1612
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
BET-SAN FORMALARÍNÍŃ FUNKCIONAL-SEMANTIKALÍQ XIZMETLERI
Ótepbergenova Azada Bayram qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15115866
Annotaciya.
Házirgi qaraqalpaq tilinde feyil sóz shaqabı izertlew obyekti, grammatikalıq
kategoriyalarınıń úlkenligi menen ajıralıp turadı. Feyildiń bet-san formalarınıń qollanılıw
ózgeshelikleri, olardıń funkcional xızmetlerin úyreniw áhmiyetli máselelerdiń biri. Biz
maqalamızda feyildiń bet-san formalarınıń funkcional-semantikalıq xızmetleri tuwralı sóz
etemiz.
Tayanısh sózler
: feyil, bet-san formaları, birlik san, kóplik san, paradigmalıq máni,
sintagmalıq máni.
FUNCTIONAL-SEMANTIC FUNCTIONS OF PERSONAL-NUMBER FORMS
Abstract.
In the modern Karakalpak language, the verb word class is the object of
research, distinguished by the large number of grammatical categories. One of the important
issues is the study of the features of the use of the personal-number forms of the verb, their
functional functions. In our article, we will discuss the functional-semantic functions of the
personal-number forms of the verb.
Key words:
verb, personal-number forms, singular, plural, paradigmatic meaning,
syntagmatic meaning.
ФУНКЦИОНАЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ СТОЧИСЛЕННЫХ
ФОРМ
Аннотация.
В современном каракалпакском языке глагольная группа является
объектом исследования и отличается большим количеством грамматических категорий.
Одним из важных вопросов является изучение особенностей употребления лично-
числовых форм глагола и их функциональных функций. В нашей статье мы рассмотрим
функционально-семантические функции лично-числовых форм глагола.
Ключевые слова:
глагол, лично-числовые формы, единственное число,
множественное число, парадигматическое значение, синтагматическое значение.
Feyildiń bet-san affiksleri menen ózgeriwi úsh betke qatnaslı bolıp, hár bir bet (III betten
basqası) birlik hám kóplik sanda ózine tán morfologiyalıq formalarına iye. Feyiller I bet birlik
san formasında kelip, birlik sandaǵı sóylewshi, kóplik san formasında kelip, sóylewshi
tárepindegi kóplik toparı, II bet birlik san formasında kelip, birlik sandaǵı tıńlawshı kóplik
formasında kelip tıńlawshılar toparı, III bet formasında kelip sóylewshi hám tıńlawshıdan basqa
III bettegi birlik hám kóplik sandaǵı subyektler menen predikativlik qatnasqa túsedi.
1613
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Feyillerdiń I hám II bet formasında kontekstte subyekt kórsetilmese de qaysı sanǵa tiyisli
ekeni anıq kórinip turadı. Al qaraqalpaq tilinde feyillerdiń III bet formalarında birlik san ushın
da, kóplik san ushın da bir forma bolǵanlıqtan, I hám III betlerdegidey san mánisi kórinip
turmaydı. Feyildiń III bet bir san mánisi birlik sandaǵı atlıq sózler, betlew hám óz lik almasıqları
arqalı ańlatıladı. Mısalı: Ol
bardı, ózi bardı, Marat aldı, qus qondı
hám taǵı basqa.
Sonday-aq feyildiń III bet birlik san mánisi
bir
sanlıǵı hám soǵan semantikası boyınsha
sinonim sózler arqalı ańlatıladı. Jaw menen jalǵız alıstı. Baslıqqa qara bası qarsı shıqtı. Jekke
júrip at shaptı. Kiyiklerdiń birewi qoraǵa kirip ketipti. Ayırım jaǵdaylarda subyekttiń siltep
kórsetiliwi yamasa belgisi kórsetiliwi arqalı birlik máni ańlatıladı. Mısalı: Bul maǵan sálem
berdi, keyindegisi sálemlespedi. Birinshisi bir adım aldıǵa shıqtı. Feyildiń III bet kóplik mánisi
de atlıq sózler, betlik hám óz lik almasıqlardıń kóplik formaları arqalı ańlatıladı:
Olar bardı, óz
leri berdi, studentler aldı, quslar qondı
. Sonday-aq feyildiń III bet kóplik mánisi jámlew
almasıqları járdeminde ańlatıladı. Mısalı: Bári keldi, hámmesi aldı. Kóplik máni sanlıq sózler
hám kóplik máni ańlatıwshı basqa sózler járdeminde de ańlatılıwı múmkin. Mısalı: Jigitlerdiń
kóbi woraza tutıp atır, birazı buzıp aldı. Tórtewi ishke kirip, tórtewi jaydıń tórt tárepinde turdı.
