ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
551
«YUSIP-ZILIYXA» DÁSTANÍNDA ÓZLESKEN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Ótepbergenova Azada Bayram qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14232038
Annotaciya.
Házirgi qaraqalpaq tili rawajlanıw hám qáliplesiw basqıshların basınan
keshirgen. Usı dáwirler dawamında basqa tuwısqan bolǵan túrkiy xalıqlar, sonday-aq, basqa da
túrkiy emes xalıqlar menen de qatnasıqta bolǵan. Nátiyjede, basqa xalıqlar tillerinen ana tilimizge
sózler ózlestirilgen. Maqalamızda dástannıń sózlik quramındaǵı ózlesken sózler tuwralı sóz
etemiz.
Tayanısh sózler
: leksika, sózlik quram, óz sózlik qatlam, ózlesken sózler qatlamı, qıtay,
arab, parsı tillerinen ózlesken sózler, dástan tiliniń ózlesken qatlamı.
THE USE OF DIFFERENT WORDS IN THE EPIC POEM "YUSIP-ZILIYKHA"
Abstract.
The current Karakalpak language has gone through stages of development and
formation. During these periods, other Turkic peoples, who were born there, also had contact with
other non-Turkic peoples. As a result, words from the languages of other peoples were borrowed
into our native language. In our article, we will talk about the borrowed words in the vocabulary
of the epic.
Key words:
lexicon, vocabulary, specific vocabulary, specific vocabulary, words borrowed
from Chinese, Arabic, Persian, specific layer of the epic language.
УПОТРЕБЛЕНИЕ СОКРАЩЕННЫХ СЛОВ В ЭПОСЕ «ЮСИП-ЗИЛИЙХА».
Аннотация.
Современный каракалпакский язык прошел этапы развития и
становления.
В эти периоды тюркские народы, родственные другим народам, в то же время
контактировали с другими нетюркскими народами. В результате слова из языков других
народов были сведены к нашему родному языку. В нашей статье мы поговорим о
сокращенных словах в былине.
Ключевые слова:
лексика, лексическое содержание, лексическое содержание,
лексическое содержание, редуцированное лексическое содержание, слова, заимствованные
из китайского, арабского, персидского языков, идиосинкратический слой эпического языка.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı óziniń kóp ásirlik tariyxında qáliplesip, rawajlanıp
kelmekte. Onıń sózlik quramı bir jaǵınan qaraqalpaq tiliniń óziniń ishki nızamlıqları arqalı bayıp
barsa, ekinshi jaǵınan basqa tillerden sózlerdi ózlestiriw arqalı bayımaqta. Qaraqalpaq xalqı óziniń
tariyxında geografiyalıq-aymaqlıq ornalasıwına, belgili bir tariyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı basqa
xalıqlar menen hár qıylı baylanısta hám qatnasta bolıp kelgen. Bul tariyxıy jaǵdaylar qaraqalpaq
tiline de óziniń tásirin tiygizdi, qońsılas jaylasqan hám qarım-qatnasta bolǵan xalıqlardıń
tillerinen, biziń tilimizge siyasiy, mádeniy, ekonomikalıq qatnaslarǵa baylanıslı kóplegen sózler
kelip kirdi.
Qaraqalpaq til biliminde dástanlardıń sózlik quramındaǵı ózlesken sózler boyınsha da
izertlewler bar. Olardan O.Bekbawlov hám Q.Mámbetnazarovlardıń [1] miynetin atap ótsek
boladı. «Yusip-Ziliyxa» dástanınıń sózlik quramında da túpkilikli túrkiy tillerine ortaq óz sózlik
qatlam menen bir qatarda, basqa tillerden – qıtay, arab, parsı tillerinen kirgen sózler ushırasadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
552
Biz maqalamızda qıtay, arab, parsı tillerinen ózlesken sózler haqqında sóz etemiz.
