ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
668
BO‘LAJAK MUHANDISLARNING AXBOROT-KOMMUNIKATIV
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI
Sherzod Anorboyevich Egamqulov
Jizzax viloyati pedagogik mahorat markazi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14012526
Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak muhandislarning axborot-ta’lim muhiti orqali
kasbiy kompetentligini rivojlantirish, axborot-ta’lim muhitida elektron ta’lim resurslaridan
foydalanishga asoslangan ta’limni shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: axborot-ta’lim muhiti, bo‘lajak muhandislar, elektron ta’lim resurslari,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, kompetentlik, ijtimoiy kompetent, aloqa kompetenti,
axborot kompetenti, tashkiliy kompetent.
TECHNOLOGIES FOR THE DEVELOPMENT OF INFORMATION AND
COMMUNICATION COMPETENCE OF FUTURE ENGINEERS
Abstract. This article describes the theoretical and practical foundations for the
development of professional competence of future engineers through the information and
educational environment, the formation of education based on the use of electronic educational
resources in the information and educational environment.
Keywords: information-educational environment, future engineers, e-learning resources,
information and communication technologies, competence, social competence, communication
competence, information competence, organizational competence.
ТЕХНОЛОГИИ РАЗВИТИЯ ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАТИВНОЙ
КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ
Аннотация. В данной статье описаны теоретические и практические основы
развития профессиональной компетентности будущих инженеров через информационно-
образовательную среду, формирования образования на основе использования электронных
образовательных ресурсов в информационно-образовательной среде.
Ключевые слова: информационно-образовательная среда, будущие инженеры,
ресурсы электронного обучения, информационно-коммуникационные технологии,
компетентность, социальная компетентность, коммуникативная компетентность,
информационная компетентность, организационная компетентность.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
669
Mamlakatimizning jahon miqyosida ustuvor yo‘nalishlarini belgilab beruvchi yuqori
malakali zamonaviy mutaxassislarni tayyorlash ta’lim jarayonini takomillashtirish muammosini
dolzarblashtirmoqda. Ta’lim oluvchilarning kasbiy va shaxsiy kompetensiyalarini shakllantirish
borasidagi muammolarni bartaraf etish uchun bo‘lajak muhandislarning shaxsiy ta’lim
trayektoriyasini belgilashga shart-sharoitlar yaratish, ta’limni individuallashtirish, ta’lim
jarayoniga o‘qitishning zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
vositalarini joriy etish, hamda ilg‘or xorijiy tajribani qo‘llagan holda o‘quv jarayonini tashkil qilish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Tajribalardan shuni ko‘rish mumkunki, bo‘lajak muhandislarning kasbiy faoliyatida
mutaxasisslikka tegishli yangi axborotlarni izlab topish va ularga ishlov berish hamda ta’lim
jarayonida zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalaridan samarali foydalanish orqali
kommunikativlik, loyihalash, konstruksiyalash, boshqaruv, tadqiqotchilik kabi kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirishni, o‘z-o‘zini faollashtirish, o‘z-o‘zini boshqarish va baholash,
butun hayoti davomida ta’lim olishga qaratilgan innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida ularda
mustaqil ta’lim olishni, xorijiy tillarni o‘zlashtirishni, faoliyatni tanqidiy tahlil qilish va jamoaviy
ishlash, qaror qabul qilish, doimiy ravishda yangi g‘oya, texnologiyalarni izlash asosida pedagogik
faoliyatda uzluksiz axborot-kommunikativ kompetentligini rivojlantirishni taqazo etmoqda.
Ta’lim va o‘quv resurslarini, dasturiy mahsulotlarni, statistik ma’lumotlarni, elektron
hujjat aylanishini, ya’ni axborot-ta’lim muhitini birlashtirgan ko‘p maqsadli, yaxlit tizimsiz
zamonaviy mutaxassisni tayyorlash mumkin emas.
Axborot-ta’lim muhiti
(ATM)
mazmunini aniqlashga oid ishlarni tahlil qilib, bir qator
tadqiqotchilar (V.A.Yasvin, G.Yu.Belyaev, A. X. Ardeevva boshqalar) axborot ta’lim muhitini
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
670
murakkab tuzilishga ega bo‘lgan “tizimli ob’ekt” sifatida belgilaydilar va quyidagi kometentlarga
ajratadi:
–
ijtimoiy kompetent
(oliy ta’lim muassasasining turli ish beruvchilar va tadbirkorlik
sub’ektlari tomonidan taqdim etilgan davlat, mintaqa kabi tashqi talablarni amalga oshirishdagi
faoliyat strukturasini, shuningdek, bo‘lajak mutaxassislar tomonidan ichki faoliyatni belgilaydi);
–
aloqa kompetenti
(Axborot ta’lim muhiti sub’ektlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir qanday
amalga oshirilishini aks ettiradi);
–
axborot kompetenti
(atrof-muhitning ta’lim resurslari, shu jumladan texnik va texnologik
kompenentlar bilan muvofiqligini ko‘rsatadi). I.V.Robert fan mazmunini qurishda atrof-muhitning
tarkibiy qismlarini (ko‘rgazmali o‘qitish vositalari, dasturiy ta’minot, o‘qitish tizimlari, kompyuter
yordamida qayta ishlab chiqariladigan o‘quv va ko‘rgazmali uskunalar va boshqalar) mavzu
mazmuni bilan to‘ldirish zarurligini ko‘rsatadi.
