ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
5
ÓSPIRIM JASINIŃ PSIXOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLERI
Jumamuratova Ayzada Muhammadaliyevna
Venera apa Ma'mbetyarova
Ilimiy basshi.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14033586
Anotatsiya. Bul maqalada óspirim jasınıń psixologiyalıq ózgeshelikleri, psixikalıq
rawajlanıwdaǵı krizis hámde psixikalıq rawajlanıwdiń jańa basqıshları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: óspirim óspirim , krezis, dáwir, xarakter, Sistema
PSYCHOLOGICAL DIFFERENCES OF ADOLESCENCE
Abstract. This article discusses the psychological differences of adolescence, the crisis in
psychological development and new stages of mental development.
Keywords: adolescence, crisis, period, character, system.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ РАЗЛИЧИЯ ПОДРОСТКОВОГО ВОЗРАСТА
Аннотация. В данной статье говорится о психологических различиях
подросткового возраста, кризисе психологического развития и новых этапах психического
развития.
Ключевые слова: подростковый возраст, кризис, период, характер, система.
Ósmirlik 10-11 óspirimdan 14-15 jasqa shekemgi bolǵan dáwirdi óz ishine aladı.
Oqıwshılarda óspirimlik jasına ótiw, ásirese 5-klaslardan baslanadı. «Endi óspirim bala
emes, biraq úlken hám emes» usı óspirimlik dáwirdiń zárúr xarakterin bildiredi. Bul jasta
óspirim rawajlanıwına keskin ózgerisler payda bola baslaydı. Bul ózgerisler fiziologik hám
psixologiyalıq ózgerisler. Fiziologik ózgeris jınısıy jetilisiwlerdin baslanıwı hám onıń menen
baylanıslı denedegi barlıq agzalardin bekkem rawajlanıwı hám o’siwi, kletka hám organizmli
duzilisleri qaytadan qaliplese baslaydı.
Organizmdegi ózgerisler tikkeley óspirim endokrin sistemasınıń ózgerisleri menen
baylanıslı. Bul dáwirde ishki sekretsiya bezlerinen biri gipofiz bezinin’ funktsiyasi aktivlesedi.
Onıń xızmeti organizm toqimalarınıń ósiwi hám zárúr ishki sekretsiya bezlerinin islewin
ku’sheytedi.
Natiyjede boyı ósiwi tezlesedi, jınısıy erjetkenlik (jınısıy orǵanlardiń rawajlanıwı,
ekilemshi jınısıy bezlerdin payda bolıwı) a’melge asadı. Óspirimler ózlerin úlkenlerdey tutıwǵa
háreket etedi.
Olar ózlerinin joybarın qábilet hám imkaniyatların belgili dárejede dosları hám
muǵallimlerine kórsetiwge umtıladı. Bul ha’diyse a’piwayı baqlaw jolı menen hám an’sat dep
kóriw múmkin, óspirimlik jasına mas bolǵan psixologiyalıq ózgesheliklerdi úyrene turıp,
óspirimler shaxsınıń qaliplesip, rawajlanıp kamalatqa erisiw jolların hám oǵan tásir etetugin hám
social faktordin’ tikkeley tásirin túsiniw múmkin.
Bul dáwirde óspirim baxıtlı balalıq penen xoshlasadı, biraq úlkenler ómirinde házirshe óz
ornın taba almaǵan jaǵday boladı. Óspirin dáwiri «ótiw dáwiri» «Krizis dáwir» «qıyın dáwir»
sıyaqlı atlardı alǵan psixologiyalıq kórinisleri menen xarakterlenedi sebebi, bul jastaǵı
óspirimlerdin is háreketinde jańa sharayatlar óz ornın taba almaǵanınan psixikalıq portlaw túrleri
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
6
hám ku’zetiledi. Óz dáwirinde L.S.Vigotskiy bunday jaǵdayda «psixikalıq rawajlanıwdaǵı krizis»-
dep ataǵan. Óspirimlik jasında olardıń minezine mas bolǵan ayrıqsha ózgesheliklerdi jınısıy
jetilisiwdin baslanıwı menen tariylep bolmaydı.
Jınısıy jetilisiw óspirim minezine tiykarǵı biologik faktor sıpatında tásir kórsetip bul tásir
tikkeley emes, ba’lki kóbirek tuwrı óspirimlik dáwirine kóbinshe sózge kirmeslik ójetlik óz
kemshiliklerin ta’n almaslıq urısqaqlıq sıyaqlı ózgeshelikler mas.
