Dekabr, 2024-Yil
581
GENDER TENGLIGI - INSON HUQUQLARINING ASOSIY KO‘RSATKICHI
SIFATIDA
Valiyev Dostonjon Asqar o‘g‘li
Duskulova Dilnoza Hosilbek qizi
Jizzax viloyati yuridik texnikum o‘quvchilari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14292569
Annotatsiya.
Ushbu maqolada gender tengligi haqida fikr yuritilgan bo‘lib, unda gender
tengligini ta’minlashga xizmat qiladigan huquqiy normalar haqida bayon qilingan. Xotin-qizlar
va erkaklarning teng huquq va imkoniyatlari asosan ta’lim, oila va mehnat munosabatlari
misolida tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
gender tenglik, inson huquq va erkinliklari, xotin-qizlar, erkaklar, ayol
qiyofasi, oila, nikoh, ta’lim, mehnat, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar.
ГЕНДЕРНОЕ РАВЕНСТВО КАК КЛЮЧЕВОЙ ПОКАЗАТЕЛЬ СОБЛЮДЕНИЯ
ПРАВ ЧЕЛОВЕКА
Аннотация.
В данной статье рассматривается вопрос о гендерном равенстве, в
котором изложены правовые нормы, служащие обеспечению гендерного равенства.
Равные права и возможности женщин и мужчин анализируются в основном в сфере
образования, семейных и трудовых отношений.
Ключевые слова:
гендерное равенство, права и свободы человека, женщины,
мужчины, семья, брак, образование, труд, Всеобщая декларация прав человека,
Конституция Республики Узбекистан и другие нормативно-правовые акты.
GENDER EQUALITY AS A KEY INDICATOR OF HUMAN RIGHTS
Abstract.
This article deals with the issue of gender equality, which sets out the legal
norms that serve to ensure gender equality. Equal rights and opportunities for women and men
are analyzed mainly in the field of education, family and labor relations.
Keywords:
gender equality, human rights and freedoms, women, men, family, marriage,
education, labor, universal Declaration of human rights, Constitution of the Republic of
Uzbekistan and other legal acts.
Demokratik jamiyatning asosiy belgilaridan biri – inson huquq va erkinliklarning
kafolatlanishi bugungi dunyoning eng dolzarb masalasi sifatida yuzaga chiqmoqda.
Dekabr, 2024-Yil
582
Ana shu jarayonlarda xotin-qizlarning o‘rni, ularning o‘z huquq va erkinliklarini bilishi,
talab qila olishiga doir bilim, ko‘nikmalari qay darajada? Bu haqda nimalarni bilamiz?
Bizga ma’lumki, dunyo tarixida ayollar bilan erkaklar o‘rtasida teng huquqlilik bo‘lmagan.
Bu masala olimlar va faylasuflar tomonidan turlicha talqin qilingan va bahsli
munozaralarga sabab bo‘lgan. Erkak va ayollar tengligi g‘oyasini ilk bor antik davr faylasufi
Antifont o‘z asarlarida bayon qilarkan, «Tabiat barchani: ayollarni ham, erkaklarni ham teng qilib
yaratadi, lekin odamlar insonlarni tengsiz holatga soluvchi qonunlarni ishlab chiqishadi», deya
ta’kidlagan. Sharq mutafakkiri Abu Nasr Farobiy esa “Fozillar shahri” asarida xotin-qizlarni ham
erkaklar kabi ta’lim olishi kerakligini yozgan. Sababi ayol kishi oilada ona vazifasini bajarar ekan,
farzand tarbiyasida uning o‘rni alohida ahamiyat kasb etishini ta’kidlagan.
1791-yilda Olimpiya De Guj tomonidan tayyorlangan Fuqarolik va ayol huquqi
deklaratsiyasida ilk bor ayollarning erkin fikrlash va o‘z fikrini bildirish huquqiga ega ekanligi
ochiq e’tirof etilgan. O‘sha davrda boshlangan amaliy qadamlar 1968-yilga kelib amerikalik
psixolog olim Robert Stoller tomonidan fanga «Gender» atamasi kiritilishi bilan yangi bosqichga
ko‘tarildi. «Jins» ma’nosini bildiradigan «gender» tushunchasi, avvalo, erkak va ayol
munosabatlarining ijtimoiy-psixologik hamda siyosiy, huquqiy va iqtisodiy sohalarini qamrab
oladi.