-
tashkiliy kompetent
(ta’lim jarayonini boshqarish tamoyillari, o‘qitishda qo‘llaniladigan
shakl va usullar, qadriyatlar tizimi, tashabbuskor guruhlarni tashkil etish va boshqalarni ko‘rish
mumkin).
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Ilmiy izlanishlar va tadqiqot tahlillari shuni ko‘rsatadiki,
mamlakatimizda ta’limda axborot-texnologiyalarini joriy etish, bo‘lajak mutaxassislar kasbiy
faoliyatining axborot-dasturiy ta’minotini takomillashtirish bo‘yicha tadqiqotlar R.X.Djurayev,
A.A.Abduqodirov,
M.M.Aripov,
U.Sh.Begimqulov,
Z.K.Ismailova,
F.M.Zakirova,
N.A.Muslimov, N.I.Tayloqov, M.Fayziyeva, Sh.S.Sharipov, O.X.Turakulov T.T.Shoymardonov,
S.S.G‘ulomov kabi olimlar tomonidan amalga oshirilgan.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlari olimlaridan V.P. Bespalko,
M.V.Bernavskaya, N.N.Dolovova, O.Y.Lebedeva, S.V.Savelyeva, N.I.Samoylova, S.V.Trishina,
K.A.Fedulovalarning tadqiqotlarida ta’limni raqamlashtirish sharoitida bo‘lajak mutaxassislarda
axborot bilan ishlash kompetentligini rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan.
Xorijlik olimlardan Zh.S.Drevich, H.G.Widdowson, F.Hofstetter, D.Hymes, M.Pultz,
G.Krippel, J.Perner, E.S.Polatlarning ilmiy izlanishlarida talabalarning axborot-kommunikativ
savodxonligini oshirish, ta’lim jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini samarali
joriy etishning amaliy-texnologik asoslari yoritib berilgan.
B.A.Nazarova o‘zining ilmiy ishida D.Dyui, U.Uoller, M.Mid, K.Yung, P.Sorokin,
F.Znanetskiylarning falsafasida kasbiy kompetentlik tushunchasiga shunday ta’rif berganliklarini
ta’kidlaydi: «Bu muhitga o‘rganish vositasi, chunki kasb odamni unga to‘g‘rilaydi, odamning
qiziqishlarini aniqlaydi, bitta kasbda ishlagan odamlarning qiziqishlarini jamlaydi».
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
671
D.L.Tompson, D.Pristinlar: «Kasbiy kompetentlik - ishda kerak bo‘lgan bilimlarning va
barcha axloqiy qoidalarning yig‘indisidir», - deb ta’kidlaydilar.
Kasbiy kompetentlik
– bu qaysidir kasbda bor bo‘lgan standartga rioya qilish. A.P.Akimova
kasbiy kompetentlikni shunday ta’riflaydi: «O‘z faoliyatida kerak bo‘lgan yangiliklarning,
bilimlarning, qobiliyatlarning yig‘indisi va atrof muhit bilan o‘zaro to‘g‘ri kelishi».
Tadqiqot metodologiyasi.
Muhandislarning kasbiy kompetentligini shakllantirishda
axborot muhitining
metodik ta’minoti muhim ahamiyat kasb etadi.
Axborot muhitidan dars
mashg‘ulotlarida samarali foydalanish ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda hamda
muhandislarning kasbiy kompetentligini shakllantirishda asosiy omillardan hisoblanadi.
Axborot
muhiti orqali tashkil etiladigan dars mashg‘ulotlari uchun muhandislardan zamonaviy
texnoloniyalardan yetarlicha foydalanishga zamin yaratadi.
Bo‘lajak muhandislarning kasbiy kompetentlik tashhisi kasbiy shakllanishning mohiyatli
xarakteristikalariga diagnostik, kommunikativlik, boshqaruv va proektiv o‘quvlar guruhlarini
kiritish lozim. Muhandislarning bilish faoliyati ko‘p jihatdan o‘rganilayotgan narsalarning
murakkabligi, dinamikasi, nostandartligi, ijtimoiy hodisalarni ajratib turadigan chegaralarning
ta’siri, ularni izlash, noaniqlik bilan belgilanadi, bu esa kuzatuvchanlik, suhbatdoshning ichki
dunyosini modellashtirish malakasini nazarda tutadi. Mazkur holda o‘z-o‘zini tartibga solish
xususiyatlari o‘z bilim va malakalarini doimo takomillashtirish zarurati, boshqa odamlarga
qaratilgan o‘z hatti-harakatini qathiy muvofiqlashtirish uquvi bilan tavsiflanadi.
Tahlil va natijalar.