Úlkenlerge qarata qarsı múnasebetinin payda bolıwı, kewilsiz minez alamatları jınısıy
jetilisiw sebebli payda bolatuǵın belgiler bolmay, balki olar tikkeley tásir kórsetetuǵın óspirim
jasaytug’in social shart sharayatlar tásir arqalı onıń teńlesleri, túrli jámiyettegi dárejesi sebepli
úlkenler menen múnasebeti, mektep hám shańaraǵındaǵı múnasebetleri sebepli júzege keletug’in
xarakter belgileri, mine usı social sharayatlardı ózgertiw jolı menen óspirimniń minezine
tuwrıdan tuwrı tásir kórsetiw múmkin. óspirimler elede har narsege eliklegish bolıp, olarda anıq
bir pikir dunya qaras rawajlanbaǵan boladı.
Óspirim ózinde bolıp atırǵan ózgerisler onı ta’shwishge salıp atırǵan mashqalalar haqqında
úlkenler menen bólisiwge mu’ta’jlik sezedi, biraq bunnan hesh qashan birinshi bolıp ózi
baslamaydı. Óspirim ózine degen jas balalarday qılınatuǵın qarım- qatnasqa qattı narazilıq
bildiredi.
Óspirimler qarım-qatnası ózgeriwshen’ligi menen xarakterlenedi. O’spirim dáwirdin’ is
háreketin imitaciya qılıw tiyis. Kóbinese olar ózlerine tanıs hám jag’atuǵın úlkenlerdin’ is
hareketine imitaciya elikleydi.
Joqarida aytıp ótilgen bagdarlanǵanlıq álbette úlkenlerdiń qarım-qatnas hám
mu’na’sibetinde bar. Biraq olar úlkenler óz emocianallıǵı menen parıqlanadı, óspirim óziniń
kelisiwshenlik ózgesheligi menen ayqın boladı. Óspirim óz topardıń ulıwma pikirine qosılıwǵa
hám onıń buyrıqları atqarıwǵa tayar boladı.
Topar kóbinshe óspirimde «Biz» sezimnin qaliplesiwine járdem beredi hám onıń ishki
jaǵdayın bekkemleydi. Óspirim jasındaǵı bala ushın dos tan’law júdá úlken a’hmiyetke iye
óspirimlik dáwirinde dos esaplanadı.
Doslar barqulla ruhıy jaqın bolıwǵa mu’ta’jlik sezedi. Bul mu’ta’jlik óspirim doslardıń hal
jaǵdayın sorawı hám kórisiwlerinde (qol berip, qushaqlasıp kórisiw) birge otırıw hám birge
júriwge háreket etiwlerinde kórinedi. Kóbinese áne usınday jaqın múnasibetler óspirimlerdiń
shaxs bolıp qaliplesiwinde birgeliktegi háreketlerdin’ izi adam kewlin esinde bir ómirge saqlanıp
qaladı. Óspirimler úlkenlerdiń olarǵa bildiretuǵın isenimlerine mu’ta’jlik sezedi.
Óspirimler dáwirinde balalardıń átirapindaǵı insanlar menen shaxsın hám is júzesinen
bolatuǵın qarım-qatnasındaǵı dárejesi ózgeredi. Endi óspirimler oyın hám dem alısqa azıraq
waqtın ajiratqan halda kóbirek qattı isler menen shuǵıllana baslaydı hám olardı biliw processi jedel
rawajlana baslaydı.
Oqıw óspirimler ómirinde úlken orındı iyeleydi. Óspirimler oqıwındaǵı tiykarǵı motiv
bul olardıń ósip atırǵanlıǵın sezetuǵın ańlatatuǵın oqıw túrlerine tayarlanıwı tiyis olar ushın
shınıǵıwlardıń gárezsiz túrleri jatadı.
Basqa da’wir balalarına tiyisli óspirimlerdin’ pa’nlerdi tabisli ózlestiriwi qızıǵıwshıliǵınin
arttiriliwi muǵallimnin’ oqıw materialin tu’sindire alıw uqibina baylanıslı. Bilim u’yreniw
qa’siyeti tiykarında a’ste aqirin oqıw pa’nlerine baylanıslı social qarım-qatnas qa’liplesedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
7
Bul motivler óspirimniń ómir rejeleri kelesheke kásibi hám ideali menen baylanıslı boladı.
Usı óspirimlik dáwirinen baslap balalar ómiri ilimiy kórkem bilimlerdi keńeytiriwge
ayrıqsha mu’ta’j sezedi hám buǵan háreket qıladı. Bilimli bala teńlesleri arasında húrmetke
sazawar boladı.