XX asr o‘rtalariga kelib jahonda gender masalasiga alohida e’tibor qaratildi. O‘tgan asrning
80-yillaridan boshlab keng tarqalgan bu atama ayol va erkaklarning fe’l-atvori, jinsiga xos
xislatlari, hayot tarzi, fikr va intilishlarini o‘zida aks ettiradi. Shuningdek, gender ayol va erkak
o‘rtasidagi munosabatlarning jamiyatdagi ko‘rinishini, ayollarning davlat va jamiyat
boshqaruvidagi ishtirokining qay ahvolda ekanligini namoyon etadi hamda ayollarning erkaklar
bilan haqiqiy tengligi va jamiyatdagi rolini ko‘rsatadi.
Asrning so‘nggi o‘n yilligiga kelib esa gender masalasi bilan bevosita shug‘ullanadigan
xalqaro tashkilot tuzish bo‘yicha BMTga a’zo davlatlar tomonidan takliflar tusha boshladi. 1994-
yilda Qohira shahrida 179 davlatdan 10 mingdan ortiq delegat ishtirok etgan axloqshunoslik
bo‘yicha xalqaro konferensiyada BMTning gender tengligi va ayollarning huquq va
imkoniyatlarini kengaytirish tuzilmasini tashkil etish taklifi delegatlar tomonidan qo‘llab-
quvvatlandi. Shundan buyon faoliyat ko‘rsatib kelayotgan BMTning Gender tengligi va
ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish tashkiloti BMTga a’zo bo‘lgan mamlakatlarga
gender tenglikni o‘rnatishdagi xalqaro andozalarni hayotga tatbiq qilishda tegishli qonun va
dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda yaqindan ko‘mak beradi.
Dekabr, 2024-Yil
583
Gender tenglikning huquqiy asoslari xalqaro va milliy qonunchilikda o‘z aksini
topganligini alohida ta’kidlash joiz. Xususan, erkak va ayollarning tengligi 1948-yilda BMT Bosh
assambleyasi tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida, asosiy
qonunimiz bo‘lgan konstitutsiyamizda va bir qancha qonun hujjatlarida ham alohida e’tirof
etilgan.
Shunga qaramasdan jamiyatimizda ayrim holatlarda xotin-qizlarni o‘z o‘rnini topishiga
qarshiliklar ham uchrab turibdi. Bu esa o‘z-o‘zidan kamsitish, huquqlarda notenglik
tushunchalarining kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. Kamsitish insonni biror-bir belgiga ko‘ra
sababsiz, noqonuniy farqlash, uni boshqalardan past ko‘rishni anglatadi. Jamiyatda insonni
farqlashga uning millati, diniy e’tiqodi, yoshi, salomatlik holati, siyosiy qarashlari, moddiy va
oilaviy ahvoli va hakozolar asos bo‘lishi mumkin. Masalan, bir millat vakillariga adolatsiz
ravishda ustunlik yaratish boshqalarga nisbatan kamsitish bo‘ladi. Har qanday kamsitish insonning
huquq va erkinliklarini cheklaydi, ba’zi hollarda hatto ulardan foydalanish imkoniyatini yo‘qqa
chiqaradi.
Lekin, har qanday farqlash ham kamsitish bo‘lavermaydi. Masalan, agar 15 yoshli bolaga
haydovchilik guvohnomasini berish rad etilgan bo‘lsa, bu asoslidir. Ammo haydovchilik
guvohnomasi faqat erkaklarga beriladigan bo‘lsa, bu ayollarga nisbatan kamsitishdir.
Umuman olganda har qanday holatda inson huquq va erkinliklarini kamsitilishiga va
cheklanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Jumladan, insonning jinsi nuqtai-nazaridan tengligi to‘g‘risida
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida “Har bir inson, biror bir ayirmachiliksiz, irqi,
terisining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy e’tiqodi yoki boshqa e’tiqodlaridan, milliy yoki ijtimoiy
kelib chiqishidan, mulkiy ahvoli, qaysi tabaqaga mansubligi va boshqa holatlaridan qat’i nazar,
mazkur Deklaratsiyada e’lon qilingan barcha huquqlar va erkinliklar sohibi bo‘lishi kerak”[1] -
deb, yozilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga asosan O‘zbekiston Respublikasida
barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib
chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar.[2]
Demak, inson nafaqat jinsda balki uning har qanday holatda bo‘lishi uning huquqlarini
kamsitilishiga yoki cheklashiga yo‘l qo‘yilmaydi. Masalan, yigitlar ham qizlar ham maktab, kollej,
institutda o‘qishga barobar huquqqa egadirlar. Qizlarning o‘qishi shart emas, deb hisoblab, hech
kim, jumladan ota-ona va qarindoshlar ham qiz bolagan ta’lim olishni ta’qiqlashi mumkin emas.