1. Qıtay tilinen ózlesken sózler.
Túrkiy tillerine qıtay tiliniń tásiri máselesi tyurkologiya
iliminiń az izertlegen tarawlarınıń biri bolıp esaplanadı. Ilimpazlardıń kórsetiwinshe XI-XIV
ásirge tiyisli uyǵır jazba estelileri – yuridikalıq hújjetleriniń tiline qıtay tiliniń tásiri júdá kúshli
bolǵan[2]. Bir waqıtları túrkiy qáwimleri menen Qıtay qáwimleri arasında sawda baylanısları
kúshli rawajlanıp, qıtay sawdagerleri túrkiy qáwimleriniń qalaların Batıs Aziya hám Evropa
menen baylanıs jasawda sawda obyektleri retinde paydalanǵan.
Solay etip, túrkiy tillerine sonıń ishinde qaraqalpaq tiline basqa tillerden kirgen sózlerdiń
eń eski qatlamın qıtay tilinen ózlestirilgen sózler quraydı.
«Yusip-Ziliyxa» dástaninıń sózlik quramında tómendegidey qıtay tiliniń elementleri
ushırasadı:
Altın
–
Malik Zigar bazardıń ortasındaǵı maydanǵa bir
altın
gúrsi qoydı.
N.M.Shanskiy rus tilindegi «aliy» sózinin túrkiy tillerinen ózlestirilgenin, tatarsha «aliy»
sózi rus tilinde «yarko-krasny, svetlo-rozoviy» mánilerin beretuǵının kórsetip túrk tilindegi
«alaw» (plamya) sózi de usı sózge baylanıslı dóregen dep tastıyıqlaydı [3]. M.Qashǵariydiń
«DLT» miynetinde bul sóz tómendegi mánide qollanǵan: al-toq sarı. Qaraqalpaq awızeki xalıq
dóretpelerinde «altın»dı «qızıl» dep ataw jaǵdayları ushırasadı: Qızıldı kórse perishte joldan
shıǵadı. Bul mısalda da «qızıl» sózi altındı ańlatadı.
Gúmis
– Qaraqalpaq: ál/al/ qızıl (+qıtay: tun//tın (metal)= qızıl metall altın. Mısalı: Malik
Rayan ǵáziyneniń esigin ashtırdı,
yaqut, hinji-marjan, altın-gúmis,
hámme barın alıp keldi,
táreziniń bir pállesine Yusipti, ekinshi pállesine ǵáziynede barın saldı, báribir teńlespedi, Yusipke
xalıq názer taslar edi, patsha kóp qıynalıp áwere boldı.
Fin ilimpazı I.G.Ramstedt «gúmis» sózin «kumul-kum-li» forması menen baylanıstıradı.
Birinshi sıńarı «kiem» házirgi qıtay tilinde «altın» (czin) degendi bildirse, korec tilinde
«qim», yapon tilinde «kin», «altın» degen mánini ańlatadı. Al ekinshi sinarı eski qıtay tilindegi
«liey» – taza gúmis degen mánini bildiredi.
Xan
– Taymus
xan
jerden sekirip turdı. Taymus
shah
taxtqa shıǵıp hayran bolıp otırdı.
Bul sóz «qaǵan» sózi menen baylanıslı. «Qaǵan, xan» sózleriniń etimologiyası tuwralı
P.M.Melioranskiy, F.E.Korsh, S.E.Malov hám t.b. ilimpazlar pikir bildirgen. «Qagan» sózi tuwralı
V.V.Bartold: «.. Титул «аан», существовавший наряду с «хан» носили государи древных
тюрков, заимствовав его у своих предшественников жуань-жуаней. которых французский
монголовед П.Пелье относит к монголоязычным народностям» [4] – dep jazadı. Al,
G.Ramstedt «хан, аан» sózlerin bılayınsha túsindiredi: «.. первая из них представляет простую
основу, заимствованную в поркских языках из китайского: киан- правитель», а вторая
сложную, состоящую из двух слов: кит: ке- великий, и киан-«правитель», кекиан-великий
хан (тюрк) [5].
