ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
58
INSONLARDA UCHRAYDIGAN TISH TOʻQIMASI KASALLIKLARI
Faxriddinova Sarvino Sanjar qizi
EMU University stomatologiya fakulteti 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14277960
Annotatsiya.
Ushbu
tezisda
biz
tishlarning
to'qimalarining
keng tarqalgan
kasalliklarini, masalan, karies, tish eroziyasi va endemik flyuorozlarni ko'rib chiqamiz, ularning
og'iz bo'shlig'iga ta'siri va tishlarning yaxlitligini saqlashda erta aniqlash va aralashuvning
muhimligini ta'kidlaymiz.
Kalit so'zlar:
tishlarning qattiq to'qimalari, emal, dentin, karies, tish eroziyasi.
DENTAL TISSUE DISEASES IN HUMANS
Abstract.
In this thesis, we review common dental tissue diseases such as caries, tooth
erosion and endemic fluorosis, emphasizing their impact on the oral cavity and the importance of
early detection and intervention in maintaining dental integrity.
Key words:
hard tissues of teeth, enamel, dentin, caries, tooth erosion.
ЗАБОЛЕВАНИЯ ЗУБНЫХ ТКАНЕЙ У ЧЕЛОВЕКА
Аннотация.
В этой диссертации мы рассматриваем распространенные
заболевания зубных тканей, такие как кариес, эрозия зубов и эндемический флюороз, их
влияние на полость рта, а также важность раннего выявления и вмешательства для
поддержания целостности зубов.
Ключевые слова:
твердые ткани зубов, эмаль, дентин, кариес, эрозия зубов.
Insonlarda Uchraydigan Tish Toʻqimasi Kasalliklari
Tish toʻqimasi kasalliklari, tishlarning tashqi va ichki tuzilmalari, ayniqsa, tish emali,
dentin va pulpa qatlamlaridagi patologik oʻzgarishlarni oʻz ichiga oladi. Bu kasalliklar tishlarning
sogʻlom holatini buzib, tishlarning shikastlanishiga, ogʻriqqa va tashqi ko‘rinishning
yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Ushbu kasalliklar turli sabablarga ko‘ra rivojlanadi va
organizmda koʻplab nojoʻya alomatlarga sabab boʻladi. Quyida tish toʻqimasi kasalliklarining
asosiy turlari va ularning xususiyatlari keltirilgan.
1. Karies (Tish Chiqishi)
Karies — tish emali va dentin qatlamlarida rivojlanadigan bakterial kasallikdir. Odatda,
karies shakar va boshqa uglevodli oziq-ovqatlar tarkibida mavjud bo‘lgan bakteriyalar tomonidan
hosil bo‘lgan kislotaning tishlarni zararlashi natijasida yuzaga keladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
59
Karies tishning ustki qatlamida (emal) boshlanib, asta-sekin dentinga, keyinchalik esa
tishning chuqur qatlamlariga, pulpasiga (tishning markaziy nervi va qon tomirlari) yetib borishi
mumkin.
Kariesning belgilari:
Tishda qora yoki jigarrang dog‘lar paydo bo‘ladi.
Og‘riq yoki noqulaylik paydo bo‘ladi.
Issiq yoki sovuq narsalarga sezgirlik oshadi.
2. Periodontit
Periodontit — tishlarni o‘rab turgan yumshoq va qattiq to‘qimalarning yallig‘lanishidir. Bu
kasallik asosan tishlarni qo‘llab-quvvatlovchi suyag‘a va tig‘iz to‘qimalarga (masalan, gingiva)
ta'sir qiladi. Periodontit tishlarning o‘z joyidan harakatlanishiga, tishlarni yo‘qotishga olib kelishi
mumkin. Kasallik boshlang‘ich bosqichda belgilarsiz bo‘lishi mumkin, ammo keyinchalik tishlar
yengil yoki kuchli og‘riq beradi.
Periodontitning belgilari:
Og‘riq va qonash.
Tish atrofida shish yoki qizarish.
Tishlarning bo‘shashishi yoki qo‘zg‘alish holati.
3. Tish Tufuqli Kasalliklar (Enamel Hypoplasia)
Tish emali gipoplaziyasi yoki emalning yetarli darajada rivojlanmasligi — tishlarning
tashqi qoplamasining buzilishidir. Ushbu holat tishlarning zaiflashishiga va shikastlanishiga olib
keladi, chunki tish emali tishni himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Tish emali gipoplaziyasi
asosan genetik omillar yoki tashqi muhit ta'siridan kelib chiqishi mumkin.
Tish emali gipoplaziyasining belgilari:
Tishlarda oq yoki sariq dog‘lar paydo bo‘ladi.
Tishlar yomon koʻrinadi va tezda shikastlanadi.
Tishlarda sezgirlik paydo bo‘ladi.
