individuality of the poet, and the theories presented here were
studied using the example of the work of the poet Saginbay Ibragimov.
Key words: visual graphics, grapheme, grapholexeme, graphic integrity, graphic image,
graphic decoration, author's spelling, author's punctuation.
ВИЗУАЛЬНО-ПОЭТИЧЕСКИЙ ТЕКСТ
Aннотация. В статье анализируется язык художественных произведений в связи
с проблемой лингвопоэтики текста. Установлено, что на содержание влияет не только
содержание текста, но и его форма. С этой точки зрения визуальный художественный
текст представляет собой тип поэтического инструмента, проявляющего
индивидуальность поэта, а представленные здесь теории изучались на примере
творчества поэта Сагинбая Ибрагимова.
Ключевые слова: визуальная графика, графема, графолексема, графическая
целостность, графический образ, графическое оформление, авторская орфография,
авторская пунктуация.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
325
Көркем тексттиң графикалық көриниси ҳәм поэтикалық графика ҳаққында
В.Семёновтың: «Тексттиң графикалық формасын анализлеў оны тек ғана дәстүрий усылда
жазылғанлық ямаса оннан шетке шығып кетиў фактын анықлаўдан ибарат емес. Бунда
автор тәрепинен пайдаланылған графикалық элементлер қурамын (ҳәриплер, санлар,
иркилис белгилери ҳәм басқалар), соның менен бирге қолланған визуал усылдың
шегарасын (өзине тән графикалық форма, бөлек қатар, абзац ямаса қосықтың бир қатарында
қолланған болыўы, мийнеттиң мәлим бир бабы ямаса текстти пүтинлигинше бослық
қамтып алыўы мүмкин) анықлаў нәзерде тутылады»[2:467] - деген пикири әҳмийетли.
Жоқарыда улыўма санап өтилген визуал-графикалық поэтикалық текстлерге тән
болған белгилердиң классификациялаўды рус алымы Ю.Казарин усынды. [1]
Ол поэтикалық графиканың бирликлери ҳаққында сөз етип, төмендеги белги ҳәм
олардың бирикпелерин (комплекслерин) тап сол бирликлер ретинде есаплаўды
басшылыққа алды:
-графемалар (арнаўлы шрифт ямаса каллиграфикалық усыл арқалы бир ямаса бир
неше ҳәриплердиң ажыратылыўы);
-графолексемалар (арнаўлы шрифт, каллиграфикалық усыл ямаса өзинен алдын ҳәм
кейин жайласқан қатар/сөзге салыстырғанда өзгеше жайластырыў арқалы графикалық
сөздиң ажыратылыўы);
-графикалық пүтинликлер (поэтикалық тексттеги графема, графикалық сөз,
қосықтың бир қатары ҳәм бөлимлериниң комплекслери, соның менен бирге, пүтин тексттиң
өзи);
-графикалық суўрет (жоқарыда келтирип өтилген бирликлердиң өзгеше
жайластырылыўы арқалы мәлим бир форма, соның менен бирге, геометриялық
фигураларнинг комплекс суўрети);
-графикалық безеў (орнамент) (барокко (безеў) функциясын атқаратуғын
графикалық суўрет);
-авторлық орфографиясы ҳәм пунктуациясы (поэзиялық текстти фоносемантикалық
ямаса фонотекстли себеплер арқалы иркилис белгилерин қолланбастан ямаса авторлық
орфографиясы менен баспадан шығарыў ) Ю.Казарин усыныс еткен бул бирликлерди
басшылыққа алып қарақалпақ поэзиясында визуал поэтикалық текстлерди Сағынбай
Ибрагимов шығармалары арқалы анализ етиў орынлы.
Графемалар.
Қарақалпақ тилиндеги поэтикалық текстлерде графемаларды, яғный
бир ҳәрипти бөлек шрифт менен ажыратып жазыў визуал элемент ретинде қолланыўы онша
ушыраспайтуғын ҳәдийсе болып табылады.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
326
Базда
Гәп етиўге арзымайтуғын нәрселерге
ўайран болады кеўил,
байланады ақыл,
қарлығады тамақлар,
зая болады
Ў
ақыт,
Адамның
Ө
мири,
Қудирети...
Усындайда
Мәртлик
Керек
Адам Баласына
Өз
Ө
мирин
А
қлайтуғын
Уллы Бир
М
ақсет[3:17]
қоя алыўы ушын алдына.- бунда ўақыт, өмир, бир, мақсет сөзлериниң биринши
ҳәриби бас ҳәрип пенен берилген. Олар орын тәртиби жағынан киши ҳәрип пенен
жазылыўы керек. Ал, олардың өзгертилип берилиўи биринши мысалда қәдирлиликти,
екинши мысал толық гәптиң ядта сақланыўы шәрт деген көзқараста поэтикалық усылда
графикасы өзгертилген. Бул тил билиминде поэтикалық графема деп аталды.
