ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
72
NAQIL-MAQALLAR TILINDE SHIǴIS SEPLIKLI ETALONLAR ARQALI
BILDIRILGEN SALISTIRMALI JAY GÁPLERDIŃ QOLLANILIWI
Sh. Allaniyazova
Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti f.i.k.
Sh. Baxtıbaeva
Lingvistika: Qaraqalpaq tili qánigeligi magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278960
Annotaciya.
Bul maqalada naqıl-maqallar tiline sintaksislik analiz jasaw usılınan
paydalanıldı. Bilemiz, naqıl-maqallar tilinde salıstırmalılıq kórsetkish oǵada kózge taslanatuǵın
jaǵday bolǵanlıqtan, ondaǵı jay gáplerge toqtalıwdı maqul kórdik. Bunda salıstırmalı jay
gáplerdiń shıǵıs sepligindegi etalon sózler arqalı dúziliwi ilimiy tiykarda analiz etilgen.
Tayanısh sózler
: salıstırmalı jay gápler, salıstırıw dárejeli kebetlik hám ráwish, salıstırıw
subyekti, salıstırıw tiykarı (belgisi), salıstırıw etalonı.
УПОТРЕБЛЕНИЕ ПРИМЕРНЫХ ПРОСТЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ, ВЫРАЖЕННЫХ
ЧЕРЕЗ ВОСТОЧНЫЕ ПРИЛАГАТЕЛЬНЫЕ НОРМЫ В ЯЗЫКЕ ПОСЛОВИЦ.
Аннотация.
В данной статье используется метод синтаксического анализа
пословиц. Мы знаем, что в языке пословиц очень заметен показатель относительности,
поэтому мы предпочли остановиться в нем на простых предложениях. При этом на
научной основе анализируется образование относительно простых предложений с
использованием стандартных слов в восточной семантике.
Основные слова:
сравнение простых предложений, сравнение наречие и наречие,
сравнение-подлежащее, сравнение-основа (характер), сравнение-стандарт.
THE USE OF SIMPLE SENTENCES EXPRESSED BY ORIENTAL ADJECTIVE
STANDARDS IN THE LANGUAGE OF PROVERBS
Abstract.
This article uses the method of syntactic analysis of the language of proverbs. As
we know, the indicator of relativity is very prominent in the language of proverbs, so we decided
to focus on simple sentences in it. In this case, the construction of simple sentences with relative
comparisons using standard words in oriental semantics was analyzed on a scientific basis.
Key words:
simple sentences with analogy, comparative degree subordinate clause and
adverb, subject of analogy, basis (sign) of analogy, standard of analogy.
Insannıń dúnyanı biliw procesinde salıstırıw júdá úlken áhmiyetke iye. Eki yamasa onnan
artıq predmettiń ayırmashılıq táreplerin anıqlaw arqalı sırtqı ortalıqtı biliw eń keń tarqalǵan
usıllardıń biri esaplanadı. Salıstırıwlar arqalı qanday da bir nárseni tanıp biliw, onıń jaqsı hám
jaman táreplerin úyreniw, jaman tárepinen sabaq, al jaqsı táreplerinen úlgi alıw hárbir insannıń
turmısında ushırasatuǵın jaǵday.
Sonday-aq, hárqaysı tarawda da ayqın kózge taslanatuǵın qubılıslardıń biri. Demek,
salıstırıw tilde de bar. Salıstırmalı mazmunlı jay gápler dúnyanıń barlıq tillerinde bar, biraq olardıń
qurılısı hár tilde hár qıylı. Salıstırmalı jay ga'plerdin' mazmunlıq ha'm quramlıq ta'repi boyınsha
S.L.Nevelovanın' a'yyemgi hind-grammatikalıq tekstlerinen, Panini grammatikasınan baslap
salıstırıwdın' 4 ag'zag'a iye ekenligi, yag'nıy 1) salıstırılıp atırg'an na'rse; 2) og'an salıstırılıwshı
so'z; 3) salıstırıw belgisi; 4)salıstırıwdın' formalıq ko'rsetkishi [1; 38].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
73
Kópshilik túrkiy tillerde salıstırmalı dárejedegi kelbetlikler hám ráwishler menen
salıstırmalı mazmun ańlatıladı. Tilshi ilimpazlardıń kópshiligi
-raq
qosımtasın salıstırıw dáreje
qosımtası dep esaplaydı [2; 136]. Biraq, túrkiy tillerde salıstırıw dáreje qosımtası joq [3; 152],
joqarıdaǵı –raq qosımtası bolsa
páseytiw, kemeytiw
mánisin beredi. Bul haqqında ózbek tilshi
ilimpaz A. Hojiyev -raq qosımtası páseytiw dáreje qosımtası ekenligin aytadı [3;255]. Al,
salıstırıw máni túrkiy tillerde
shıǵıs sepligindegi (ayırım jaǵdaylarda kómekshiler) sózler
arqalı
ańlatıladı. Biraq, meniń pikirimshe, salıstırıw qanday da bir nárseni basqa bir nárseden arttırıp,
joqarı kórsetiw, yamasa páseytip, tómen kórsetiw maqsetinde salıstırıladı.
