31-oktabr, 2024-Yil
282
BYUDJET TASHKILOTLARIDA BYUDJET MABLAG`LARI BO`YICHA TURLI
DEBITOR VA KREDITORLAR BILAN HISOBLASHUVLAR HISOBI HAMDA
NAZORATINI TAKOMILLASHTIRISH
Kurbanov Alisher Allanazarovich
Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911836
Annotatsiya. Ushbu maqolada byujet tashkilotlarida sintetik va analitik hisob registrlarini
yuritish, debitor-kreditorlar bilan hisoblashish, schotlar rejasiga rioya qilish, budjet tashkilotlari
buxgalteriya hisobini yuritishda balansning xususiyatlari kabi masalalar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
sintetik hisoblar, analitik hisoblar, budjet tashkiloti, schotlar rejasi.
IMPROVING ACCOUNTING AND CONTROL OF ACCOUNTS WITH VARIOUS
DEBTORS AND CREDITORS ON BUDGET FUNDS IN BUDGET ORGANIZATIONS
Abstract. This article covers issues such as keeping synthetic and analytical account
registers in budget organizations, calculating with debtors-creditors, following the chart of
accounts, features of the balance sheet in accounting of budget organizations.
Key words: synthetic accounts, analytical accounts, budget organization, chart of
accounts.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА И КОНТРОЛЯ РАСЧЕТОВ С РАЗЛИЧНЫМИ
ДОЛЖНИКАМИ И КРЕДИТОРАМИ ПО БЮДЖЕТНЫМ ФОНДАМ В
БЮДЖЕТНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ
Аннотация. В данной статье рассматриваются такие вопросы, как ведение
синтетических и аналитических регистров учета в бюджетных организациях, расчеты с
дебиторами-кредиторами, следование плану счетов, особенности бухгалтерского баланса
в бухгалтерском учете бюджетных организаций.
Ключевые слова: синтетические счета, аналитические счета, бюджетная
организация, план счетов.
KIRISH
Budjet tashkilotlarida sintetik va analitik hisob registrlarining yuritilishi va hisobotlarni
shakllantirish qabul qilingan aniq qoidalarga rioya qilingan holda yuritiladi. Hujjatlar sanasi
bo‘yicha tartiblashtirilib tekshiriladi.
Hujjatlarni hisobga olish uchun doimiy raqamli memorial order jamlanma qaydnomalar
bilan rasmiylashtiriladi. Memorial orderlar quyidagicha tafsiflanadi:
31-oktabr, 2024-Yil
283
1-memorial order – kassa operatsiyalari bo‘yicha jamlanma qaydnoma, 381-son shakl;
2-memorial order – budjet mablag‘larining harakatiga doir jamlanma qaydnoma, 381-son
shakl;
3-memorial order – budjetdan tashqari mablag‘lar harakatiga doir jamlanma qaydnoma,
381-son shakl;
5-memorial order – ish haqi va stipendiyalar bo‘yicha hisob-kitob varaqalari yig‘indisi,
405-son shakl;
6-memorial order – turli tashkilotlar va muassasalar bilan olib boriladigan hisob-kitoblar
bo‘yicha jamlanma qaydnoma, 408-son shakl;
8-memorial order – hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar bo‘yicha jamlanma qaydnoma,
386-son shakl;
9-memorial order – asosiy vositalarning joydan joyga ko‘chishi va hisobdan chiqarilishiga
doir 438-jamg‘arma qaydnoma;
11-memorial order – oziq-ovqatlar kirimiga doir 398-jamg‘arma qaydnoma;
12-memorial order – oziq-ovqatlar chiqimiga doir 411-jamg‘arma qaydnoma;
13-memorial order – tovar moddiy zaxiralarning chiqimiga doir 396- jamg‘arma
qaydnoma;
15-memorial order – bolani maktabgacha tarbiya muassasalarida saqlaganlik uchun ota-
onalar badali hisobiga doir hisob-kitoblarga doir 406- jamg‘arma qaydnoma.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Debitorlik va kreditorlik qarzlari to‘g‘risida ma’lumot tashkilotning hisobot davri oxiriga
budjet va budjetdan tashqari mablag‘lari hisobidan mavjud debitorlik va kreditorlik qarzlari
to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish va tahlil qilish uchun shakllantiriladi.
«Debitor va kreditor qarzdorlik» qismida budjet tashkilotining barcha mavjud qarzlari
quyidagi qatorlarda aks ettiriladi [2].
ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar;
ish haqiga qo‘shimchalar;
kapital qo‘yilmalar;
boshqa xarajatlar;
xarajatlar guruhlari bo‘yicha jami;
to‘lovlarning maxsus turlariga doir hisob-kitoblar (156-schot);
Pensiya jamg‘armasi hisobidan amalga oshiriladigan hisoblash bo‘yicha (163- schot);
31-oktabr, 2024-Yil
284
kamomadlarga doir hisob-kitoblar bo‘yicha (170-schot);
talabalar bilan to‘lov-shartnoma mablag‘lari yuzasidan hisob-kitoblar bo‘yicha (175-
schot);
yuqoridagi aks ettirilganlardan tashqari boshqa hisob-kitoblar bo‘yicha debitor va
kreditorlik qarzlari;
«Hammasi» qatorida tashkilotning barcha mavjud debitorlik qarzlari aks ettiriladi.