Kóp kópshilign yetti. Tórtew túwel bolsa tóbedegini túsiredi, altaw ala bolsa awzındaǵına
aldıradı.
Ayırım bet-san formalı ózlik, ózgelik hám belgisiz dárejedegi feyillerdiń orınlawshıları
sol kórsetilgen bettegi subyekt bolmawı múmkin. Mısalı: Muǵallim bizlerge Gúlmurattıń
«Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıǵın yadlattı. Bul keltirilgen mısaldaǵı III bet formasında
yadlattı
feyiliniń grammatikalıq subyekti III bettegi
muǵallim
sózi bolǵanı menen, is-hárekettiń haqıyqıy
orınlawshısı I bet ekeni kontekst mazmunınan ǵana belgili bolıp tur.
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyiller belgili bir bet-san formalarına iye bola tura
subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıw jaǵdayları da ushırasadı.
Bunday feyillerdiń ózbek tilinde bir bet-san formasında turıp, subyekt penen bet yamasa
san jaǵınan sáykes kelip hám sáykes kelmey qollanıw jaǵdaların G.Zikirlaev keń túrde analiz
jasaydı. Ol feyildiń bet-san formaların subyekt penen bet hám sanda sáykes kelip qollanılıwın
feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq sıpatı dep, al feyildiń bet-san formalarınıń subyekt
penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń
paradigmalıq sıpatınıń óz geriwi dep qaraydı [1].
Tatar til iliminde D.Sh.Shayxaydarova feyildiń belgili bir bet-san formasına iye bolıp,
subyekt penen bet hám san jaǵınan sáykes keliwin feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq
kórinisi, al feyildiń belgili bir bet-san formalarına iye bola tura subyekt penen bet yamasa san
jaǵınan sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń sintagmalıq kórinisi dep ataydı
[2].
1614
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Qaraqalpaq til biliminde feyillerdiń belgili bir bet-san formasına iye bolıp, subyekt penen
bet hám san jaǵınan sáykes kelip yamasa kelmey qollanılıwı ele arnawlı ilimiy baǵdarda
izertlenilgen joq. Tek ayırım jaǵdaylarda I hám II betlerde kóplik formada kelip, birlik sandaǵı
subyekt penen predikavtiklik qatnasqa túsip, sóylewshiniń sıpayılıq xarakterin ańlatatuǵını
haqqında ǵana aytılǵan. Sonlıqtan feyildiń bet-san formalarınıń konteksttegi xızmetine qaray
olardıń belgili bir bet-san formalarına iye bolıp, subyekt penen bet hám san jaǵınan sáykes
qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánisi, al belgili bir bet-san formalarına
iye bola tura subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san
formalarınıń sintagmalıq mánileri dep qarawdı maqul kórdik.
Feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánileri olardıń konteksttegi
atqarıp kelgen xızmetine qaray anıqlanadı. Feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám
sintagmalıq mánilerin morfologiyalıq aspektte izertlew nátiyje bermeydi. Feyillerdiń betlik
affiksleri sintaksislik kategoriyalar menen tıǵız baylanıslı bolıp, olar subyekt penen feyildi bette,
sanda baylanıstırıp subyektlik-predikativlik qatnastı bildirip kelgenlikten, feyillerdiń bet-san
formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánilerin olardıń konteksttegi xızmetine qaray
izertlew arqalı ǵana anıqlaw múmkin.
Solay yetip, házirgi qaraqalpaq tilindegi feyildiń bet-san formaların funkcional-
semantikalıq xızmetine qaray bet-san formalarınıń
paradigmalıq mánileri
hám
sintagmalıq
mánileri
dep ekige bólip qaraymız.
Feyiller belgili bir bet-san formalarına iye bolıp, kópshilik jaǵdaylarda subyekt penen bet
hám san jaǵınan sáykes qollanılıp, ózleriniń paradigmalıq mánilerinde keledi. Feyil I bet birlik
san formasında kelip, birlik sandaǵı sóylewshi menen subyektlik predikativlik qatnasqa túsedi.
Mısalı: Men shıqsam maydanǵa qıyalım oyım tamasha qılaman, Tájimbet toyın
(A.Dabılov). Ernazar jóninde barlıq xabardı onnan ózim soradım. Bul mısaldaǵı
shıqsam,
qılaman, soradım
feyilleri I bet birlik san formasında qollanılıp, I bet birlik sandaǵı
men, ózim
subyekti menen bet hám san jaǵınan sáykes qatnasqa túsip, ózleriniń paradigmalıq mánisinde
qollanılǵan.