Solay eken, salıstırıw mazmunlı gáplerdi dúziwde páseytiw dáreje qosımtasınan
paydalanıw maqsetke muwapıq boladı, dep oylayman.
Etalon
– bul qanday da bir sózge
teńeletuǵın obyekt. Shıǵıs sepligi qosımtaları (-dan/-den, -tan/-ten, -nan/-nen) mine usı etalon
sózge qosılıp, salıstırıw mánili jay gáplerdi dúzedi. Ásirese, bul jaǵdaydı kúndelikli turmısımızda,
jáne de biybaha folklorımızdıń bir túri bolǵan naqıl-maqallar tilinde kóplep ushıratıwımızǵa
boladı.
Óytkeni, naqıl-maqallar didaktikalıq mazmunǵa qurıladı. Onda turmıstıń oylı-bálent
tárepleri, insannıń jámiyette ornın belgilewshi insanıy pazıyletleri, jaman illetlerdi qaralawshı
belgiler kózge taslanadı. Salıstırıw bolsa bul nárselerdi ele de ashıp bereri sózsiz. Máselen,
Jaqsı sóz paldan tatlı [5; 137]
Bunda
jaqsı sóz
– salıstırıw subyekti,
pal
sózi – salıstırıw etalonı,
-dan
shıǵıs sepligi –
salıstırıwdıń formalıq kórsetkishi,
tatlı
– salıstırıw belgisi yaǵnıy tiykarı sıpatında qollanılıp,
salıstırıw mánisindegi jay gápti dúzgen. Bunday gáplerdiń sintaksislik qurılısı ápiwayı bolsa da
mazmunlıq jaqtan quramalı, yaǵnıy eń kemi eki propoziciyadan ibarat boladı. Joqarıdaǵı mısalda
“Jaqsı sóz tatlı” hám “Pal tatlı” degen eki propoziciya qollanılǵan. Biraq, ekinshi yaǵnıy “Pal
tatlı” propoziciyası qurılısı jaǵınan qısqarǵan, tek subyekt ǵana (Pal) berilgen. Salıstırmalı qatnasta
bolsa bul gáptegi subyekt penen birinshi propoziciyadaǵı subyekt (jaqsı sóz) baylanısqa túsken.
Salıstırıw tiykarı yaǵnıy belgisi “tatlı” ekenligi hár eki propoziciya ushın da ortaq belgi
esaplanadı. Demek, mazmunlıq jaqtan bul belgi salıstırıw etalonına da predikaciyalanǵan. Solay
eken, salıstırmalı jay gáplerde salıstırılıp atırǵan subyektler ortasındaǵı baylanıs bir-biri menen
tıǵız baylanıslı boladı. S.O.Karcevskiy:
“ bul baylanıs, yaǵnıy eki gáptiń ózara qatnası formasın
da alıwı múmkin”
dep jazadı [4; 108]. Rasında da, biz bunı hám mazmunlıq, hám qurılısı jaǵınan
ózara baylanıslı eki jay gáp sıpatında alıp qarawımızǵa boladı: Jaqsı sóz tatlı. Pal tatlı.
Naqıl-maqallar tilinde shıǵıs seplikli etalonlar arqalı bildirilgen salıstırmalı jay gáplerdiń
qollanılıwı kóp ushırasatuǵın jaǵday. Máselen,
1.
Qayırsız boydaqtan qayırlı qoyshı jaqsı [5; 156]
1.
Jaman tuwısqannan jat jaqsı [5; 25]
2.
Ámirdiń asınan paqırdıń mushı jaqsı [5; 35]
3.
Jaman joldastan tayaq jaqsı [5; 52]
4.
Elli gápten belli gáp jaqsı [5; 52]
5.
Jaqsı ótirikten jaman ras jaqsı [5; 51]
Bul naqıl-maqallardıń joqarıda keltirilgen naqıldan (
Jaqsı sóz paldan tatlı)
parıqlı tárepi
–dan shıǵıs sepligindegi etalon sózi 1-propoziciyada qollanılǵan. 1-2-3-4-5-6- naqıl-maqallarda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
74
“qayırsız boydaq”, “jaman tuwısqan”, “ámirdiń ası”, “jaman joldas”, “elli gáp”, "jaqsı o'tirik"
sóz dizbekleri etalon wazıypasında kelgen.
Al, bulardıń hámmesinde birdey sóz, yaǵnıy jaqsı sózi salıstırıw belgisi, tiykarı bolıp
xızmet etken. Bunday jaqsı sózi arqalı salıstırıw tilde, basqa da tarawlarda kóp ushırasatuǵın
jaǵday. Sol menen birge, artıq sózi de kontekstlik jaqtan jaqsı mánisin beredi. Mısalı,
1.
