ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
58
KIMYOVIY TEXNOLOGIK JARAYONLAR YORDAMIDA OLINADIGAN KAUSTIK
SODANING XUSUSIYATLARINI O’RGANISH
Kaipbergenov. A. T.
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti huzuridagi Nukus konchilik
instituti Kimyoviy texnologiya, mehnat va atrof-muhit muhofazasi kafedrası T.i.d., Professor:
Jumamuratov Renat Esenbaevich
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti huzuridagi Nukus konchilik instituti
Kimyoviy texnologiya, mehnat va atrof-muhit muhofazasi kafedrasi katta o‘qituvchisi:
Kengesbaeva Gulnaz Jengisbay qizi
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti huzuridagi Nukus konchilik instituti
Kimyoviy texnologiya, mehnat va atrof-muhit muhofazasi kafedrasi 70710101 - “Ximiyalıq
texnologiya (islep shıǵarıw túrleri boyınsha)” magistri:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278905
Annotatsiya.
Ushbu maqola sanoatda qo’llaniladigan “soda” nomi bilan turli xil kimyoviy
moddalarni ishlab chiqarishda qo’llaniladigan soda turlari va tarkibi, xossalari keltirib o’tilgan.
Soda suyuqlanmasini hosil qilish kimyoviy reaksiyalar yordamida tushuntirilib o’tilgan.
Shuningdek ushbu maqolada NaOH ning gammalarda eruvchanligi va NaOH ning suvli
eritmalarining qaynash harorati jadvallarga asoslangan holda tasvirlab berilgan.
Kalit so’zlar:
Soda, kalsinatsiyalangan soda, o‘yuvchi natriy, temperatura, soda
suyuqlanmasi, ammiakli soda, kaustik soda, elektroliz.
STUDY OF CHARACTERISTICS OF CAUSTIC SODA OBTAINED USING
CHEMICAL TECHNOLOGICAL PROCESSES
Abstract.
This article describes the types, composition, and properties of soda used in the
production of various chemicals under the name "soda" used in industry. The formation of soda
liquefaction is explained using chemical reactions. This article also describes the solubility of
NaOH in gammas and the boiling point of aqueous solutions of NaOH based on tables.
Key words:
Soda, calcined soda, caustic soda, temperature, soda liquefaction, ammonia
soda, caustic soda, electrolysis.
ИЗУЧЕНИЕ ХАРАКТЕРИСТИК КАУСТИЧЕСКОЙ СОДЫ, ПОЛУЧЕННОЙ
ХИМИКО-ТЕХНОЛОГИЧЕСКИМИ ПРОЦЕССАМИ
Аннотация.
В статье описаны виды, состав и свойства соды, применяемой при
производстве различных химических веществ под названием «сода», используемых в
промышленности. Образование соды при разжижении объясняется с помощью
химических реакций. В этой статье также описывается растворимость NaOH в гамма-
излучении и температура кипения водных растворов NaOH на основе таблиц.
Ключевые слова:
сода, кальцинированная сода, каустическая сода, температура,
сжижение соды, аммиачная сода, каустическая сода, электролиз.
Kirish
Sanoat umumiy "soda" nomi bilan turli xil kimyoviy moddalarni ishlab chiqaradi:
kalsinatsiyalangan soda Na
2
CO
3
; natriy bikarbonat NaHCO
3
(ichimlik sodasi); kristall soda
Na
2
CO
3
10H
2
O va Na
2
CO
3
. H
2
O; kaustik soda yoki o‘yuvchi natriy NaOH va og‘ir soda deb
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
59
ataladigan Na
2
CO
3
(uning sochiluvchan og‘irligi 0,9 - 1,2 t/m
3
, kalsinatsiyalangan sodaning
sochiluvchan og‘irligi 0,5 t/m
3
).
Kaustik soda iste’mol qilish ko‘lami bo‘yicha soda mahsulotlari orasida ikkinchi o‘rinni
egallaydi.