2. Arab tilinen ózlesken sózler.
Arablar VIII ásirde Orta Aziyanı jawlap alǵannan keyin bul
jerlerge islam dini taraldı, arab tilinde mámleketlik hújjetler jazıldı. Arab grafikası tiykarındagı
jazıw basqa jergilikli jazıwlardı áste aqırın qısıp shıǵara basladı hám olardıń ornıń iyeleydi. Bul
jaǵday arab tiliniń tásirin kúsheytedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
553
Arab tili rawajlanǵan, jetilisken grammatikalıq sistemaǵa, bay sózlik quramǵa iye til bolıp,
islam dini payda bolǵannan keyin onıń áhmiyeti ayrıqsha ósken edi. Dástannıń sózlik quramındaǵı
arab tilinen ózlesken sózlerdi tómendegidey tematikalıq toparlarǵa bólip qarawǵa boladı:
a) jámiyetlik-siyasiy hám mámleket basqarıw islerine baylanıslı sózler: xalıq, sultan,
wázir, ǵáziyne, arza, húkim, xat, jámáát, tárezi pállesi hám t.b. Mısallar: Kelip shámsiqamar turdı,
jáne on bir juldız tamam, men ǵáripke sájde qılǵan
xalıq
penen on aǵam. Kátipke
xat
jazdırıp,
Mısırǵa elshi jibermekshi boldı. Meniń tánimdi bul
jámáátten
pinxan saqlaǵaysań, – dedi. Solay
etip birneshe kún Yusipke
tárbiya
etti. Táreziniń bir pállesine Yusipti, ekinshi pállesine
ǵáziynede
barın saldı, báribir teńlespedi.
b)
diniy isenimge baylanıslı sózler: iyman, sadaqa, shaytan, ázireyli, ájel, namıs hám t.b.
Mısalı: Júda boldım ákemnen hám,
Kába
bolǵan sheshemnen hám (302-bet).
Namısıńa
qılap qılmaǵıl.
s)
abstrakt túsiniklerdi ańlatatuǵın sózler: abad, awhal, sabır, ádil, sebep, aman, ashıq,
zulım, xabar, hawaz, áliptey, ǵázzel, nun, májnún, ǵázzel. Mısallar: Yusiptiń qásiyeti óz aldına
bolıp, ol xosh
hawaz,
sázende, nama salıp páryad etkende hawadan ushqan ǵazlar úyirilisip, óte
almay turatuǵın boldı. Hárqaysısı Yusiptiń aldında
áliptey
iyilip… Álqıssa, qus bul
ǵázzeldi
aytıp
bolǵannan soń Yusiptiń aǵaları bul jerden alıp ketti. Yusip sol qudıqtıń ishinde otırıp,
táǵdirge
shúkirlik etip, mına ǵázzeldi ayttı.
Dástan tilinde qollanılǵan arab tiliniń sózleriniń mánisi qaraqalpaq tilinen heshqanday
ayırmashılıqqa iye emes. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında arab tilinen ózlestirilgen sózler
qatarı ádewir kópshilikti quraydı.
3. Parsı tilinen ózlesken sózler.
Parsı-tájik sózleriniń qaraqalpaq tiline ózlesiwine
baylanıslı ádebiyatlarda hár qıylı pikirler ushırasadı. Parsı tilinde arab sózleri Irandı arablar jawlap
alǵannan keyin diniy isenimge, bilimlendiriw hám mámleketti basqarıw islerine baylanıslı kirgen
bolsa, al qaraqalpaq tiline arab hám parsı sózleriniń kelip kiriwiniń tiykarǵı deregi parsı ádebiy tili
boldı.
Tariyxıy maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, túrkiy qáwimleri menen iran qáwimleriniń hár qıylı
shıǵıs mámleketleri menen doslıq qatnasta bolıp sawda baylanısların ornatqanlıǵın kórsetedi. Aral
teńizinıń átirapında jasaǵan túrkiy qáwimleri iran tekles qáwimler menen eski dáwirlerden baslap
tıǵız baylanısta jasaǵan. Maxmud Qashǵariy XI ásirdegi belgili mádeniyat orayı bolǵan Balasaǵun
qalasında jasawshı adamlardıń parsı hám túrkiy tillerinde eki tilde sóyleytuǵının kórsetedi.