Feyillerdiń I bet birlik sandaǵı formaları betlew almasıǵınıń
ózim
almasıqları menen
koordinaciyalıq baylanısqa túsip yamasa gáptiń ishinde bolmaǵanı menen usı formadaǵı
feyillerdiń subyekti
men, ózim
almasıqları ekeni konstekst mazmunınan belgili bolǵan
jaǵdaylarda paradigmalıq mánisinde qollanıladı.
Feyiller I bet kóplik formasında kelip, sóylewshi tárepindegi kóplik topar menen
subyektlik-predikativlik qatnasqa túsip, subyekt penen bet hám san jaǵınan sáykes kelip
paradigmalıq mánisinde qollanıladı. Mısalı: Quyrıǵı menen urıp jıǵıp oynawdı jaqsı kóretuǵın
jılannıń usı «alasar» degen tuxımı Qaraqumda ósedi, bizler onı bala kúnimizden bilemiz.
1615
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
(T.Najimov). Mısaldaǵı I bet kóplik san formasındaǵı
bilemiz
feyili
bizler
almasıǵı
menen bet hám san jaǵınan sáykes baylanısqa túsip, paradigmalıq mánisinde qollanılǵan. II bet
birlik formadaǵı feyiller birlik sandaǵı tıńlawshı menen subyektlik-predikativlik baylanısqa
túsip, paradigmalıq mánisinde qollanıladı. Mısalı: Jerde turıp sen jıladıń janıń ashıp tuwısqanǵa
(A.Dabılov). Bul mısaldaǵı II bet birlik san formasındaǵı
jıladıń
feyili II bet birlik sandaǵı
sen
subyekti menen baylanısqa túsip paradigmalıq mánisinde qollanılǵan. II bet kóplik sandaǵı
feyiller de kóbinshe II bet kóplik formasındaǵı subyekt penen baylanısqa túsedi. Mısalı: Sizler
qırǵız eliniń júregine qaysı joldan barmańlar, bári ashıq (I.Yusupov). Bul keltirilgen mısaldaǵı II
bet kóplik san formasındaǵı
barmańlar
feyili II bet kóplik sandaǵı
sizler
subyekti menen
baylanısqa túsip, paradigmalıq mánisinde qollanılǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde feyiller III bette
birlik hám kóplik sanda birdey qollanıla beredi. Mısalı: 1) Ol kókiregine mórlep allanı, Jáne
«Alla» deyip alǵa baradı (Á.Ótepbergenov).
2. Shayır ketip barar márdana alǵa,
Nókerler baradı ońda hám sonda (Á.Ótepbergenov)
Mısallardaǵı
baradı
feyili III bet birlik sandaǵı
ol
subyekti menen, ekinshi mısalda III bet
kóplik sandaǵı
nókerler
subyekti menen bet hám san jaǵınan sáykes kelip, óziniń paradigmalıq
mánilerinde qollanılǵan.
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi feyildiń bet-san formaları hámme waqıtta subyekt
penen bet hám san jaǵınan sáykes kelip qollanıla bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda olar sáykes kelip
turǵanday bolıp sezilgeni menen, subyekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey
sintagmalıq mánilerinde qollanıw jaǵdayları da ushırasadı. Geyde sóylewshiniń sol is-hárekettiń
subyektine bolǵan múnásibetinen feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánileri ózgerip
sintagmalıq mánilerde qollanıladı. Mısalı:
1. Qońırattıń miyrim-shápáátli biyi, balamızǵa ismi sháriyp berseńiz.
2. Sháriypa menen awlaǵında tilleskeni mınaw boldı.
- Siz pármandı quwatlaysız ba?
-Quwatlasaq bay tawıp alıwımız kerek. (T.Qayıpbergenov).
Keltirilgen mısallardaǵı
berseńiz, quwatlaysız
feyilleri forması jaǵınan II bet kóplik sanǵa
tiyisli bolǵanı menen, II bet birlik sandaǵı subyekt penen,
quwatlasaq,
alıwımız
feyilleri I bet
kóplik formaǵa iye bolǵanı menen, I bet birlik sandaǵı subyekt predikativlik qatnasqa túsip
sóylewshiniń is-hárekettiń subyektine bolǵan húrmet múnásibetinen paradigmalıq mánileri
ózgerip, sintagmalıq mánilerinde qollanılǵan. Feyiller I bet birlik san formasında qollanılǵanı
menen, kontekstte I hám II betlerge tiyisli is-háreketti ańlatıwı da múmkin. Mısalı: Bararman dep
úmitim bar. Seniń menen erli-zayıp (A.Dabılov).