Ta’lim muassasalarida bo‘lajak muhandislarning malaka darajasi va
ularning mehnat bozoridagi talabi sezilarli darajada oshib bormoqda. Buning uchun o‘zlashtirilgan
bilimlarni amalda qo‘llash va olish asosida imkon qadar ko‘proq maxsus o‘qitish usullarini ishlab
chiqish zarur. O‘quv dasturlarida fanlar sikllarining o‘zaro bog‘liqligi ko‘zda tutilishi, kafedralar
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
672
o‘rtasidagi fanlar uzluksizligi yaxshi rivojlangan bo‘lishi kerak. Jamiyatning kompyuter
texnikasini mukammal biladigan professional muhandislarni tayyorlashga ijtimoiy jihatdan
aniqlangan ehtiyoji, bir tomondan, kasbiy kompetentlikni shakllantirishga yangicha yondashuvlar,
ikkinchi tomondan, maxsus fanlarni o‘qitish metodikasini takomillashtirish lozim. Axborot
madaniyati bo‘lajak muhandislarning kasbiy mahoratini shakllantirish uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi. Mutaxassisning kasbiy kompetentsiyasini shakllantirish darajalari shaxsning axborot
madaniyati darajalariga o‘zaro bog‘liqdir. Ish axborot texnologiyalarini joriy etish orqali oliy
ta’limda maxsus fanlarni o‘qitishni takomillashtirish imkoniyatlari xilma-xil ekanligini ko‘rsatadi.
Mutaxassis o‘z ta’limini pedagogik yordam bilan amalga oshirish uchun zarur malaka va malaka
darajasiga erishish uchun ko‘plab imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak bo‘lgan sharoitlarda
individuallashtirish usuli sifatida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim ayniqsa dolzarb bo‘lib qoladi.
Xulosa va takliflar.
Bo‘lajak muhandislarni tayanch, amaliy, kasbiy tayyorlash jarayonida
dasturlashtirilgan ta’lim vositalarini qo‘llashni takomillashtirish asosida umumkasbiy fanlar
bo‘yicha o‘quv axborotini ko‘rgazmali-obrazli tarzda havola etishning bosqichlari va didaktik
imkoniyatlar (qulaylik, vizuallik, amaliy yo‘nalganlik) ochib berildi. Hozirgi kunda
respublikamizda barcha sohalarda, shu jumladan, aholi yashash joylari, qishloq xo‘jaligi
korxonlarida, sanoatda, qurilishda, ishlab chiqarishda axborot texnologiyalari shu darajada
rivojlandiki, ulardan foydalanib, ishlarni takomillashtirish davr talabiga aylanadi va boshqa
sohalarda ham axborot texnologiyalari bilan ishlash va ularning samaradorligini oshirish uchun
ham yangi dasturlar va zamonaviy dasturlarda amalga oshirilmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida
tayyorlanayotgan bo‘lajak muhandis kasbiy sohasi bo‘yicha egallagan bilim va ko‘nikmalarini
amaliyotda qo‘llay olishi bilan birga muhandis uchun muhim bo‘lgan shaxsiy sifatlarga ega
bo‘lishi lozim.
REFERENCES
1.
U.Sh.Begimqulov. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning
ilmiy-nazariy asoslari / Monografiya. – T.: Fan, 2007.
2.
Ҳамидов
Ж.А.,
Зухуров
Й.Т.
Концептуальные
основы
подготовки
общеобразовательных предметов на основе современных педагогических технологий
и средств. // «XXI аср таълим тизимида инновацион ва интеграцион ёндошувлар»
мавзусидаги Халқаро илмийамалий онлайн конференцияси материаллари. – Жиззах,
2021. Б. 16-19.
3.
Sh.A.Egamkulov. Creation of pedagogical and psychological basis and methodical system
of teaching geometry courses using information technologies. Web of Scientist: International
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
673
scientific resear Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 5, May. 2022.
https://wos.academiascience.org/index.php/wos
Xalqaro
OAK
tasarrufidagi jurnal.
4.
Sh.A.Egamkulov.
Didaktik
vositalardan
foydalanib
o‘qituvchilarning
kasbiy
kompetentligini shakllantirish. Ilmiy Axborotnoma. Namangan davlat universiteti. 2022-yil.
ISSN: 2181-0427.
5.
Hamidov J.A., Zuxurov Y.T., Hamidov O.A. “Kartografiya” fani bо‘yicha multimediali
elektron uslubiy kо‘rsatma dasturi. О‘zbekiston Respublikasi intellektual mulk agentligi. –
DGU 14602. 16.02.2022
6.
Egamkulov Sh.A. Dars mashg‘ulotlarida o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligini
shakillantirishda elektron ta’lim resurslarini qo‘llash texnologiyalari // Buxoro davlat
universiteti. Pedagogik mahorat. Ilmiy-nazariy metodik jurnal. Buxoro, 2023. – № 6. – B. 27-
32.
7.
Egamkulov Sh.A. Elektron ta’lim resurslaridan foydalanib bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy
kompetentligini rivojlantirish // Ta’lim, fan va innovatsiya. Ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-
uslubiy jurnal. Toshkent, 2023. – № 3. – B. 398-402.