308-shakl bosh kitobdagi 112-subschot- ning debet va kredit aylanmalari, 261, 262-
subschotlarning yil boshi va hisobot davri oxiriga shakllanishidagi farqlar 294-shakldagi xarajat
moddalarida yig‘ilgan natijalar bir-biriga taqqoslanadi, tahlil qilingandan so‘ng
budjet
tashkilotini rivojlantirish jamg‘armasi bo‘yicha pul mablag‘lari harakati to‘g‘risida
hisobot
shakllantiriladi.
308-shakl bosh kitobdagi 112- subschotning debet va kredit aylanmalari, 261, 262-
subschotlarning yil boshi va hisobot davri oxiriga shakllanishidagi farqlar 294-shakldagi xarajat
moddalarida yig‘ilgan natijalar bir- biriga taqqoslanadi, xarajatlar ijrosi to‘g‘risidagi 2-shakldagi
hisobotda rivojlantirish jamg‘armasiga budjet hisobidan o‘tkazilgan mablag‘lar tahlil qilingandan
so‘ng
tibbiyot muassasalarini rivojlantirish jamg‘armasi pul mablag‘lari harakati to‘g‘risida
hisoboti
shakllantiriladi [3].
Ta’lim muassasalarida o‘qitishning to‘lov-shartnoma shaklidan tushgan mablag‘lar
harakati to‘g‘risida hisobot
ni
tuzishdan avval o‘qitishning to‘lov-shartnoma shaklidan tushgan
mablag‘larning shakllanishi va sarflanishiga oid barcha dastlabki hujjatlarning to‘liqligi, analitik
hisob ma’lumotlarining tegishli sintetik (175, 251, 252) hisob ma’lumotlarga muvofiqligi, tegishli
hisob registrlari ma’lumotlarining to‘liq va to‘g‘ri yozilganligini ko‘rib chiqib, ushbu hisobot
moddalarini shakllantiramiz.
Hisob raqamlardan olingan ko‘chirmalar va boshqa tegishli hisob registrlari, budjetdan
tashqari mablag‘larning shakllanish manbalari va sarflanishiga doir birlamchi hujjatlarning
to‘liqligi to‘liq tahlil qilingandan keyin boshqa budjetdan tashqari mablag‘lar xarakati bo‘yicha
hisobot shakllantiriladi. Nomoliyaviy aktivlar harakati to‘g‘risida hisobot tashkilotning hisobot
yili mobaynidagi nomoliyaviy aktivlari (asosiy vositalari, nomoddiy aktivlari va tovar-moddiy
zaxiralari)ning mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish va tahlil qilish
uchun tuziladi. Hisobot shaklini tuzishdan oldin budjet tashkilotlari [4]:
-
hisobot yili boshiga mavjud asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va tovar-moddiy zaxiralar
qoldig‘ining to‘g‘riligini (asoslanganligini);
-
yil mobaynida tashkilotga kirim bo‘lgan va tashkilotdan chiqim bo‘lgan barcha
31-oktabr, 2024-Yil
285
nomoliyaviy aktivlarni byudjet va budjetdan tashqari mablag‘lar hisobi bo‘yicha alohida holda
hisob registrlarida Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma bilan
tasdiqlangan 326-son shakldagi asosiy vositalar bo‘yicha aylanma qaydnomada, 296-son
shakldagi material qimmatliklarning miqdor- qiymat hisobi daftari (kartochkasi)da, Bosh jurnal
kitobida (308-shakl) va boshqa tegishli registrlarda to‘g‘ri aks ettirilganligini tekshirib chiqadilar.
XULOSA VA MUNOZARA
Qator davlatlarda, masalan Vengriyada, katta bo‘lmagan budjet tashkilotlarida alohida
buxgalteriya hisobini yurituvchi bo‘linmalar umuman yo‘q. Ularning buxgalteriya hisoblarini
yuritish va xaridlarini amalga oshirish to‘laligicha mahalliy g‘aznachilikka yuklatilgan. Ya’ni, past
malakali ko‘plab buxgalterlar shtatlariga ehtiyoj bartaraf qilinib, yuqori malakali va ma’suliyatli
g‘azna xodimlari bir nechta budjet tashkilotlarining ishlarini yuritish uchun mas’uldirlar.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobini yuritishda shu kabi xalqaro tajribalarni
o‘rganish va xalqaro tajribalarni joriy qilish imkonlarini topish ham buxgalteriya hisobini
yuritishda ijobiy samara berishi mumkin.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirining O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
tomonidan 2010 yil 22 dekabrda ro‘yxatdan o‘tkazilgan 2169- sonli buyrug‘i bilan
tasdiqlangan «Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi Yo‘riqnoma». //
http://www.lex.uz/pages/GetAct.aspx?lact_id=1714689.
2.
Ostonaqulov M. Budjet tashkilotlarida yangi buxgalteriya hisobi. – T.: «Yangi asr avlodi»,
2011.
3.
Mexmonov S.U. Davlat budjeti g‘azna ijrosi sharoitida buxgalteriya hisobini
takomillashtirish masalalari. / «Davlat moliyasini isloh qilishning dolzarb muammolari»
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. T., 2019 yil 2 dekabr. –241–243-b.
4.
Medvedev M.Yu. Buxgalteriya nazariyasi. Darslik. - M.: "Omega", 2017 yil.
5.
Buxgalteriya hisobi. Darslik, 2-nashr, qayta ishlangan va kengaytirilgan. / Iqtisodiyot fanlari
doktori, prof. Sokolova Y.V. - M.: "Prospekt", 2012 yil.