Tabiiy soda qadimdan ma’lum bo‘lib, sovun va shisha olishda ishlatilgan. Miloddan
avvalgi 1370-yilda Misrda shisha ishlab chiqarish uchun keng miqyosda ishlatila boshlangan.
XVIII asr oxirida, sodaning yetishmasligi va uning yuqori narxi bir qator sanoat
tarmoqlarining, xususan, shisha sanoatining rivojlanishiga to‘sqinlik qila boshlaganida, uni
olishning sintetik usullarini ishlab chiqish masalasi paydo bo‘ldi.
Fransuz vrachi va ximigi Leblan tomonidan taklif qilingan soda olish usuli sanoatda 1791-
yilda amalga oshirilgan edi. Bu usul bo‘yicha qattiq osh tuzi va sulfat kislotadan, ohaktosh va
ko‘mirdan olinadigan natriy sulfatdan soda ishlab chiqarilar, bular aylanuvchi pechlarda 950-
1000°С da suyultirilib, soda suyuqlanmasi hosil qilinar edi:
N a
2
SО
4
+ 2С + СаСО
3
= Na.
2
CО
3
+ CaS + 2CO
3
soda suyuqlanmasi
Olingan suyuqlanmadan soda suv bilan ishqorlandi va eritma bug‘latildi va qattiq holda
Na
2
CO
3
ajratib olindi. Shlamda ishlab chiqarish chiqindisi bo‘lgan CaS qoldi.
Ximiya sanoatining rivojlanishida va ximiya sanoatining xom ashyo bazalarini ishlab
chiqishda Leblan usuli katta rol o‘ynadi.
1865-yilda belgiyalik injener Solve tomonidan soda olishning ammiakli usuli ishlab
chiqildi va sanoat miqyosida amalga oshirildi, u quyidagi afzalliklari bilan ajralib turardi:
olinadigan mahsulotning yuqori sifati, jarayonning uzluksizligi, yaxshiroq mehnat sharoitlari va
kam ishchi kuchi sarfi, issiqlik va, binobarin, yoqilg‘i sarfining kamayishi, Leblan usulida talab
qilinadigan qattiq osh tuziga qaraganda arzonroq bo‘lgan NaCl eritmalaridan foydalanish
imkoniyati. Umuman olganda, "ammiakli soda" arzonroq va yaxshiroq sifatga ega edi.
NaCl + NH
3
+ CO
2
+ H
2
O
NaHCO
3
+ NH
4
Cl + Q
Q
CO
O
H
CO
Na
2NaHCO
2
2
3
2
3
XIX asr boshlarida kaustik soda (NaOH) ishlab chiqarishning rivojlanishi
kalsinatsiyalangan soda ishlab chiqarishning rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq edi. Bu
bog‘liqlik NaOH olishning kimyoviy usuli uchun xomashyo sifatida kalsinatsiyalangan soda
xizmat qilganligi va soda eritmasi sifatida ohak suti bilan kaustifikatsiya qilinganligi bilan bog‘liq
edi. 1882-yilda NaOH olishning kalsinatsiyalangan sodadan foydalanishga asoslangan ferrit usuli
ishlab chiqildi va sanoatda qo‘llanildi. Hozirgi vaqtda ferrit usuli texnologik murakkabligi va qo‘l
mehnatining katta sarfi tufayli deyarli qo‘llanilmaydi.
Shu bilan bir vaqtda XIX asr oxirida NaCl ning suvli eritmalarini elektroliz qilib NaOH
olishning elektrokimyoviy usullari tez rivojlana boshladi. Elektrokimyoviy usulda NaOH bilan bir
vaqtda xlor olinadi, u og‘ir organik sintez sanoatida va sanoatning boshqa sohalarida keng
qo‘llaniladi, bu esa NaOH ning elektrokimyoviy ishlab chiqarilishining tez rivojlanishini
tushuntiradi. Elektroliz usuli bilan ishlab chiqarilgan o‘yuvchi natriyning NaOH ishlab
chiqarishdagi ulushi 1980-yilda 96,8% ni, kimyoviy usullar bilan olingan o‘yuvchi natriyning
ulushi esa 3,2% ni tashkil etdi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
60
Mualliflar Yevropa kautik soda (NaOH) bozori haqida umumiy ma’lumot berishgan.