E.E.Bertels Orta Aziyadaǵı túrkiy qáwimleri parsılardıń tásirinde eski aramey grafikasın
qabıllaǵan dep kórsetedi. Al X ásirden baslap Iran hám Orta Aziya xalıqları parsı tilin tiykargı
ádebiy til sıpatında qabıllaydı. Bul jágday túrkiy xalıqlarınıń, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń
mádeniyatınıń rawajlanıwına úlken tásir tiygizdi. X-XIX ásirlerde jazılǵan ádebiy shıǵarmalardıń,
usı dáwirde dóregen xalıq dástanlarınıń tilinde parsı tiliniń elementleriniń kóplep ushırasıwı da
usıǵan baylanıslı.
Biz kórip atırǵan Yusip-Ziliyxa dástanında da tómendegi parsı tiliniń sózleri ushırasadı:
saray, sawda, kárwan, zindan, dushpan, párman, láshker, pir, gúná, dozaq, perishte, gúl, baǵsha.
Mısallar:
Kárwan
xalqı
kórip, aqıl-huwıshın joyttı. Jáne biriniń atı Shayxun, onıń qásiyeti –
aldınan qansha
láshker
kelse de, jolbarıstay atılıp, mıljalap taslaytuǵın boldı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
554
Álqıssa, Mısır sháhárinde Málik ibn Zigar degen bir
sawdager
bar edi.
Pirlerim,
sizden
úmitim, Júregimde árman boldı.
Dozaq
otına janǵannan,Tánde shıqpaǵan janım bar. Yusiptiń
jamalın hátte
perishteler
kórgende: - Adamzattan da bunday hasılzada tuwar eken-dá, - dep hayran
bolar edi.
Parsı tilinen sózler kirip keliwi menen birge, parsı tiliniń
biy, ná
affiksleri de kirip kelgen.
Bul affiksler túpkilikli qaraqalpaq tiliniń sózlerine qosılıp sóz jasaydı. Dástan tilinde
bunday sózlerdi kóp ushıratamız. Mısallar: Ashılǵanda gúl-ǵumshası solmasın,
Biymáhál
shaǵında
qazan urmasın. Álqıssa, Yaqıp bul juwaptı aytıp, kórgen túsi esine túsip, keshe-kúndiz
biytaqat
bola berdi. – Túsimniń mánisin aytıp bereseń, – dep
biytaqat, biysabır
bola berdi. Qanshelli jalınıp-
jalbarsa da, atası Yusipti jibermedi, aqırı atasınıń aldınan
naúmit
bolıp shıqtı.
Bul parsı tilinen ózlestirilgen sózler házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına sińisip,
sózlik quramnıń ónimli qollanılatuǵın sózler qatlamın payda etedi.
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq xalqı óziniń bay folklorlıq miyraslarına iye. Tolıp
atırǵan xalıq qosıqları, salt jırları, ertekler, ańız-ápsanalar hám taǵı basqalar bulardıń ayqın dálili.
Bul folklorlıq dóretpelerdiń ishinde dástanlar ayrıqsha kózge túsedi. Bunday bahalı
miyraslar xalıqtıń keleshek áwladlarına arzıw-ármanların, úrp-ádetlerin, jasaw jaǵdayların,
jasaǵan ortalıqların, turmıslıq tájiriybelerin xalıq tilinde atadan-balaǵa ótkerip, usı biziń kúnimizge
shekem qásterlep jetkerdi. Olardıń tillik ózgesheliklerin úyreniw qaraqalpaq tili tariyxı, tariyxıy
dialektologiyası, leksikologiyası ushın úlken áhmiyetke iye.
REFERENCES
1.
Бекбаўлов О. Қаҳарманлық эпостың араб-парсы лексикасы ҳәм оның тарийхый-
лингвистикалық характеристикасы. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1979.; Бекбаўлов О.,
Мәмбетназаров Қ. Қаҳарманлық дәстанлардағы өзлестирме сөзлердиң түсиниги. –
Нөкис: Қарақалпақстан, 1992.
2.
Бернштам А. Уйгурские юридические документы. // Проблемы источниковедение. –
Сборник 3. –М, 1940. –С.69-74.
3.
Шанский Н.М., Иванов В.В., Шанская Т.В. Краткий этимологический словарь
русского языка. – М, 1975. – С.25.
4.
Бартольд В.В. Собр. сочинский. – М.: Наука. 1986. – С.24.
5.
Ramstedt G. Ahe turkische und mongolische Titel (1939). JSFO.55-Helsinki, 1951.
