ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
76
SHAXS RAWAJLANIWINDA MOTIVATSIYANIN ORNI
Sagindikova. N.J
Qoraqalpoq Davlat Universiteti (DSc), docent.
Erejepova Indira
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Psixologiya 4-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278972
Annotaciya.
Bul maqalada shaxstin rawajlaniwinda motivatsiyanin ornı hám F. Gertsberg
teoriyası motivatsiyanın topardağı ahmiyeti haqqında so'z etiledi
Tayanısh sózler.
Motiv, mutajlik, minez-qulıq, motivator, gigiyenik faktorlar, sırtqı hám
ishki motiv, maqset, iskerlik.
Motiv — shaxstı háreketke hám iskerlikke úndewshi, mútajliktiń joqarı forması retinde
payda boliwshi ishki faktor esaplanadı. Bul insannıń shaxsiy mutajlikleri qızıǵıwları qálewlerge
tiykarlanǵan boladı. [6, 40]
Motivtiń amelge asıwı tómendegi proceslerdi óz ishine aladı. Mutajlik-motiv-hareket-
maqset. Bunda motiv mútajlik negizinde payda boladı hám qáliplesedi. Motivtiń turaqlasiwi
yaǵnıy motivatsiyanıń hareketleniwine alıp keledi. Hareket arqali maqsetke erisedi. Mısalı etip
aytatuǵin bolsaq, oqıwshı oqiw motivinde joqari oqiw ornina kiriw ushin oqiwǵa kiriw mútajligi
payda boladi hám sol mutajlikti qandırıw ushin insanda motiv payda boladi. Yaǵniy ozinen u'lken
adamlardin talaba bolǵanligin ko'rip háreket qılıwı. Kitaplardi oqip, oz ustinde islep, bilimler alıp
maqsetke erisedi.
Insanniń motivler du'zilisin, olardiń tiykarǵi funkciyanal mexanizmlerinde rawajlaniw
procesine baǵdarlaniwiniń strategik rejesin islep shiǵiw mashqalasin psixologiyalıq tárepten
tusindiriw ushın balaniń psixik rawajlaniw analizinde ózine mas taktil jantasiwi maqul.[2,219]
Bul tusinikke qaraǵanda, hár qanday iskerlik málim bir motivler tásirinde ju'zege keledi
hám jeterli shárt-shárayatlar jaratilǵanda ǵana ámelge asiriladi. Soniń ushin da tálim procesinde
o'zlestiriw, iyelew hám u'yreniwdi ámelge asiriwdi támiynlewi kerek dep oylayman Motivatsiya-
insan iskerliginiń qandayda bir maqsetti orınlawǵa sebep boliwshi hám insan xizmetine
baǵdarlanǵan aniq mu'tajlikler. Tu'rli motivler bara-bara óz ara baylanisli hám bir-birin
uliwmalastirip baradi hám aqirinda bir pu'tin dizim ju'zege keledi.
Motivatsiya diziminiń rawajlaniw procesinde tek motivatsiya turaqliǵi emes, bálkim
motivatsiyalardi ańlaw siyaqli shártler orinlaniwin talap etedi. Shaxstıń motiv sheńberi onıń
mútajliklerinde, shıdamlılıqliq sapalarında hám funktsional múmkinshiliklerinde óz ko'rinisin
tabadı. Motivlasqan sistemanıń quramların ámeliyatda ju'zege shıǵarıwshı tek ǵana iskerlikti
anıqlaw menen sheklenip qalmastan, bálkim iskerliginiń keyingi perspektivlı rawajlanıwı yamasa
onıń basqa tarawlar menen ıslesip ketiw múmkinshiligı dárejesin de belgileydi.
Biraq arnawlı bir insannıń funksional múmkinshiligi, iskerligi hám tap sol iskerliginiń
ob'ektiv tárepleriniń ayqın ju'zege shıǵıwı shaxs motivatsiyasınıń turaqlasiwi, rawajlanıwina
jo'nelgenligiligi iskerliginiń ob'ektiv shárt-sharayatına iykemlesip baradı. Ulıwma qáliplesiw
procesi, shaxstıń rawajlanıw motivınıń iskerligine, iskerliginiń bolsa motivatsiyağa o'z ara tásiri
menen xarakterlenedi, bizińshe, usı tásirdiń ko'rsetkishi, kriteriya wazıypasın atqaradı. [3,156]
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
77
Sonıda aytıp o'tiw kerek motivlerdıń shaxsta rawajlanıwı sebepli tárbiyalıq talaplardı talap
etiwde, mútajliklerdi qayta ko'riwde, minez-xulıq qaǵıydaları, shaxstıń bolmıs penen mu'nasebeti
sıyaqlılarda o'zgerisler júz beredi.