Uning 2001-2003-yillardagi ishlab chiqarish va narxlardagi dinamikasi ko‘rsatilgan. Xlor
bozori bilan o‘zaro bog‘liqlik kuzatildi. Kaustik soda ishlab chiqarish bo‘yicha Yevropaning
asosiy ishlab chiqaruvchilari ro‘yxati va ularning ishlab chiqarish quvvatlariga baho berilgan.
Ishida Rossiya va MDH mamlakatlarida kaustik soda va xlor bozorining asosiy
tendensiyalari tahlil qilingan. Hozirda qo‘shimcha mahsulotlar bozori to‘liq o‘z ishlab chiqarishi
hisobiga ta’minlanmoqda, uning hajmi 2004-yilda 5,7 foizga o‘sgan. Suyuq kaustik 1,176 million
tonna, xlor esa 1,051 million tonna ishlab chiqarilgan. Kaustik va xlor ishlab chiqarish
quvvatlarining yuklanish koeffitsienti o‘rtacha 70 foizdan kam. Rossiyada hamon simobli va
diafragmali ishlab chiqarish texnologiyalaridan foydalanilmoqda, jahon ishlab chiqaruvchilari esa
yanada takomillashgan membrana usuliga o‘tmoqda. 2006-yil sentyabr.
Kaustik soda (arabcha "o‘yuvchi natriy" so‘zidan) NaOH shaffofmas oq massa bo‘lib,
havodan suv bug‘i va SO2 ni yutoqib yutadi, o‘yuvchi modda hisoblanadi: teriga tushganda uzoq
vaqtgacha tuzalmaydigan kimyoviy kuyishlarni chaqiradi, teriga muntazam ravishda ta’sir
ettirilganda esa yaralar va ekzemalarni chaqiradi. Ishlab chiqarish xonalari havosida o‘yuvchi
natriy aerozolining ruxsat etilgan konsentratsiyasi 0,5 mg/m
3
.
Suvsiz o‘yuvchi natriyning romb shaklidagi kristallari bo‘lgan NaOH va kub shaklidagi
kristallari bo‘lgan NaOH ning ikkita modifikatsiyasi mavjud. NaOH ning nisbiy molekulyar
massasi 39,97, zichligi 2130 kg/m
3
, oddiy moddalardan hosil bo‘lish issiqligi 427 kJ, erish harorati
328 °C.
O‘yuvchi natriy suv bilan birga bir qancha kristallogidratlar hosil qiladi. - 28 °C da 19,1%
(og‘ir.) Eritmada 2,5% NaOH bo‘lsa, eritmadan NaOH ∙ 5H2O cho‘kadi. Suvsiz NaOH 75
protsentli suvli eritmadan 80°C da cho‘kadi.
Suvsiz o‘yuvchi natriyning issiqlik sig‘imi 25-227°S oralig‘ida 1,61 ni tashkil etadi, 25-
427°С oralig‘ida u 2,63 gacha ko‘tariladi va keyin 25-827°С oralig‘ida 2,32 J/ (g·°С) ga teng
bo‘ladi. Suyuqlantirilgan o‘yuvchi natriyning 350 °C dagi qovushoqligi 4,0 ga, 500 °C dagi
qovushoqligi esa 1,8 ·103 Pa·С ga teng.
Aralashmalar bu temperaturani ancha pasaytiradi; masalan, qattiq natriy gidroksid
tarkibida 6,48% (mass.) Na
2
CO
3
erish harorati 284 °C gacha pasayadi. NaOH suyuqlanmasining
qaynash harorati 1388 °C.
O‘yuvchi natriyning suvda eruvchanligi temperatura ortishi bilan kuchli ortadi, buni 2-
jadvaldan ko‘rish mumkin.