Ta’lim olish huquqi har bir insonning ajralmas huquqidir va u yashaydigan davlat va
jamiyat bilan bevosita bog‘liq. Hech kim insonning ta’lim olishini cheklashi yoki ta’qiqlashi
mumkin emas.
Dekabr, 2024-Yil
584
Bu haqda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida “Har bir inson bilim olish huquqiga
egadir. ... Ta’lim inson shaxsining barkamolligiga hamda inson huquqlari va asosiy erkinliklariga
hurmatning ortib boraverishiga qaratilishi lozim” - deyilgan. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasiga binoan esa, har kim bilim olish huquqiga ega.[2] Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq “…jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy
kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyidan qat’i nazar, har kimga ta’lim olish uchun
teng huquqlar kafolatlanadi.[3] “Bola huquqlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunda ham har
bolaning ta’lim olish huquqiga ega[4] ekanligi qayd etilgan.
Bu normalar gender tengligini ta’minlashga xizmat qiladi, albatta. Shu bilan birga bugungi
ayrim oilalarda kasb tanlashda ham kamsitilish hamda huquqlarni cheklash holatlari ham uchrab
turmoqda. Ayrim ota-onalar kasb tanlashda u yoki bu kasbni uning ayol yoki erkakka xosligi
nuqtai-nazaridan baholashadi. Bunday qarashlar milliy va xalqaro qonunchilikka ziddir. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi 1992-yil 9-dekabrda qo‘shilgan “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi BMT
Konvensiyasiga qoidalariga ham ziddir. Bola kelajakdagi kasbini o‘zi tanlashi kerak, albatta.
Shuni inobatga olish kerakki, ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchilar farzandlariga
o‘zlari hohlagan kasbni tanlashga to‘sqinlik qilish bilan ularning huquqlarini buzadilar. Aslida esa
O‘zbekiston Respulikasi Konstitutsiyasiga binoan xotin-qizlar va erkaklar teng huquqliligi
kafolatlanadi.
Bu huquqlarning tengligi ayol va erkaklarning nikoh munosabatlariga kirishishida ham
belgilangan. Nikoh tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng huquqliligiga asoslanadi.[2] Bu oila
kodeksida ham mustahkamlangan bo‘lib, unga ko‘ra barcha fuqarolar oilaviy minosabatlarda teng
huquqqa egadirlar. Nikoh tuzish chog’ida jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi,
e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqei hamda boshqa holatlarga qarab, huquqlarni muayyan tarzda
bevosita yoki bilvosita cheklashga, bevosita yoki bilvosita afzalliklar belgilashga hamda oilaviy
munosabatlarga aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi[5]-degan qoida kiritilgan.
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida esa balog‘atga yetgan erkaklar va ayollar irqi,
millati yoki diniga qarab biror bir cheklashsiz nikohdan o‘tish va oila qurish huquqiga egadirlar.
Ular nikohdan o‘tayotganida ham, nikohda bo‘lgan vaqtida ham va nikoh bekor
qilinayotganida ham bir xil huquqlardan foydalanadilar.
Nikoh, nikohdan o‘tayotgan ikkala tomonning xohishi va batamom roziligi bilangina
tuzilishi mumkin[1]ligi bayon qilingan.
Shu bilan birga ayol va erkaklarning mehnat munosabatlarida ham teng huquqligini
ta’minlash kerak.
Dekabr, 2024-Yil
585
Mamlakatimizda juda ko‘p hollarda homilador ayollarning, uch yoshga to‘lmagan
farzandini tarbiyalayotgan ayollarning huquqlari mehnatga doi munosabatlarda toptalmoqda.