Motivatsiya mexanizmi shaxs rawajlaniw sapasın qayta qurıw, olardı rawajlandırıw
procesiniń aktivlesiwi formasında júzege shıǵadı, sol menen birge, insan kámal tabıw procesine,
iskerlik ortalıǵı hám sharayatı áste aqırın yamasa tez o'zgeriwi shaxs motivlerdıń rawajlanıwshi,
turaqlasiwi sıyaqlı faktorlarǵa tásir etedi. Bul orinda aytip otiw kerer shaxs rawajlaniwinda
motivatsiya orninda iskerligi aktiv jaǵday esaplaniwi, ámeldegi mútajlikler, qızıǵıwshılıqlar
sheńberindegi psixologiyalıq jaǵdaylardan uzaqlasip baradı, soń jańa qızıǵıwshılıq, mútajlik hám
umtılıwlardı qáliplesedi, motivler mánisi hám sırtqı kórinislerdi o'zgeriwi mumkin. [4,148]
Joqarida aytip otilgendey shaxs rawajlaniw motivatsiya dárejesi tekǵana mútajliklerdiń bar
ekenligine, bálki onıń bul mútajliklerdi qandırıwǵa qanshelli tayın ekenligine baylanıslı dep
oylayman
Shaxstın motivatsiya tarawında F. Gersbergtin Eki topar faktorlar teoriyası
Bul teoriya uzaq waqıttan berli klassik, shaxslıq motivatsiya teoriyası dep ataladı,
menejment yamasa xızmetkerlerdi basqarıwdıń qandayda bir standart kursi onıń tiykarǵı
qaǵıydaların esapqa almastan ámelge asırilmaydi. Teoriyanıń mánisi jumısshınıń ekonomikalıq
turpayına tásir etiwshi faktorlardı ajıratıw bolıp tabıladı Birinshi topar faktorları " motivatorlar".
Bularǵa xızmetkerdiń jumıs jayında ózin ózi ańǵarıw, kásiplik ósiw, tabıs, lawazımǵa
kóteriliw, tán alınıwı hám juwapkerligi kiredi. Motivatorlar shaxstıń motivatsiya maqsetlerine
erisiw mútajliklerin qandiradi.
Ekinshi topar faktorları - "gigienik". Buǵan tómendegiler kiredi: is haqısınıń ádalatlı
bólistiriliwi, basqarıwdıń texnikalıq tárepleri, miynet sharayatları, onıń isenimliligi hám
turaqlılıǵın, sonıń menen birge, basqarıwdıń ulıwma basqarıw usılı. Gigienik faktorlar insan
mútajliklerin qandiradi, qolaysız jaǵdaylardan qutiliwǵa járdem beredi.
Sonday etip, isten qaniğiwi birinshi náwbette motivatorlarning tásiri menen baylanıslı
bolǵan faktorlar menen baylanıslı bolsa, isten narazılıq gigiena faktorlarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı.
F. Gertsberg teoriyasınıń tiykarǵı tezisleri bul eki topar faktorlarınıń shaxsqa túrlishe tásir
etiwinde jatadı. Jumıstan qaniğiw motivatorlardiń tásiri menen baylanıslı faktorlar sebepli júzege
keledi, jumıstan naraziliq bolsa gigiena faktorlarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Anıqlap aytqanda,
motivatorlar shaxstın motivatsiyası yaǵniy" jumıstı kemeytiwden kóre, isten qaniğiwdi asırıw
múmkinshiligı kóbirek" hám " isten narazılıqtı keltirip shıǵaratuǵın gigiena faktorları kemnen-
kem jaǵdaylarda isten qaniǵiwdi amelge asırıwǵa járdem beredi". Sonday etip, qaniqpasliq sezimi
ushın gigienik faktorlar, qaniǵiw sezimi ushın bolsa motivatorlar juwapker bolıp tabıladı. Insan
miynetten qaniǵiw payda etiwi ushın oǵan motivatorlarning tásirin kúsheytiw, miynetke unamsız
munasábette bolmawi ushın bolsa gigiyena faktorların aktivlestiriw zárúr.