1616
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Feyiller ayırım jaǵdaylarda I bet birlik formada kelgeni menen, I hám III betlerge tiyisli
is-háreketti ańlatıp keliwi múmkin. Mısalı: Búgin Matchan qanxor menen shayqastım, járdemi
kóp boldı maǵan Shaybastıń (A.Dabılov). Joqarıdaǵı mısallarda kórip turǵanımızday, I bet birlik
formadaǵı
bararman
feyili sóylewshi hám tıńlawshıǵa,
shayqastım
feyili sóylewshi hám III
bettegi subyektke tiyisli is-háreketti ańlatıp, sintagmalıq mánide qollanılǵanın konteksttiń
mazmunı arqalı anıqlawǵa boladı.
Feyildiń I bet kóplik sandaǵı formaları da I hám II betke, I hám III betke, ayırım
waqıtlarda úsh betke de tiyisli is-háreketti ańlatıp keledi. Mısalı: 1. Ákeńdi ayasań, janım
perzentim, júr birge barayıq shaqırǵan waqta (A.Dabılov).
2. Dasturxan átirapında ájúk-gújik sóylesip shay iship otırmız. (M.Jumanazarova).
3. Bayaǵı ketken doslardı,
Izlep tawıp alayıq,
Onnan keyin atlarǵa,
Kúni-túni dem berip,
Hámme bir dem alayıq (A.Dabılov)
Bul mısallardaǵı I bettiń kóplik formasındaǵı
barayıq
feyili I hám II betke otırmız feyili I
hám III betke, al
dem alayıq
feyili úsh betke de tiyisli is-háreketti ańlatıp, óziniń sintagmalıq
mánisinde qollanılıp kelgen. Ayırım jaǵdaylarda feyiller I bet kóplik formada kelip, birlik
sandaǵı subyektke tiyisli bolıp keledi. Mısalı:
Telmirip kóz, sharshadıq, bir zárre dármanım qalmaǵan.
Ózi palwan, atı Arıslan basım qossam men saǵan. (A.Dabılov).
Mısaldaǵı sharshadıq feyili I bet kóplik formada kelgeni menen, tek sóylewshiniń ózine
tiyisli is-háreket bolıp, sintagmalıq mánisinde qollanılǵan. Feyiller II bet birlik san formasında
kelip, I hám II betke, II hám III betke tiyisli subyekttiń is-háreketin ańlatıp keledi. Mısalı:
1. Keshe meniń menen quda boldıń,
Búgin qudalıqtan juda boldıń (A.Dabılov).
2. Sen búgin de qońsınıń mal qorasınıń bir múyeshinde balalarıń menen búrseńlesip
otırsań. (M.Jumanazarova). Mısallardaǵı II bet birlik san formasındaǵı
quda boldıń
feyili
tıńlawshı hám sóylewshige,
otırsań
feyili tıńlawshı hám tıńlawshınıń balalarına tiyisli bolıp,
sintagmalıq mánide qollanılǵanın konteksttegi xızmetinen anıqlawǵa boladı. Feyiller II bet
kóplik san formasında kelip, I hám II betke, II hám III betke, ayırım waqıtlarda úsh betke de
tiyisli subyekttiń is-háreketin ańlatıp keledi. Mısalı: 1. Sizler de toǵız hám jıl boyı meniń menen
sırtta boldıńızlar. (K.Mámbetov).
2. Kólik kerek bolsa, bas buxgalterdiń UAZın alıń da kete beriń. (Á.Qaypov).
3. Joldasıńda kirsin. Tús waqtı ǵo. Bizler menen shay ishiń. (Á.Qaypov).
1617
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bul mısallardaǵı II bet kóplik san formasındaǵı
boldıńızlar
feyili I hám II betke,
kete
beriń
feyili II hám III betke,
ishiń
feyili úsh betke de tiyisli subyekttiń is-háreketin ańlatıp,
sintagmalıq mánilerinde qollanılǵan. Geyde feyildiń II bet formalarınıń subyekt penen san
jaǵınan da sáykes kelmew jaǵdayları da ushırasadı. Mısalı: Qızlar, toyǵa kelip maydanda
turma… senler de sol jaqqa qarap kór… (A.Dabılov). Keltirilgen mısallardaǵı
turma, qarap kór
feyilleri II bet birlik san formasında turǵanı menen, kóplik sandaǵı subyekttiń is-háreketin
ańlatıp, sintagmalıq mánilerde qollanılǵan. Feyildiń I hám II bet formaları ayırım waqıtlarda
ishki dialoglarda paradigmalıq mánisi ózgerip, sintagmalıq mánilerde qollanıladı. Mısalı: 1. Qıyt
etip jırılsań meni tawıp alıp, «júr, ádiraspan terip qaytayıq» dep kele beretuǵın ırza ekenseń ǵoy.