1-jadval
100 g suvda NaOH ning gammalarda eruvchanligi
Temperatura
100 g suvda eruvchanligi g
NaOH to‘yingan eritmasining
foizdagi miqdori
– 28
о
23,5
19,2
0
о
42,0
29,6
+ 20
о
109
52,2
+ 50
о
145
59,2
+ 80
о
314
75,8
+ 192
о
521
83,8
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
61
Temperatura ortishi bilan o‘yuvchi natriy eritmasining solishtirma og‘irligi kamayadi,
lekin nisbatan kam bo‘ladi.
Eritmada o‘yuvchi natriyning miqdori ortishi bilan qaynash harorati ortadi (1-jadvalga
qarang).
2-jadval.
NaOH ning suvli eritmalarining qaynash harorati
Temperatura
NaOH / 100
г
H
2
O
H
2
O / 100
г
NaOH
Temperatura
NaOH /
100
г
H
2
O
H
2
O / 100
г
NaOH
100
0
∞
215
475,5
21,05
105
17
588,2
220
526,2
19,0
110
30
333,3
225
583,3
17,2
115
41
243,9
230
645,2
15,5
120
51
196,1
235
714,3
14,0
125
60,1
166,4
240
800
12,5
130
70,1
142,6
245
888,8
11,25
135
81,1
123,3
250
1000
10,0
140
93,5
107,0
255
1142,8
8,75
145
106,5
93,9
260
1333,3
7,5
150
120,4
83,1
265
1534
6,52
155
134,5
74,3
270
1739,1
5,75
160
150,8
66,0
275
2000
5,0
165
168,8
59,25
280
2353
4,25
170
187,0
53,5
285
2857
3,5
175
208,3
48,0
290
3571,4
2,8
180
230
43,5
295
4651,1
2,15
185
254,5
39,15
300
6451,6
1,55
190
281,7
35,5
305
10526,3
0,95
195
312,3
32
310
22222,2
0,45
200
345,0
29
314
∞
0
205
380,9
26,25
210
425,5
23,5
Bu jadvalning ma’lumotlari gafik ko‘rinishda diagrammada keltirilgan (1-rasm).
Shuni ta’kidlash kerakki, 100% NaOH bo‘lgan ishqorning qaynash temperaturasi
haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi, chunki o‘yuvchi natriyning qaynash temperaturasi 1318° dir.
Natriy gidroksid (o‘yuvchi ishqor) - kuchli kimyoviy asos (kuchli asoslarga molekulalari
suvda to‘liq dissotsiatsiyalanadigan gidroksidlar kiradi), ularga D.I.Mendeleyev davriy
sistemasining ishqoriy va ishqoriy-yer metallari I a va II a guruhchalari gidroksidlari, KOH
(o‘yuvchi kaliy), Va (ON) 2 (o‘yuvchi bariy), LiOH, RbOH, CsOH kiradi. Ishqoriylik (asoslilik)
metallning valentligi tashqi elektron qobiq radiusi va elektrokimyoviy faolligi bilan aniqlanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
62
O‘yuvchi natriy eritmalari o‘ziga xos "ishqoriy" ta’mga ega bo‘lib, hayvon to‘qimalariga
yemiruvchi ta’sir ko‘rsatadi; o‘simlik to‘qimalariga ularning ta’siri sustroq va uzoqroq vaqtdan
keyin namoyon bo‘ladi.O‘yuvchi natriy bilan bog‘liq ishlarda kaustik eritmasi (ayniqsa, erigan
kaustik) ishchining kostyumiga yoki badaniga tegib ketmasligi uchun hamma ehtiyot choralarini
ko‘rish kerak; ayniqsa ko‘zni ehtiyot qilish kerak, chunki o‘yuvchi natriyning suyultirilgan
eritmasining tasodifan tegib qolishi ham ko‘rlikka olib borishi mumkin [50]. Mutlaqo sof holda
o‘yuvchi natriy faqat favqulodda sharoitlarda (metall natriydan) olinadi, oddiy sotiladigan
o‘yuvchi natriyda esa hamma vaqt ozmi-ko‘pmi miqdorda aralashmalar bo‘ladi.
