ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
54
TISH EMALINING YEMIRILISHI HAQIDA
Faxriddinova Sarvino Sanjar qizi
EMU University stomatologiya fakulteti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278892
Annotatsiya.
Ushbu tezisda tish emali yemirilishining sabablari, alomatlari va unga qarshi
qanday choralar ko'rish mumkinligi haqida batafsil ma'lumot beramiz, tish emali tuzilishi va uning
yemirilishiga olib keluvchi omillar, tish emalida apatit kristallarining hosil bo'lishi, emalni
remineralizatsiya jarayonida ftorning roli taqdim etilgan.
Kalit so’zlar:
tish email,
yemirilish,
alomatlar, omillar, sog’lik.
ABOUT THE DECAY OF TOOTH ENAMEL
Abstract.
In this thesis, we provide detailed information about the causes and symptoms of
tooth enamel decay and what measures can be taken against it, the structure of tooth enamel and
factors leading to its decay, the formation of apatite crystals in tooth enamel, the role of fluorine
in the enamel remineralization process.
Key words:
tooth enamel, decay, symptoms, factors, health.
О РАЗРУШЕНИИ ЗУБНОЙ ЭМАЛИ
Аннотация.
В данной диссертационной работе мы даем подробную информацию о
причинах и симптомах разрушения зубной эмали и мерах борьбы с ним, строении зубной
эмали и факторах, приводящих к ее разрушению, образовании кристаллов апатита в
зубной эмали. показана роль фтора в процессе реминерализации эмали.
Ключевые слова:
зубная эмаль, кариес, симптомы, факторы, здоровье.
Tish emali – bu tishning tashqi qatlamini tashkil etuvchi eng qattiq va mustahkam to'qima
bo'lib, tishlarni himoya qilishda asosiy rol o'ynaydi. Ammo ba'zi holatlarda emal yemirilishi yoki
shikastlanishi mumkin. Tish emali yemirilishi, odatda, uzoq muddatli va natijada tishning
yomonlashishiga olib keladigan holatlardir.
Tish emali yemirilishining sabablari
Tish emali yemirilishining bir nechta sabablari mavjud. Ular orasida:
1.
Noto'g'ri ovqatlanish:
Tish emali yemirilishining asosiy sabablari orasida kislotali
va shakarli ovqatlar va ichimliklar iste'moli ko'rib chiqiladi. Shakarli mahsulotlar bakteriyalarni
ozuqa sifatida ishlatadi, bu esa kislotalar hosil bo'lishiga olib keladi va tish emalini yemiradi.
Kislotali ichimliklar (masalan, gazli ichimliklar) ham emalni yomonlashtiradi.
2.
Og'iz gigiya va gigiena muammolari:
Tishlarni muntazam ravishda tozalamaslik,
yallig'lanishlar va bakteriyalarni ko'paytiradi, bu esa tish emalining yemirilishiga sabab bo'ladi.
3.
Tishlarning mexanik shikastlanishi:
Tishlarni qattiq yuvish, tishni mustahkam
ishlatish (masalan, tishlarga narsalarni tishlash), yoki juda qattiq tish pastasidan foydalanish tish
emalini zararli ta'sir qiladi.
4.
Genetik omillar:
Ba'zida tish emali yemirilishi genetik omillar bilan bog'liq
bo'lishi mumkin. Bunday holatda, odamning tish emali tabiatan nozik yoki zaif bo'lishi mumkin.
5.
Kislotalar va kasalliklar:
Tish emali yemirilishi kislotalar yoki tishlarning turli
kasalliklari (masalan, GERB yoki gastrit) natijasida ham yuzaga kelishi mumkin. Ushbu
kasalliklar oshqozondan kislotalarning tishlarga kirishiga olib keladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
55
6.
Yosh omillari:
Yoshga bog'liq ravishda tish emali tabiiy ravishda yupqalashishi
mumkin. Shu bilan birga, qariyalar ko'proq tish emali yemirilishiga duchor bo'lishadi.