(G.Tajetdinova).
2. Qulaǵın tutsa kempiri.
Mına sózdi aytıp júr edi,
Anam bar dep aylanbadı artına,
Balam bar dep sen Shınargúl shalqıma. (A.Dabılov).
Bul mısallardaǵı
qaytayıq
feyili I bet formasına iye bolǵanı menen tıńlawshıǵa tiyisli,
shalqıma
feyili II betke tiyisli bolǵanı menen, sóylewshiniń ózine tiyisli is-háreketti ańlatıp,
sintagmalıq mánilerde qollanılǵan. Feyiller III bet formasında turıp ta sóylewshi yamasa
tıńlawshıǵa tiyisli is-háreketti ańlatıp keledi. Mısalı:
Aytqanı Azattıń kewlinde barı,
Aǵań saǵan kómek bermek qumarı,
Qayda baǵanaǵı qara jal sorı,
Qol bosansa nege járdem bermesin (A.Dabılov).
Kelin túsirip keń zamanǵa bir shıǵıp, bul Shınargúl aqlıq súyip ólmedi. (A.Dabılov).
Keltirilgen mısallardaǵı III bet formasındaǵı
járdem bermesin, ólmedi
feyilleriniń I betke
tiyisli bolıp, sintagmalıq mánilerinde qollanılǵanı menen, kontekstten kórinip tur. Sonday-aq
feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánisiniń ózgerip, sintagmalıq mánilerde qollanılıwı
ózgelik dáreje feyillerinde ushırasadı. Mısalı: 1. Tapsırılǵan isti tola bárjay qılıp, usı otırǵan
qádirdanlarǵa tolıǵı menen mór saldırdım, qol bastırdım. (T.Qayıpbergenov).
2. Ernazar Alakóz qorqıtıp ant ettirgen joq pa? Bul mısallardaǵı
mór saldırdım, qol
bastırdım
ózgelik dáreje feyilleri I bettegi subyekt penen predikativlik qatnasqa túskeni menen,
III betke tiyisli, al
qorqıtıp
,
ant ettirgen
ózgelik dáreje feyilleri III bettegi subyekt penen
predikativlik qatnasqa túskeni menen, I betke tiyisli is-háreket ekeni kontekst mazmunınan
belgili. Házirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń bet-san formalarınıń sintagmalıq mánide qollanılıwın
feyil bir sostavlı gáplerdiń iyesi ulıwmalasqan túrlerinde de kóriwge boladı. Mısalı:
1. Jer súrseń, gúz súr,
1618
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Gúz súrmeseń, júz súr. (naqıl).
2. Ne ekseń, sonı orasań (naqıl).
Bul mısaldaǵı feyillerdiń barlıǵı da forması jaǵınan II betke tiyisli bolǵanı menen,
konteksttegi mazmunı úsh betke de tiyisli bolıp, sintagmalıq mánilerde qollanılǵan.
Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilindegi feyildiń bet-san formaları funkcional-semantikalıq
xızmetine qaray paradigmalıq hám sintagmalıq mánilerde qollanıladı.
REFERENCES
1.
Зикриллаев Г. Модальность и система форм изъявительного наклонения. АКД.
Ташкент, 1978.
2.
Шайхайдарова Д.Ш. Грамматическая категория лица татарского глагола и
персональность: автореф. дис. … канд. филол. Наук. Алма-Ата, 1980.
3.
Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыўы ҳәм морфология.
Нөкис, 1994.
4.
Дабылов А. Шығармалары III том. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1972.
5.
Өтепбергенов Ә. Таңламалы шығармалары III том. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 2012.
6.
Қайыпбергенов Т. Маманбий әпсанасы. - Нөкис: «Билим», 2018.
7.
Қайыпбергенов Т. Түсиниксизлер. - Нөкис: «Билим», 2019.
8.
Қайыпов Ә. Жетим қозы. - Нөкис: «Қарақалпақстан», 2018.