Графолексемалар
.Сағынбай Ибрагимов шығармалары текстлерин анализ етиўге
кирисер екенбиз, олар визуал графикалық элементлерге толы екенлигин түсинемиз. Атап
айтқанда, қурамында графолексемалар әмелдеги болған поэтикалық текстлер көп
ушырайды. Бунда поэтикалық тексттеги қандайда бир сөз әдеттегиден тыс түрде
қолланылады.
«Ҳүжданды»
сөзликтен өширип болады,
бирақ саў қалады нерв тамырлары...[4:22]
Ҳаятымды-Сени-Исенимимди.
Жоғалған төринде түндеги бағдың
бир ғайбана шуғла ─
көңлимниң табы ─
Дунья, бир көрсеткен Ләйли жамалын
. [4:75]
Бәлким, бир жақларда тат басқан шығар
бир
винтовка (№…)
мен асынбаған.[4:105]
Кунорта Кербела шөлинен өттим--
ГУЛАГ
ты дөреткен мениң әсирим
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
327
жердиң бетиндеги дозақтың оты
өлтире алмаған исенимлерди[4:254]
Жоқарыда келтирилген мысалларда ҳәриплердиң қыя көринисинде берилиўи
шайырға тийисли емес гәп екенлигин билдиреди. Бунда шайыр өзиниң стилине тән
болмаған, ямаса қосымша мәнис ушын берилген қатарларды қыя көринисинде берди.
Екинши мысалда белгисиз сандағы винтовка мәнисинде, ал ушинши мысалда
ГУЛАГ сөзи қысқарған сөз, соның менен бирге СССР жәмийетиниң сиясий ислери
жасырын формада берилди. Сынға алынды.
Тил билиминиң прагмалингвистика бағдарында шайырлардың ҳәриплерди бундай
етип бериўи қосымша мазмун, прагма деп айтылды, сондай-ақ, қосық текстинде
графикалық поэтика деп берилди.
Сағынбай Ибрагимов шығармаларының таңбалық сыпатында ҳеш кимге
уқсамайтуғын өзгешелиги қарақалпақ тилиндеги, араб-парсы тилинен қарақалпақ тилинен
өзлесип кеткен сөзлерде я-йа (Йассаўий, Илйас), ю-йу (Йусуф) көринисинде келсе,
даўыссызлар арасында келген жумсақ белгиниң (дүнйа, дәрйа) қолланылмағанын
анықладық:
Жарқырап жасай алсаң -
сен кирген мәжилислерде
дийўаллар жарқырап турады,
көкжийекке дейин шар тәрепинде
дәрйа-дәрйа
нур ағады.
Усы арзыў мени
дүнйаның
икир-шикиринен үстин қояды. [4:202]
Йақуб
артық көрер еди
Йусуфты
арасында барлық он бир улының.
Көңли таза, жолы таза улы еди,
жортқан аңға, ушқан қусқа мийримли. [5:111]
Мен Ахмед
Йассаўий
берген координатларда жасай алмадым... [5:80]
Бул автордың жеке графикасы болып, оны өз дөретиўшилик каналында да айтып
өткен: Дүнйа, дәрйа сөзлериниң әҳәңинде маған бир гүўилди еситиледи. Сол гүўилдини
бере алатуғын жазыў таңбалары жоқ. Сонлықтан мен бул сөзлерди орфографиялық
сөзликтегиден басқаша жаза басладым.
Ал, биз илимий теориялық жақтан анализлесек, шайыр сезингениндей дәрйа, дунйа
сөзлерине даўысты жумсақлататуғын белгилер қойылды, соның менен бирге крилл
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
328
әлипбеси енгизилгени ушын я ҳәриби киритилди. Негизинен бул таңбалар қарақалпақ
тилиниң тәбиятынан келип шығып емес, рус тил билиминиң тәсиринде келди. Ал, тарийхта
болса тил реформасы себепли 1994-жылдан баслап латын жазыўына өтиледи де, бул
қубылыс өз күшин жойтты. Латын жазыўында қарақалпақ тилине қосымша кирген белгилер
алып тасланды. Демек, шайыр интелекти анағурлым жоқарыда, ол еле латын жазыўы кирип
келместен бурын бундай кемшиликти аңлайды, жеке поэтикалық қатнасын береди. Соның
бирге крилл жазыўы өз орнын латын жазыўына бергеннен кейин крилл әлипбесинде ҳеш
қандай раўажланыў болған жоқ, ески жазбалар сол қәлпинде өзгертилместен қалды, тек
жаңа латын жазыўында дурыс логикалы көринис тапты.