F. Gertsberg tárepinen motivatsiyanıń eki tásiri modeli tiykarında qáliplesken shaxs
motivatsiya tarawı hám miynet ónimliligin asırıw boyınsha ámeliy usınıslar:
"Qaniqarsiz keyip hám delbeliklerdiń aldın alıw motivatsion qaniǵiw hám psixik
salamatlıqtı saqlaw sıyaqlı zárúrli bolıp tabıladı. " Yaǵnıy, Gertsbergdiń pikirine kóre, faktorlardıń
eki toparı kúsh tárepinen teń bolıp tabıladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
78
Dóretiwshilik jumısshılardıń natiyjeliligin maksimal dárejede asırıw ushın " motivatorlar"
bolıwı kerek, gigienik faktorlar iskerlik natiyjeliligin asırıwǵa járdem beriwi múmkin, lekin onıń
maksimal sáwleleniwne alıp kelmeydi. [5,278]
Gerts Bergtin teoriyasına qosılaman yaǵniy bul teoriyada "Motivatorlar" sáwleleniw
múmkinshiliklerinde qanshelli kem bolsa, gigienik sharayatlar sonshalıq jaqsı bolıwı kerekligin
tusindirip o'tilgen. Yaǵniy insannın jumıs barısında qanshelli motivtin oyanıwı ham sırtqı tasiri
gigiyenik sharayatlar menen islesiwi hám olardı basqıshpa basqısh u'yrenilip shıǵılǵan
Psixologiyalıq maǵliwmatlarǵa qaraǵanda, hár qanday iskerlik málim bir motivler tásirinde
ju'zege keledi hám jeterli shárt-shárayatlar jaratilǵanda ǵana ámelge asiriladi. Soniń ushin da tálim
procesinde o'zlestiriw, iyelew hám u'yreniwdi ámelge asiriwdi támiynlew ushın shaxslarda oqiw
motivleri bar boliwi shárt. Bilim motivleri shaxstiń (subekttiń) gnesologik maqset qoyiw, yaǵniy
biliw maqsetin qarar taptiriwǵa, bilim hám ko'nlikpelerdi iyelewge jo'neltiriledi. Ádetde bunday
tu'r motivler teoriyaliq maǵliwmatlardiń kórsetiwinshe, sirtqi hám ishki ati menen atalip, belgili
bir tárepti ju'zege keltiredi.
Sirtqi motivler jazalaw, qáwip-qáterdi talap qiliw, niyet, qálew, istak siyaqli qozǵatiwshilar
tásirinde ju'zege keledi. Sırtqı motivler tásiri menen tálim processinde bilim hám kónlikpelerdi
iyelewde qıyınshılıqlar kelip shıǵadi, olar tiykarǵı maqsetti ámelge asırıwǵa tosqınlıq etedi. Mısalı,
kishi mektep jasındaǵı oqıwshılardı oqıw emes, bálkim oyın iskerligi kóbirek qızıqtiradi. Usı
jaǵdayda oqıtıwshınıń olardı oqıwǵa tartıw niyeti oqıwshılardıń oyın maqseti ámelge asiwina
kesent beriwi múmkin. Yaǵniy oqitiwshi oqiwshilarǵa sabaq procesinde motiv beriwi kerek.
Sebebi motivatsiya berilmese, oqiwǵa bolǵan qiziǵiwshiliqti asirmasa, oqiwshilarda bilim
procesi to'menlesedi hám oyin xizmetine berilip ketedi. Ishki motivlar toparına individual
ózgeshelikke motivler kiredi, olar oqıwshı shaxsta oqıwǵa salıstırǵanda individual maqsetti
ámelge asiratuǵın qozǵalıw negizinde payda baladı. Mısalı, bilimge qızıǵıwshılıqtıń payda bolıwı
shaxstıń ruwxıy dárejesin asırıw ushın odaǵı umtılıwlardıń jetilisiwi bolıp tabıladı.[5,281]. Sirtqi
motivler hám ishki motivlar arasindagi baylanıslı boladı. Ko'birek shaxslarda ishki motivi
kushlirek boladi, yaǵniy ishki intuicasi arqali oqiw motivlerine bolgan qiziǵiwshiligi artadi.
Psixologiya páninde shaxs rawajlaniw motivin asiriw yamasa kútiw jámiyettiiń shaxsqa
mu'nasábetiniń ańlatılıw mexanizmleri jatadı. Etnopsixologiyaliq stereotiplerde u'yqasqan minez-
xulıq belgileri hám iskerliginiń formaları ayriqshalıqqa iye. Ádetde, adamlar bir jaslı bala tik júriwi
kerek dep esaplaydi hám olar bunı baladan ku'tgenligi sebepli oǵan bólek munasábette boladı.