Tańdaǵı tawıqtan búgingi máyek artıq [5; 152]
2.
Alalmaǵan qustan alamoyın gúrji artıq [5; 17]
3.
Erteńgi quyrıqtan búgingi ókpe artıq [5;152]
Bul naqıl-maqalllarda
“tańdaǵı tawıq”, “alalmaǵan qus”, “erteńgi quyrıq”
sóz dizbekleri
etlon sıpatında qollanılıp, shıǵıs sepligi qosımtasın alıp kelgen hám salıstırıw belgisi “artıq”
ráwishi arqalı dúzilgen. Jáne de, “jaqsı” sózi menen bir qatarda “jaman” sóziniń salıstırıw tiykarı,
belgisi sıpatında de teńdey dárejede ónimli jumsalatuǵının naqıl-maqallar tilinde kóriwge boladı.
Máselen,
1. Jaman jiyen jawdan jaman [5; 25]
2. Júre otırǵan júrgennen jaman[5; 57]
3. Qurı wáde órtten jaman [5; 58]
4. Jaǵımpaz jawdan jaman [5; 58]
5. Sharshaǵannan hawlıqqan jaman [ 5; 57]
6. Alımsaqtan salaqlıq jaman [5; 59]
7. Alıstaǵı dushpannan,
Ańılıp júrgen dos jaman [5; 59 ]
Keltirilgen naqıl-maqallarda
“jaman jiyen”, “júrgen”, “órt”, “jaw”, “sharshaǵan”,
“alımsaq”, “alıstaǵı dushpan”
sózleri salıstırıw subyektine etalon sıpatında –dan shıǵıs sepligi
qosımtasın alıp, salıstırıw mánisindegi jay gáplerdi payda etken.
Ulıwma alǵanda tildegi kelbetlik hám ráwish sózler salıstırıw belgisi sıpatında xızmet
atqaradı. Ásirese, kelbetlikler arqalı salıstırıw naqıl-maqallar tilinde ónimli qollanılatuǵın
jaǵdaylardıń biri:
1.
Uyat ólimnen
kúshli [5;
65]
2.
Miyman – atańnan
ullı [5; 1
20]
3.
Til qılıshtan
keskir [5;
134]
4.
Adamnıń sózi áptaptan
ıssı [5;135]
Bul keltirilgen mısallar arqalı kúshli, ullı, keskir, ıssı degen kelbetlik sózlerdiń salıstırılıp
atırǵan obyekt penen salıstırıw subyekti arasında ortaq, ulıwma belgini qurap atırǵanı sebepli, biri
ekinshisi menen salıstırıw mánide jumsalǵanın kóriwge boladı.
Sonıń menen birge salıstıw belgisi túsip qaldırılǵan, biraq kontekst arqalı bul belgini
anıqlawǵa bolatuǵın salıstırmalı jay gáplerdi naqıl-maqallar tilinde de ushıratıwǵa boladı. Máselen,
1. Ash qulaqtan tınısh qulaq[5;59]
2. Mıń ǵıybattan bir ádalat [5;135].
Joqarıdaǵı naqıl-maqallarda salıstırıw belgisi "jaqsı" sóziniń túsip qalǵanın ańlaq
qıyınshılıq payda etpeydi, dep oylayman. Óytkeni, biz basında aytıp ótkenimizdey, kóbinese naqıl-
maqallarda "jaqsı" hám "jaman" degen salıstırıwlardı ushıratamız.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
Juwmaqlap aytqanda, xalqımızdıń bahalı ǵáziynesi esaplanǵan naqıl-maqallar tilinde
salıstırmalı jay gáplerdi úyreniw arqalı ata-babalarımızdıń aqıl qorı qanshelli bay ekenligin ańlaw
menen bir qatarda salıstırmalı jay gápler sheberlik penen jumsalǵanlıǵın, ásirese etalon sózlerdiń
sheber tańlap qoyılǵanlıǵın kóriwge boladı. Ásirese, salıstırmalı mazmunlı jay gáplerde shıǵıs
sepliginiń xızmeti joqarı dárejede kórinedi.
REFERENCES
1.
Невелова С.Л. Вопросы поэтики древнеиндийского эпоса. Москва, 1977
2.
Маьруфов З.М. Ўзбек тилида сифатларнинг қиёсий даражалари. А.С.Пушкин
номидаги тил ва адабиёт институт асарлари. 1-қисм. Тошкент, 1949.
3.
Турсунов У. Мухторов Ж. Раҳматуллаев Ш. "Ҳозирги ўзбек адабий тили. Тошкент,
1975.
4.
Шоабдураҳманов Ш. Асқарова М. Ҳожиев А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. 1-қисм.
Тошкент, 1980.
5.
Карцевский С.О. Сравнение. - Вопросoм язьıkознание. 1976.
6.
Қарақалпақ фолклоры. Көп томлық. 88-89-90-91-томлар. Нөкис. "Илим" 2015.