Графикалық пүтинликлер
. Ю.Казарин текстте визуаллықты көрсететуғын
кейинги басқыш - бул графикалық пүтинликлер болып, бунда поэтикалық текстте графема,
графолексемалар көп, олар бир пүтинликти пайда етиди. Соның менен бирге, тексттиң
айырым қатарлары, қосықтың бир қатарлары, бөлимлери ямаса тексттиң өзи пүтинлигинше
басқаша шрифт ямаса усылда көз илместей дәрежеде жазылады. Бундай графикалық
пүтинликтиң көринислери өткен әсирдиң сексенинши жылларынан баслап қарақалпақ
әдебиятындағы поэтикалық текстлерде тез-тез ушырасты. Сағынбай Ибрагимов
дөретиўшилигинде графикалық пүтинлик көриниси бар:
В. В. М.
Микропоэма
Я с жизнью в расчете
и не к чему перечень
взаимных болей, бед и
обид.
Түсиниўи қыйын ҳәдийселер бар,
түсиникли адамлар дүзген ребуслар -
басы кирмегенлер ол есиклерге
түсине алмайды бул нәрселерди.
Ал, ол есиклердиң алдында ақыл
бағынбаса керек әжиз бендеге -
ишки сарайыңды орап алған зил
қыйып жибереди нәзик сабақты.
7/... нельзя быть смешным
Бир көзли мүсәпир жойтса ҳасасын,
ҳәр шуқырға түседи оның аяғы -
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
329
он еки мүшеси түўел адамның
жойтар нәрселери оныкинен көп.
5/ В чем сущность моего горя
Биймәнилик болар буннан соңғысы.
Бүгинниң ертеңнен парқы болмайды.
Иштеги-тыстағы қараңғылықты -
тек шамды өширип жеңип болады.
Шайыр усылай жасап өтти өмирин,
қылғаны-билгени өзине дурыс еди.
Сондай мәўрит келди - бул жақты дүнйа
көзине жат және ғәним көринди.
11/ Я не кончу жизнь
не доставлю
удоволь(ствия) худ. театру
"В этой жизни умирать не ново,
Но и жить, конечно, не новей",
"В этой жизни помереть не трудно.
Сделать жизнь значительно трудней".
Счастливо оставаться.
Владимир Маяковский
12.IV.- 30 г.
"... Я вышла, прошла
несколько шагов до парадной
двери. Раздался выстрел.
У меня подкосились ноги.
Я закричала и металась по
коридору, не могла заставить
себя открыть дверь в комнату..."
"Товарищ правительство:
моя семья - это Лиля Брик,
мама, сестры и Вероника
Витольдовна Полонская. Если
устроишь им сносную жизнь -
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
330
спасибо".
Кеўил сарайыңа бир бослық енди-
дүнйа қызықлары толтыра алмайды.
Кеўил сарайыңа бир даўыл кирди-
көшерин жел билген қаңбақ гезеди... [4:23]
Бул пүтинликте санлар, таңбалар, ҳәриплер, рус тилиндеги қатарлардың берилиўи,
Маяковскийдиң поэтикалық таңбалары бар. Бул пүтинлик өзине тән усыл болып,
графемалық поэтиканы пайда етеди.
Графикалық суўрет
. Поэтикалық текстте пайда болған графикалық суўреттен
тысқары дәстүрий усылда жазылған басқа текст болмайды. Графикалық суўрет дегенде
қандайда бир бир объект формасы, геометриялық фигура ямаса анық емес қандай да бир
заттың контурларының тексттеги вербал қураллар арқалы мазмун бола алыўы түсиниледи.
Бирақ, бундай суўретлеў Сағынбай Ибрагимов дөретиўшилигинде ушыраспайды.
Жуўмақлап айтатуғын болсақ, шайыр Сағынбай Ибрагимов шығармаларында
графема, графолексема, графикалық пүтинлик, графикалық безеў, авторлық орфография,
авторлық пунктуация сыяқлы визуал графикалық тексттиң фунционал түрлери ушырасады,
бул болса лингвопоэтика бағдарындағы жаңа тиллик теорияларды үйрениўге хызмет етеди.
REFERENCES
1.
Казарин, Ю.В. Филологический анализ поэтического текста: Учебник для вузов / Ю.
В. Казарин. – М. Академический проект; Екатеринбург: Деловая книга, 2004.
2.
Семенов В. Б. Поэтическая графика / В. Б. Семенов // Введение в
литературоведение: учеб. пособие для вузов / под ред. Л. В. Чернец. – М.: Высш. шк.,
2004.
3.
Ибрагимов C. Бесинши мәўсим. Нɵкис, «Қарақалақстан», 1986.
4.
Ибрагимов C. Таңламалы қосықлар. Нөкис, «Билим», 2016.
5.
Ибрагимов C. Брно дәптери. Нөкис, «Билим», 2021