Tish emali yemirilishining alomatlari
Tish emali yemirilishining dastlabki alomatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Tishlar sezgir bo'lishi: Odamlar issiq yoki sovuq oziq-ovqatlarga qarshi sezgirlikni
sezishadi.
Tishlarning rangining o'zgarishi: Tish emali yemirilganda, tishlar oddiyda oq bo'lib
ko'rinmaydi, balki sariq yoki qahvayigacha bo'lishi mumkin.
Tishlarning sirpanishi: Yemirilgan emal tishlarning sirpanishini, shikastlanishini va
sindirishini osonlashtiradi.
Tishlarning og'riq bilan javob berishi: Emal yemirilganda, tishning ichki qatlamlari
ochiladi va bu og'riqni keltirib chiqarishi mumkin.
Tish emali yemirilishining oldini olish
Tish emali yemirilishining oldini olish uchun bir nechta muhim choralar mavjud:
1.
Tishlarni to'g'ri va muntazam tozalash:
Tishlarni ertalab va kechqurun,
shuningdek ovqatdan keyin tozalash juda muhimdir. Buning uchun o'rtacha qattiqlikdagi tish
cho'tkasidan va floridli tish pastasidan foydalanish tavsiya etiladi.
2.
Sog'lom ovqatlanish:
Shakarli va kislotali oziq-ovqatlarni iste'mol qilishni
cheklash kerak. Buning o'rniga, vitaminlar va minerallarga boy bo'lgan oziq-ovqatlarni tanlash
tavsiya etiladi.
3.
Tishlarni qattiq yuvmaslik:
Tishlarni juda qattiq yuvmaslik va qattiq cho'tkalar
ishlatmaslik zarur, chunki bu emalni zararli ta'sir qiladi.
4.
Tish pastasini tanlash:
Floridli tish pastalarini tanlash, emalni mustahkamlashga
yordam beradi va kariesdan saqlanishga yordam beradi.
5.
Doimiy stomatologga tashrif buyurish:
Tishlarni tekshirish va profilaktik
davolashlar uchun stomatologga muntazam ravishda tashrif buyurish zarur.
Tish emali yemirilganida qanday davolash usullari mavjud?
Agar tish emali yemirilgan bo'lsa, turli davolash usullari mavjud:
1.
Fluorid terapiyasi:
Fluorid emalini mustahkamlashga yordam beradi va
tishlarning shikastlanishini kamaytiradi.
2.
Kompozit plomba:
Emali yemirilgan tishlarni tiklash uchun kompozit plomba
qo'yish mumkin.
3.
Tishlarni ta'mirlash:
Emal to'liq yo'qolgan taqdirda, tishni to'liq tiklash va boshqa
muolajalar amalga oshirilishi mumkin.
4.
Kappe yoki qorovul:
Ba'zi hollarda, tishlarni himoya qilish uchun maxsus qorovul
yoki kappe ishlatilishi mumkin.
Tish minerallashgan va mineralizatsiyalanmagan to'qimalardan iborat. Birinchisiga
emal, dentin va sement kiradi. Umuman olganda, inson tanasida minerallashgan
to'qimalarning to'rt turi mavjud: emal, dentin, sement va suyak, ular kimyoviy tarkibi va kelib
chiqishi bilan farqlanadi. Oxirgi uchtasi mezoderma ildiz hujayralaridan,
emal
esa
ektodermadan olingan. Ularning kimyoviy tarkibida noorganik komponentlar, shuningdek,
organik birikmalar va suv ustunlik qiladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
56
Tish tarkibida faqat bitta yumshoq (mineralizatsiyalanmagan) to’qimalar mavjud bo'lib,
u pulpa deb ataladi va tish toji va ildizining bo'shlig'ida joylashgan.
Tish tojini qoplaydigan emal tanadagi eng qattiq to'qimadir (olmosga qiyoslash
mumkin), bu undagi noorganik moddalarning yuqori kontsentratsiyasi
bilan
izohlanadi
(olmosgacha), 97%, asosan apatit kristallari: gidroksiapatit (75% gacha), karbonat apatit,
florapatit, xlorapatit va boshqalar sog'lom emal tarkibida 0,8-1,0% mavjud. Erkin suv va
oqsillar, lipidlar va boshqalar bilan ifodalangan 1,2% organik birikmalar uglevodlar. Emal
uglevodlari asosan glyukoza, mannoz va galaktoza bilan ifodalanadi. Suv apatitlarning kristall
panjarasida bo'sh joyni egallaydi.