Sotiladigan o‘yuvchi natriyda eng ko‘p uchraydigan aralashmalar quyidagilardir: natriy
karbonat, natriy xlorid, natriy sulfat, natriy silikat, temir oksidlari, alyuminiy, kalsiy va magniy va
suv.
Ko‘pchilik hollarda eritmada o‘yuvchi natriyning konsentratsiyasi ortishi bilan
aralashmalarning eruvchanligi kamayadi.
1-rasm. O‘yuvchi natriyning eruvchanlik diagrammasi.
O’yuvchi natriy xalq xo‘jaligining ko‘pgina tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Ishlab
chiqarilayotgan kaustik sodaning umumiy miqdoridan xalq xo‘jaligining turli sohalarida uning
iste’moli o‘rtacha (% da):
Kimyo sanoati - 76 ta
Neft-kimyo sanoati - 12 ta
Sellyuloza-qog‘oz sanoati - 3
Metallurgiya va boshqalar - 9
Xulosa
Sanoat qattiq o‘yuvchi natriy va uning suvli eritmalarini ishlab chiqaradi. Texnik o‘yuvchi
natriyning navlari bir-biridan NaOH konsentratsiyasi va aralashmalar miqdori bilan farq qiladi. A
nav mahsulotda NaOH miqdori 95% dan kam bo‘lmasligi, B nav mahsulotda esa 92% dan kam
bo‘lmasligi kerak.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
63
Suyuq o‘yuvchi natriy ham ikki xil sortda ishlab chiqariladi; V "elektrokimyoviy" va T
"kimyoviy." Ikkala nav mahsulotida NaOH konsentratsiyasi 610 g/l ni tashkil qiladi. Ular bir-
biridan tarkibida natriy karbonat va xlorid borligi bilan farq qiladi.
REFERENCES
1.
Jumamuratov R. E. Kaipbergenov. AT «The methodology of teaching chemistry based on
the use of computer programs.» « //Science and Education in Karakalpakstan. – 2019. – Т.
4. – С. 64-70.
2.
Jumamuratov R., Kaipbergenov A. APPLICATION OF INFORMATION AND
COMPUTER TECHNOLOGIES IN TEACHING CHEMISTRY //Евразийский журнал
академических исследований. – 2023. – Т. 3. – №. 7. – С. 21-26.
3.
Esenbaevich J. R. Development of a Program for the Use of Modern Methods and
Pedagogical Experiences in Educational Processes at School //American Journal of Science
on Integration and Human Development (2993-2750). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 178-182.
4.
Esenbaevich J. R. Use of New Educational Programs and Methods of Pedagogical Activity
in Schools //American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 491-495.
5.
Jumamuratov R. E., Kaipbergenov A. T. TEACHING CHEMISTRY IN HIGH SCHOOLS
//Экономика и социум. – 2023. – №. 8 (111). – С. 101-107.
6.
Jumamuratov R. E., Kaipbergenov A. T. STAGES OF PEDAGOGICAL ANALYSIS OF
MODERN EDUCATIONAL MODELS IN THE REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN
//Экономика и социум. – 2023. – №. 8 (111). – С. 96-100.
7.
Bekturganova Z., Jumamuratov R. МЕТОДЫ ОБУЧЕНИЯ САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ
РАБОТЕ УЧАЩИХСЯ НА УРОКЕ ХИМИИ //Scienceweb academic papers collection.–
2017. – 2017.
8.
Jumamuratov R., Aynazarova S., Embergenova U. KIMYONI O’QITISH VOSITALARI
TIZIMI VA UNING DIDAKTIK IMKONIYATLARINI O’RGANISH //Интернаука. –
2021. – №. 16-4. – С. 90-92.
9.
Kaipbergenov A., Jumamuratov R. The methodology of teaching chemistry based on the use
of computer programs //Scienceweb academic papers collection.–2019. – 2019.
10.