Bilim óspirimlerge ayrıqsha bir quwanısh baǵıshlaydı hám onıń oylaw qábeletin
rawajlandıradı. Óspirimniń oqıw materiaların biraq mexanik este saqlawǵa tiykarlanıwǵa keri tásir
beriwi múmkin. Bul dáwirde oqıwshılarg’a beriletuǵın oqıw materialarinin’ kólemi úlken bolǵanı
ushın hám onı eslep qalıwı yaǵniy bir neshe márte ta’kirarlaw jolı menen ózlestiriwi qiyin.
Bunıń ushın oqıwshı oqıw materialinin’ mazmunın analiz qılıwı, ondaǵı biliwi tiyis bul
dáwirde balalardıń qábileti dıqqatı hám kóz aldına keltiriwi ózgeredi, biraq bul ózgeris balanıń
ózine bul dáwirde balanın oyı til baylıǵı oylaw procesi hám jedel rawajlanadı. Bul ózgerisler
atırapındaǵılarǵa sezilerli dárejede boladı.
Psixikalıq rawajlanıwdin jańa basqıshi baslanadı óspirimlik dáwirde óz xızmetin (baqlawı)
baqlawı rawajlana baslaydı hám ózin ózi basqarıwǵa umıtılıwı kúsheyedi, bir sóz benen aytqanda
óspirimlik dáwiri psixikalıq rawajlanıwda keskin buriliw dáwiri esaplanadı. Óspirimlerdin
intellektual rawajlanıwı.
óspirimlik dáwirinde sózdin rawajlanıwı bir tárepten sóz baylıǵınıń ósiwi esabına bosa,
ekinshi tárepten tábiyat hám jámiyettegi nárse, waqıya hám hádiyselerdin mazmunın ańlawı
esabına boladı. Bul dáwirde óspirim til jardeminde átiraptı sáwlelendiriwi menen bir qatarda insan
dúnya qarasın hám belgilep beriw múmkinligin ózinde seze baslaydı.
Usı óspirimlik dáwirden baslap, insan usı sózdi biliw procesinin rawajlanıwın belgilep
barıwın tusı ne baslaydı. Óspirimde kóbinshe sózlerdi isletiw qagiydalari «qanday qılıp tuwrı
jazıw kerek « Qanday qılıp jaqsıraq aytıw múmkin» sıyaqlı sorawlar júdá qızıqtıradı. Óspirimler
mekteptegi muǵallimler, úlkenler, ata analar sózindegi kemshiliklerine kitap, gazeta, radio hám
televideniedegi qatelerine tez itibar beredi.
Bul jaǵday óspirimniń bir tárepten óz sózin baqlawg’a úyretip ekinshi tárepten úlkenler
hám sóz qag’ıydaların buzılıwı múmkinshiligin biliwge hám ózinde payda bolǵan qátelerdi bir
qansha ba’rhama toltırıwǵa alıp keledi. Óspirim sózlerinin’ kelip shıǵıw tariyxın olardıń anıq
mazmun hám júdá qızıǵadı, ol endi óz sózin jas bala sıyaqlı emes, ba’lki úlken adamlardan sózlerdi
tańlawga háreket qıladı.
Sóz mádeniyati iyelew barısında óspirim ushın muǵallim, a’lbete, u’lgi bolıwı shárt. Usı
mektep tálimi óspirim biliw processide tiykarǵı faktor bolıp xızmet qıladı. Biliw processiniń
rawajlanıwında sóz hám awizeki hám jazba bolıwı menen hám kushli tikkeley esaplanadı.
Mekteptegi oqıw processinin’ tuwrı tásir etiliwi hám ámelge asırıwı menen óspirim tuwrı
rawajlanıwına shariyat jaratıladı. Ózlestiriwge háreket bul óspirimniń qatnası biliw hám kórkem
xızmetine kirisiwge mútájlik hám umıtılıwı esaplanadı. Óspirimlik dáwirde oqıw hám jazıw
monologik rawajlanadı. 5-klasstan baslap 9- klassqa deyin oqıw tuwrı, tez hám sapalı bolıw
dárejesin kóteriledi.
Monolog sóz shıǵarmadaǵı kishi bir qayta sóylep beriwden ǵárezsiz ráwishte sóz hám
shıǵıwlar tayarlaw, awizeki gurriń júritiw, pikir bildiriw hám olardı asırap beriwgeshe ózgeredi.
Jazba sóz hám jaqsılanǵan `halda shıǵarma jazba aladı, óspirimlerdin sózi tola menen
baylanıslı jaǵdayında a’melge asiriladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
8
5-6 klasslarda’gi oqıwshılar awizeki hám jazba sóz ushın reje dúzip, oǵan ámel qila aladı.
Óspirimlik dáwirinde a’meliy oylaw joqarı a’hmiyetke iye bola baslaydı. Sebebi bul
dáwirdegi oqıwshılar a’tırap- álemdegi hádiselerdiń mazmunın joqarı dárejede biliwge háreket
qıladı.