4. Pulpa Kasalliklari
Pulpa, tishning ichki qismida joylashgan va qon tomirlari hamda nervlarni o‘z ichiga olgan
to‘qima hisoblanadi. Pulpa kasalliklari, odatda, tishning chuqur qatlamlarida infektsiya yoki
yallig‘lanishning rivojlanishi natijasida yuzaga keladi. Pulpaning infektsiyalashishi ko‘pincha
kariesning rivojlanishiga bog‘liq.
Pulpa kasalliklarining belgilari:
Tishda kuchli og‘riq.
Og‘riqning tarqalishi va tishning sezgirligi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
60
Tishning rangi o‘zgarishi.
5. Tishning Frakturasi (Sinishi)
Tishlar tishlarning kuchli zarbalari yoki trauma natijasida sinishi mumkin. Tishning sinishi,
ayniqsa, oldin karies yoki boshqa kasalliklar tufayli zaiflashgan tishlarda tez-tez uchraydi. Bu holat
tishlarning ko‘rinishiga zarar etkazib, og‘riqni keltirib chiqaradi.
Tish frakturasi belgilari:
Tishning qisman yoki to‘liq sinishi.
Og‘riq yoki noqulaylik.
Tishning ko‘rinishida o‘zgarishlar.
6. Tish Sezgirligi
Tish sezgirligi — tishlar maxsus harorat o‘zgarishlariga, shirin yoki kislotali ovqatlarga
sezgir bo‘lishi holatidir. Bu ko‘pincha tish emalining noaniqligi yoki yomon holati bilan bog‘liq.
Sezgirlik, odatda, tishlar tezda og‘riqqa yoki noqulaylikka sabab bo‘ladi.
Tish sezgirligining belgilari:
Issiq yoki sovuq ovqatlarga sezgirlik.
Shirin yoki kislotali oziq-ovqatlarga og‘riq yoki noqulaylik.
Tishlarni yuvishda og‘riq.
Kasalliklarni Oldini Olish va Davolash
Tish to‘qimasi kasalliklarini oldini olish uchun muntazam tishlarni yuvish, to‘g‘ri
ovqatlanish va stomatologga muntazam ravishda tashrif buyurish zarur. Karies va boshqa
kasalliklarni davolash uchun stomatologlar tishlarni tozalash, plombalar qo‘yish yoki tishlarni
tiklash kabi usullardan foydalanadilar. Periodontit va boshqa yallig‘lanish holatlarida esa davolash
ko‘pincha dorilar, yallig‘lanishga qarshi vositalar va, ba'zan, jarrohlik muolajalardan iborat
bo‘ladi.
Tishning qattiq to'qimalari, jumladan emal, dentin va sementning salomatligi og'iz
bo'shlig'i va umumiy farovonlikni saqlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Turli kasalliklar
ushbu tish tuzilmalariga ta'sir qilishi mumkin, bu esa og'iz bo'shlig'i salomatligi va
asoratlariga olib keladi. Tish qattiq to'qimalari kasalliklarining etiologiyasi, belgilari,
diagnostikasi va davolashni tushunish stomatologlar uchun samarali yordam ko'rsatish va
og'iz bo'shlig'i salomatligini yanada yomonlashishini oldini olish uchun juda muhimdir.
1. Tish kariesi bu og’iz bo’shlig’ining eng keng tarqalgan kasalliklaridan biridir. Karies
paydo bo’lganda avvalo tish emali shikastlanadi, agar davolanmasa, u dentin (tishning qattiq
to’qimalari) ni shikastlaydi. Karies lotin tilidan olinganda «chirish»
degan ma’noni anglatadi, xalq orasida karies «tish chirishi», «tish qurtlashi» degan
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
61
atamalar bilan nomlanadi, ikkinchi atamani ishlatish tibbiyot nuqati nazaridan biroz
noto’g’ri. Kariesning dastlabki belgisi — tish emalidagi qora dog’lar paydo bo’lishi. Agar bu
dog’larga e’tibor berilmasa, karies diametri oshishi va patologiya tish to’qimalariga
chuqurroq tarqalib, «teshik» paydo qilishi mumkin. Karies tish emalini va dentinni shikastlab,
teshib o’tsa, u pulpa (tish yumshoq to’qimalari) ga yetib boradi va juda kuchli og’riqqa sabab
bo’lishi mumkin. Pulpaning yallig’lanishi — pulpit deya nom olgan. Tishning zararlanishi
darajasi qarab kariesni dog’lar (tish sirtida rang o’zgarishi), yuzaki karies (sirt zararlanish),
o’rta karies (dentinning yuqori qismi zararlangan) va chuqur karies (dentin deyarli butunlay
zararlanib, pulpagacha yetib borgan) ga ajratishadi. Bundan tashqari, emal, dentin va ildiz
sementlarining karieslari alohida tasniflanadi — ildiz sementi kariesida kasallik milk ostida paydo
bo’ladi.