Esenbaevich J. R. et al. OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA O ‘QITUVCHILARINING
PEDAGOGIK MAHORATINI OSHIRISHDA ZAMONAVIY ILMIY TADQIQOTLAR
O’RNI //TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2023. – Т.
3. – №. 12. – С. 385-389.
11.
Бектурганова З. К., Жумамуратов Р. Е., Бектилеуова Г. Б. Использование новых
информационных технологий в обучении химии //современное экологическое
состояние природной среды и научно-практические аспекты рационального
природопользования. – 2017. – С. 2105-2107.
12.
Abdirazakov I., Jumamuratov R. MAKTABDA KIMYO FANINI O’QITISHDA
KOMPYUTER MODELLARINI QO’LLASH. – 2022.
13.
Esenbaevich J. R., Jumamuratovna K. S. OLIY TA’LIM MUASSASALARI DARS
JARAYONLARIDA TALABALARNI OQITISH FAOLLIGINI OSHIRISH BO’YICHA
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
64
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR //IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN
ILMIY JURNALI. – 2023. – Т. 3. – №. 12. – С. 266-269.
14.
Бектурганова
З.
К.,
Жумамуратов
Р.
Е.
МЕТОДЫ
ОБУЧЕНИЯ
САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ
РАБОТЕ
УЧАЩИХСЯ
НА
УРОКЕ
ХИМИИ
//СОВРЕМЕННОЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ СОСТОЯНИЕ ПРИРОДНОЙ СРЕДЫ И
НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЕ
АСПЕКТЫ
РАЦИОНАЛЬНОГО
ПРИРОДОПОЛЬЗОВАНИЯ. – 2017. – С. 2103-2105.
15.
Jumamuratov R. TALIM VOSITALARI YORDAMIDA KIMYO FANIN OQITISH
USULLARI //Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 29-32.
16.
Jumamuratov R. WITH THE HELP OF EDUCATIONAL TOOLS IN COMPREHENSIVE
SCHOOLS TEACHING CHEMISTRY //Академические исследования в современной
науке. – 2024. – Т. 3. – №. 13. – С. 149-153.
17.
Кaipbergenov A. et al. Umumiy kimyodan masalalar echish metodlari //Oliy o ‘quv yurtlari
talabalari uchun oquv-uslubiy qo ‘llanma) Nukus-2019.
18.
JUMAMURATOV R. ZAMONAVIY TA’LIM VOSITALARI YORDAMIDA O ‘QITISH
SAMARADORLIGINI OSHIRISH //News of the NUUz. – 2024. – Т. 1. – №. 1.5. – С. 86-
88.
19.
Jumamuratov R. TA’LIM JARAYONIDA INTERFAOL VA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARGA
ASOSLANGAN
METODLARDAN
FOYDALANISH
QOBILIYATNING PEDAGOGIK TAHLILI //Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика. – 2024. – Т. 3. – №. 9. – С. 21-25.
20.
Jumamuratov R., Kurbanbayeva S. ZAMANAGÓY BILIMLENDIRIW QURALLARÍ
JÁRDEMINDE OQÍTÍW NÁTIYJELILIGIN ASÍRÍW: https://doi. org/10.5281/zenodo.
11338741 //International Journal of scientific and Applied Research. – 2024. – Т. 1. – №. 2.
– С. 451-454.
21.
Jumamuratov R., Pirnepesova K. ULIWMA ORTA BILIM BERIW MEKTEPLERINDE
KOMPYUTER JÁRDEMINDE XIMIYA PÁNIN OQITIWDIŃ ÁHMIYETI: https://doi.
org/10.5281/zenodo. 11338829 //International Journal of scientific and Applied Research. –
2024. – Т. 1. – №. 2. – С. 454-456.
22.
Жумамуратов Р. Е., Айназарова С. С. РАЗРАБОТКА УРОКА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ
ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННОЙ ТЕХНОЛОГИИ ПО ТЕМЕ"
СПИРТЫ" //Интернаука. – 2020. – №. 3-1. – С. 86-87.