To‘g‘ri, bunday munosabatlarda ayollarning huquqlari ta’minlanmasligining birinchi
aybdori ayol fuqaroning o‘zidir! Chunki u o‘z huquqlarini bilmaydi. Huquqiy bilim va
madaniyatga ega emas. Lekin bu ayollarni kamsitish yoki ularning huquqlarini cheklash mumkin
degani emas. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida shunday deyilgan:-“Barcha fuqarolar
mehnat huquqlariga ega bo‘lish va ulardan foydalanishda teng imkoniyatlarga egadir. Jinsi, yoshi,
irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy holati va mansab mavqei, dinga bo‘lgan
munosabati, e’tiqodi, jamoat birlashmalariga mansubligi, shuningdek xodimlarning ishchanlik
qobiliyatlariga va ular mehnatining natijalariga aloqador bo‘lmagan boshqa jihatlariga qarab
mehnatga oid munosabatlar sohasida har qanday cheklashlarga yoki imtiyozlar belgilashga yo‘l
qo‘yilmaydi va bular kamsitish deb hisoblanadi”.[6]
Har bir inson mehnat qilish, ishni o‘z erki bilan tanlab olish, mehnatning adolatli va qulay
sharoitlari bo‘lishi va ishsizlikdan muhofaza etilish huquqiga egadir. Har bir inson, biror bir
kamsitishsiz teng mehnatga teng haq olish huquqiga egadir. Har bir ishlayotgan odam, uning o‘zi
va oilasi uchun munosib yashashni ta’minlaydigan adolatli va qoniqarli daromad olish, zarur
bo‘lgan hollarda ijtimoiy ta’minotning boshqa vositalari bilan to‘ldiriladigan daromad olish
huquqiga egadir.
Har bir inson, kasb ittifoqlari tuzish va o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun kasb
ittifoqlariga kirish huquqiga egadir.[1] Bu huquqlarning barchasi umumiy tarzda asosiy qonunimiz
konstitutsiyada mustahkamlangan bo‘lib, har bir shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli
mehnat sharoitlarida ishlash va qonunda ko‘rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga
egadir.[2]
Darhaqiqat, biz yuqorida keltirgan huquqiy asoslar kecha yoki bugun qabul qilingan emas,
albatta. Ayol va erkaklarning barcha sohalarda teng huquqliligini ta’minlashning huquqiy asoslari
bor va yanada takomillashtirilmoqda. Jumladan, 2019-yil sentyabr oyida “Xotin-qizlar va erkaklar
uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi hamda “Xotin-qizlarni tazyiq va
zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunlar qabul qilindi. Bu sohadagi islohotlar izchil
davom ettirilmoqda.
Endigi vazifa esa odamlarimizning ayolga nisbatan qarashlarini o‘zgartirishimiz darkor.
Bu borada prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev shunday degan edi:- “Meni kishilarimizning
ongida paydo bo‘lgan stereotip ko‘p o‘ylantiradi. Odatda biz ayolni avvalambor ona, oila
qo‘rg‘onining qo‘riqchisi sifatida hurmat qilamiz.
Dekabr, 2024-Yil
586
Bu, shubhasiz, to‘g‘ri. Ammo bugun har bir ayol oddiy kuzatuvchi emas, balki mamlakatda
amalga oshirilayotgan demokratik o‘zgarishlarning faol va tashabbuskor ishtirokchisi ham bo‘lishi
kerak”.[7]
Davlatimiz barcha fuqarolarning jumladan, xotin-qizlarning huquq va erkinliklarini to‘la
ro‘yobga chiqarish orqali ularning farovon turmushini ta’minlashga harakat qilmoqda. Bu
jarayonlarda “ig‘or ayol”, “tashabbuskor ayol” qiyofalari ko‘payishi kerak.
Zero, bugungi O‘zbekiston aholisining 50 foizini tashkil etadigan xotin-qizlar mamlakat
taraqqiyotiga salmoqli hissa qo‘shishlari mumkin. Buning uchun jamiyatimizdagi xotin-qizlar
yaratilayotgan imkoniyatlardan to‘g‘ri va to‘la foydalanib, sharqona nazokat bilan o‘zligiga xos,
mos bo‘lgan pozitsiyani egallashga astoydil harakat qilishlari darkor.
REFERENCES
1.
Inson huquqlari umumjahon deklarastiyasi.T.:1948.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, https://lex.uz
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni, //2020- yil 23-sentabr.
https://lex.uz.
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni,
23-modda.//2008-yil 8-yanvar.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, https://lex.uz.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, https://lex.uz.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019-yil iyun oyidagi Oliy
Majlis Senati yig‘ilishidagi nutqi. www.strategy.uz.