Bul dáwirde óspirimniń biliwge bolǵan qızıǵıwshılıǵı asadı. Bul barısta ózlestirilgen social
qarım qatnaslar óz ózinen oyınıń jańa imkaniyatların jaratadı 11-15 jastan baslap óspirim endi
teren pikirlep háreket qıla baslaydı. Óspirim bul jasta júdá úlken sıyaqlı ken qamrawlı etiwge
úyrete baslaydı. Óspirim oyınıń ameliy dárejege qansheli tez kóterile alıwı, oqıw materallarin tez
hám tereń iyelewi onıń intelekti hám rawajlanıwın belgilep beredi. Óspirimlik dáwir joqarı
dárejedegi intelektual xızmeti menen parıqlanadı. Bul xızmet júdá qızıǵıwshılıq hám de
a’tıraptaǵılarǵa óz isbilermenligin dawam etiw, sonday-aq olardan joqarı baha alıwdı qálewi
menen belgilenedi, óspirimniń úlkenlerge beretugin sorawları mazmunlı, hám usı másele
a’tırapında boladı.
Bul jastaǵı balalar tu’rli oylardı keltire aladı, eliklik pikir ju’ritip, ótkize aladı hám de
belgili bir másele boyınsha tereń variantlardı tolıqlap aladı. Óspirim oyları kóbinese
ulıwmalastırıwg’a sebep boladı.
Ámeliy oyınıń dizimine tómendegiler kiredi.
-Isbilermen esap kitaptı, júzege kelgen mashqalalardı tez sheshe alıw hám basqalar.
Kórsetilgen barlıq sıpatlar tiyisli bolǵan basqalar tag’dirde ǵana a’meliy oyı rawajlanǵan
dep esaplaw múmkin.
Bul sıpatlardı bir klasstanaq rawajlandırıp barıw orınlı. Óspirim dáwirinde isbilermenlik
sıpatı oqıwshılardıń ózin ózi basqarıwdı jolg’a qoyıw, ulıwma paydalı isbilermen islerin atqarıw
arqalı rawajlandırıw múmkin.
Usı jolda oqıwshı atqarıwshı rolde emes, ba’lki basqarıwshı, gárezsiz jol tıńlawshı hám
isbilermen qarım-qatnasında ózin qatnasıwshı bolǵan tag’dirde ǵana rawajlanıw ámelge asıwı
múmkin, bul jasta isbilermenlikti rawajlandırıwda kóbirek g’a’rezsizlikti bermewi óspirim oyınıń
rawajina jaqsı tásir kórsetedi. Óspirim jastaǵı balalardı u’nemlilikke rawajlandırıw, aqilı basqa
sıpatlarına tiyisli an’sat keshedi, buni kóbirek qızıqtıratuǵın nárselerge gárezsiz esap kitap qılıp
barıwg’a jollaw arqalı a’melge asırıw múmkin. Óspirimlerde júzege kelgen mashqalalardı tez hám
operativ halda sheshiw qánigesin o’siriw bir qansha qıyın keshedi.
Álbette bul balanın’ temperamentine hám baylanıslı. Barlıq óspirimlerde hám tez háreket
qılıwg’a úyretiw mu’shkil, biraq olardı bir mashqala júzege keliwi biraq olardı artqa shegirmew,
tezlik menen sheshiwdin’ ulıwma qag’ıydalarına úyretip barıw múmkin. Óspirimlik dáwirde
intelektin joqarı dárejede rawajlanǵan bolıwı qımbatlı hám abroylı esaplanadı. Óspirim shaxsta
hám onıń biliwge qızıǵıwshılıǵın da ózgerisler óz ara baylanıslı boladı.
REFERENCES
1.
Karimova V. Oilaviy hayot psixologiyasi – Toshkent: Fan, 2006.
2.
Karimova V. Oila psixologiyasi. – Toshkent. O’qituvchi, 2007.
3.
Nauruzbaeva A.,Nurjanova R.,Naimova Z.,EmbergenovaA.,Tarbiya isleri metodikası
T.,2018
4.
Aliy Nazimo. Qizlar tarbiyasi. - Toshkent: «Kamalak», 1994.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
9
5.
Usanov Abdulahat. Oilaviy ananalar - axloq va mehnat tarbiya vositasi. - Samarqand:
SamDU nashri, 1990.
6.
Usanov Abdulahat. Oila pedagogikasi. Oquv qollanma. -Samarqand: SamDU nashri,
2005.
7.
Usanov Sh., Axmedova Sh. Oilada bola tarbiyasining tarkibiy
8.
qismlari. Samarqand: SamDU nashri, 2017. 78 b.