2. Endemik flyuoroz-tish qattiq to‘qimalarida qayd etiladigan bunday xastalik
organizmga
tashqi
muhitdan
ichimlik
suvi
orqali
meʼyordan
ko‘proq
ftor
elementining (suvda erigan holda) kirishi oqibatida yuzaga keladi. Flyuoroz bu ftor elementi
chaqirishi mumkin bo‘lgan gipoplaziyadir, desak ham xato qilmaymiz. Kishi organizmining
ftorga bo‘lgan bir sutkalik talabi 3,5 mg atrofidadir. Bu talab asosan ichimlik suvi tarkibida
bo‘ladigan ftor orqali qondiriladi. Organizmning ana shunday talabini qondirish uchun ichimlik
suvining 1 litrida 0,8-1,2 mg ftor bo‘lishi kifoyadir. Ichimlik suvi tarkibidagi ftor miqdori
ko‘rsatilgandan oshib ketgan hollarda flyuoroz xastaligi kuzatiladi. Flyuoroz xastaligi 5 xil
shaklda namoyon bo‘ladi.
3. Emal erroziyasi-Emal va dentinning biror qismi asta – sekin kamayishi natijasida
tishlarda eroziya hosil boʻladi. Sababi maʼlum emas. Tish chyotkasi va pastasi natijasida,
xoʻl mevalar sharbati taʼsiri tufayli boʻlsa kerak degan taxminlar bor.Asab, ruxiy kasalliklar,
podagra, endokrin xastaliklari, ayniqsa, tireotoksikozda tishlarda eroziya uchrashi kuzatilgan.
Tishlarda eroziya oʻrta yoshlilarda, qariyalarda
(40-80 yoshlarda) koʻpincha tepada kurak tishlarda boʻladi, premolyarda ham boʻlishi
mumkin. Tishlarning asosan dahliz yuzasida yumaloq yoki likobchasimon nuqson– chuqurcha
hosil boʻladi. Avval emal, soʻngra dentinni zararlantiradi. Eroziya tubi, atrofi qattiq, silliq
boʻladi. Eroziyaning boshlangʻich emal taraqqiy etgan bosqichida emal va dentin zararlanadi.
Tish eroziyasini 3ta bosqichga boʻlgan:
Emal yuzasi. Emalning hammasi.
Emal va dentin ham zararlangan boʻladi.
Tish eroziyasi aktiv oʻtkir va stabillashgan surunkali boʻlishi va bir-biriga oʻtishi
mumkin. Bunday boʻlish tireotoksikozning qaytalanishida kuzatiladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
62
Emalning qattiqligi kamayadi. Oʻrtacha 295 kg mm2 boʻladi, normada 395 kg mm2.
Dentinning qattiqligi biroz oshadi −70 kg mm2 boʻladi, normada 359 kg mm2. Tishda
eroziya
boʻlgan
joyda
nasmit
pardasi
yupqalashadi,
prizmalarda
oʻzgarish-
demineralizaciya boʻladi. Emalda mis, rux, temir, kobalt kabi mikroelementlar kamayadi.
Xulosa
Tish to‘qimasi kasalliklari tishlarning uzoq muddat davomida sog‘lomligini saqlab qolish
uchun diqqat talab qiladi. Karies, periodontit, tish emali kasalliklari va boshqa patologiyalar
tishlarning uzoq muddatda zarar ko‘rishiga olib kelishi mumkin, shuning uchun erta davolanish va
profilaktik choralar juda muhimdir. Sog‘lom tishlarga ega bo‘lish uchun muntazam tishlarni
yuvish, tishlaringizni tekshirish va sog‘lom turmush tarzini saqlash zarur.
Tish qattiq to'qimalarining ushbu kasalliklarining belgilari va alomatlarini tan olish,
professional stomatologik yordamga murojaat qilish va og'iz bo'shlig'i gigienasiga rioya
qilish, shakarli va kislotali ovqatlarni cheklash va muntazam ravishda stomatologik
tekshiruvlarga borish kabi profilaktika choralariga rioya qilish orqali biz tishlarimizni tish
kasalliklaridan himoya qila olamiz. bu shartlarning zararli ta'siri va kelgusi yillar davomida og'iz
bo'shlig'imizni saqlab qolish.
REFERENCES
1.
M.T. Aлeксандров. «Стоматология» – Mосква: «ГЕОТАР-МЕДИА», 2008 г.
2.
X.P. Komilov. «Terapevtik stomatologiya. Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasi kasalliklari»
– Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2005-y.
3.
S.H. Yusupov. «Tish jarrohligi stomatologiyasi va yuz-jag‘ travmatologiya-si» –
Toshkent: «ILM ZIYO», 2005-y.
4.
П.A. Лeус. «Заболeвания зубов и полости рта»- Mинск:«Вишэйная школа»,1998 г.