Tish kariyesi– tish qattiq toʻqimasining deminerilatsiyasi va yemirilishi boʻlib, bunda
tishda boʻshliq hosil boʻladi. Tishning emal qavatida pigmentli sargʻish-jigarrang dogʻ,
ogʻizdan keladigan noxush hid, shirin, shoʻr, achchiq, sovuq yoki issiq mahsulotlar isteʼmol
qilganda ogʻriq boʻlishi bilan kechadi.
Hozirgi kunda kariyes kelib chiqishini sababini tushintirib beruvchi 400 dan ortiq
nazariyalar mavjud. Ammo, nazariyalarning koʻpchiligida ogʻiz boʻshligʻi shaxsiy gigiyenasiga
amal qilinmagan holatda tish emalida qoplama hosil boʻladi va bu qoplama kariyesga olib keladi.
Tish qoplamasi tish emal qavatiga mustahkam qoplanib oladi va bu bakteriyalar uchun
qulay sharoitga ega hisoblanadi (streptokokk florasi). Soʻlak tarkibidagi mineral moddalar,
qoplama qattiqlashishiga olib keladi. Tishda hosil boʻladigan bunday qoplama tish blyashkalari
deb ataladi. Tish blyashkalarida yashovchi bakteriyalar sut kislotasi ishlab chiqaradi va
bu mahsulot tish emal demineralizatsiyasiga sabab boʻladi.
Tish emali demineralizatsiyasi -bu kariyes boshlanishining birinchi bosqichi hisoblanadi.
Streptokokklar tomonidan saxaroza dekstran deb nomlanuvchi polisaxaridaga aylanadi,
dekstran esa tish emali yemirilishini tezlashtiradi.
Aynan mana shuning uchun koʻp shirinlik isteʼmol qiluvchi insonlarda kariyes
tezroq rivojlanadi. Soʻlak tarkibining oʻzgarishi, yaʼni unda mineral tuzlari miqdorining oshishi
natijasida ham kariyes shakllanish ehtimoli ortadi.
Somatik kasalliklar, mineral tuzlar yetishmovchiligi, ayniqsa tishlar chiqayotgan vaqtda
ozuqa bilan yetarlicha minerallar tushmasligi kariyes rivojlanish xavfini oshirib yuboradi. Emal
qavatining tugʻma patologiyalari (aplaziya yoki emal qavat gipoplaziyasi) natijasida kariyes
rivojlanishi juda koʻp qayd etiladi.
Xulosa
Tish emali yemirilishi – bu keng tarqalgan va muhim tish salomatligi muammosi bo'lib,
uni oldini olish uchun profilaktik choralar ko'rish va sog'lom turmush tarzini qo'llab-quvvatlash
zarur. Tish emalini saqlash uchun to'g'ri ovqatlanish, tish gigienasiga e'tibor qaratish va muntazam
stomatologga tashrif buyurish muhim ahamiyatga ega. Tish emali yemirilishi paytida esa
mutaxassisdan davolanish zarur.
REFERENCES
1.
Mikaelyan N.P, Komarov O.S "Patologiyada oĝiz bòshliĝining qattiq tòqimalari
biokimyosi" Moskva 2019y.
2.
Kalontarov D.E, Lavochnik M.I." Tishlarni asrash san'ati" Meditsina 1985
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
57
3.
Groshikov, Mixail Iosifobich "Некариозные поражения тканей зуба" Meditsina
1985y
4.
Грошиков М.И. "Профилактика и лечение кариеса зубов" Медицина 1980 й
5.
Кодола
Н.А,
Хомутовский
О.А,
Центило
Т.
Д
"Пародонтоз.
Ультраструктура десны и пульпы" Киев: Наук думка 1980 й.