Psixologiyada kútiw talap túsinigi ayrıqsha bolıp, iskerlik júzege keliwi ushın ulıwma
ortalıq jaratadı. [1,104b]
Juwmaqlap aytqanda, buǵan uqsas motivatsiyalardıń tásirinde oqıw processinde tartıslı,
qarama-qarsılıqlı jaǵdaylar júzege kelmeydi. Álbette, bunday taypaǵa tiyisli motivler payda
bolıwına qaramay, geyde qıyınshılıqlar payda bolıwı itimal, sebebi bilimlerdi ózlestiriw ushın
shıdamlılıqliq zor beriwge tuwrı keledi. F. Gertsbergtin teoriyasında shaxs motivaciyasınin ózegin
quraytuǵın pozitsiyasin tiykarlawǵa múmkinshilik beredi. Sonday eken, shaxsiyat o'zgesheliklerin
bilip, insannıń motivatsion salasın hár tárepleme bahalaw múmkin hám motivatsion tarawdı
úyrenemiz.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
79
REFERENCES
1.
Davletshin M. G. «Umumiy psixologiya» Toshkent-2000y. 104-bet
2.
Ǵ oziyev E. Psixologiya. Mirzo Uluǵbek Nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti
Toshkent- 2000y. 219-bet
3.
Ильин E. P. "Мотивация Психология" М- 2002г 156-bet
4.
Goziev E. Psixologiya. Mirzo Uluǵbek Nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Toshkent-
2004y. 148-bet
5.
Sagindikova, N. J. "FACTOR ANALYSIS OF GENDER CHARACTERISTICS OF
STUDENTS'RESPONSIBILITY FOR LEARNING ACTIVITIES." Journal of Positive
School Psychology 6.2 (2022): 3388-3395.
6.
Karimova V.M. “Psixologiya” Toshkent Davlat Iqtisodiyat Universiteti Тoshkent-2014y.
40- bet
7.
Сагиндикова, Наргиза. "РАЗРАБОТКА СТРУКТУРНОЙ СТРУКТУРЫ ГЕНДЕРНОЙ
ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЛИЧНОСТИ ПЕДАГОГА." Академические исследования в
современной науке 2.24 (2023): 169-174.
8.
Сагиндикова, Н. Ж. "К вопросу об ответственности студентов в учебной
деятельности." Казанский педагогический журнал 5 (106) (2014): 155-162.
9.
Nargiza, Sagindikova. "STUDENTS’SELF-CONFIDENCE AND MOTIVATION
FEATURES IN THE EDUCATIONAL ACTIVITY." European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences 2016 (2016).
10.
Сагиндикова, Н. Ж. "Психологияда ижтимоий масъулиятнинг ўрганилиши."
Современное образование (Узбекистан) 2 (2017): 41-46.
11.
Сагиндикова, Н. Д. Ж. "ОСОБЕННОСТИ САМОУВЕРЕННОСТИ СТУДЕНТОВ."
PSIXOLOGIYA Учредители: Бухарский государственный университет 2: 100-102.
12.
Сагиндикова, Н. "ПСИХОЛОГИЯДА “ЛОКУС ТЕКСЕРИЎ” КОНЦЕПЦИЯСЫНЫҢ
ИЗЕРТЛЕНИЎИ
Сагиндикова
НЖ."
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА 31.2 (2016): 58-60.
13.
Daribaev, Atabay, and Nazrgiza Sagindikova. "HISTORY OF PSYCHOLOGY." Modern
Science and Research 3.1 (2024): 1162-1166.
14.
Sagindikov, J. N. "TAKE RESPONSIBILITY IN STUDENT LIFE." Modern Science and
Research 3.1 (2024): 1038-1042.
15.
Sagindikova, N. J. "THEORETICAL ANALYSIS OF THE CONCEPT OF GENDER
RESPONSIBILITY." International Scientific and Current Research Conferences. 2023.
16.
SAGINDIKOVA, NARGIZA. "RESPONSIBILITY AND ITS MANIFESTATION IN
YOUTH PSYCHOLOGY."
17.
Turdimuratova, S. B., and N. J. Sagindikova. "PSIXOLOGIK DIAGNOSTIKA." Modern
Science and Research 3.7 (2024).
18.
Sagindikova, N. J. "RESEARCHING THE ESSENCE OF GENDER IN PSYCHOLOGY."
Modern Science and Research 3.1 (2024): 999-1003.
