ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
179
BRONZA DAVRIDA SOPOLLITEPA MADANIYATI VA QO’SHNI MADANIYATLAR
O’RTASIDAGI MADANIY, ETNIK MUNOSABATLAR
Jumaniyozova Sarvinoz Shodlik qizi
Urganch davlat universiteti,
Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar fakulteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14307300
Annotatsiya.
Mazkur maqola Bronza davrida Sopollitepa madaniyatining arxeologik va
madaniy xususiyatlarini, qo‘shni mintaqalar bilan o‘zaro aloqalarini yoritishga bag‘ishlangan.
Tadqiqot Sopollitepa yodgorligi va Markaziy Osiyo hududidagi boshqa qadimiy
manzilgohlar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni qiyosiy o‘rganadi. Ular orasidagi etnik va madaniy
aloqalar, xususan, sopol, metall buyumlar va dafn marosimlaridagi o‘xshashliklar asosida tahlil
qilinadi. Tadqiqot natijalari, ushbu madaniyatlarning iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan
rivojlanganligini ko‘rsatib, o‘zaro madaniy aloqalar va ta’sir jarayonlarini yanada chuqurroq
anglashga imkon beradi.
Kalit so’zlar: Sopollitepa yodgorligi, Bronza davri, Ulonbuloqsoy, sopol buyumlar, etnik
aloqalar, Dashli 1,2 manzilgohlari, Mo’lali manzilgohi, Auchindepe manzilgohi, Yangiqal’a
qabristoni
КУЛЬТУРНЫЕ И ЭТНИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ КУЛЬТУРОЙ
СОППОЛИТЕПА И СОСЕДНИМИ КУЛЬТУРАМИ В БРОНЗОВОМ ВЕКЕ
Аннотация.
Данная статья посвящена археологическим и культурным
особенностям культуры Сопполитепа в бронзовом веке, а также её взаимодействию с
соседними регионами. Исследование включает сравнительный анализ сходств между
памятником Сопполитепа и другими древними поселениями на территории Центральной
Азии. Анализируются этнические и культурные связи, в частности сходства в керамике,
металлических изделиях и погребальных обрядах. Результаты исследования
демонстрируют высокий уровень экономического и социального развития этих культур, а
также позволяют глубже понять процессы культурного взаимодействия и влияния.
Ключевые слова:
памятник Сопполитепа, бронзовый век, Уланбулоксой, керамика,
этнические связи, памятники Дашлы 1, 2, памятник Молали, памятник Аучиндепе,
кладбище Янги-кала.
CULTURAL AND ETHNIC RELATIONS BETWEEN THE SOPOLLITEPA CULTURE
AND NEIGHBORING CULTURES IN THE BRONZE AGE
Abstract.
This article is dedicated to the archaeological and cultural characteristics of the
Sopollitepa culture during the Bronze Age, as well as its interactions with neighboring regions.
The study provides a comparative analysis of similarities between the Sopollitepa site and other
ancient settlements in Central Asia. It examines the ethnic and cultural connections, particularly
the similarities in pottery, metal artifacts, and burial practices. The findings highlight the
advanced economic and social development of these cultures and offer deeper insights into the
processes of cultural interactions and influences.
Keywords:
Sopollitepa site, Bronze Age, Ulonbuloqsoy, pottery, ethnic connections,
Dashly 1, 2 sites, Molali site, Auchindeppe site, Yangiqala cemetery.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
180
Kirish.
Markaziy Osiyo tarixida Bronza davri o‘ziga xos madaniy va iqtisodiy rivojlanish
davri bo‘lgan. Ayniqsa, Sopollitepa va unga yaqin yodgorliklarning tadqiq etilishi ushbu hududda
qadimiy dehqonchilik jamiyatlarining paydo bo‘lishi va rivojlanishini o‘rganishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Sopollitepa yodgorliklarining arxeologik ma’lumotlari nafaqat mahalliy
madaniyatlar, balki qo‘shni mintaqalar bilan madaniy va iqtisodiy aloqalarni ham
oydinlashtirishga yordam beradi. Ushbu maqolada Sopollitepa madaniyatining asosiy
xususiyatlari, uning Marg‘iyona, Baqtriya, Afg‘oniston va Turkmanistonning tog‘oldi hududlari
bilan o‘zaro aloqalari tahlil qilinadi.
Usullar va adabiyotlar tahlili.
Mazkur tadqiqot Bronza davridagi Sopollitepa madaniyati
va qo‘shni madaniyatlar o‘rtasidagi arxeologik hamda madaniy aloqalarni o‘rganishda quyidagi
usullardan foydalanilgan:
1.
Arxeologik qazilmalar
: Sopollitepa yodgorligidan topilgan buyumlar, jumladan sopol
idishlar, metall buyumlar va dafn marosimlari qoldiqlarini o‘rganish.
2.
Qiyosiy tahlil
: Dashli (1, 2), Mo‘lali, Auchindepe, Yangiqal’a qabristoni kabi joylardan
topilgan moddiy madaniyat qoldiqlari bilan Sopollitepa materiallarini taqqoslash.
3.
Tipologik va stratigrafik usul
: Buyumlarni turkumlash va qatlamlarni o‘rganish orqali
madaniy va savdo aloqalarini aniqlash.
4.
Etnomadaniy bog‘liqlikni o‘rganish
: Dafn marosimlari va moddiy madaniyatdagi
umumiyliklarni tahlil qilish orqali etnik va madaniy bog‘liqliklarni belgilash.
Adabiyotlar tahlili
Tadqiqotda quyidagi muhim olimlarning asarlaridan foydalanilgan:
G.A. Pugachenkova
: Sopollitepa va Janubiy O‘zbekiston hududidagi boshqa
yodgorliklarning umumiy xususiyatlari, xususan, dafn marosimlari va moddiy madaniyat
o‘xshashliklarini o‘rganish.
V.M. Masson
: Murg‘ob vodiysidagi madaniyatlarning Sopollitepa bilan o‘xshashliklari va
ular orasidagi aloqalarni o‘rganish.
V.I. Sarianidi
: Altin-depe, Dashli kabi yodgorliklar arxitekturasining Sopollitepa bilan
umumiy jihatlari.
Shuningdek, Shahri Sohkta, Mundigak, Tepe Gissar kabi yodgorliklar bo‘yicha tadqiqotlar
orqali Markaziy Osiyo hududidagi texnologik va madaniy aloqalar aniqlangan.
Natijalar va tahlil
Tahlillar Sopollitepa va uning qo‘shni hududlari o‘rtasida sezilarli madaniy parallelliklar
mavjudligini ko‘rsatadi. Sopollitepa sopoli, metall buyumlari va dafn marosimlari boshqa
hududlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarning yuqori darajada rivojlanganligini tasdiqlaydi.
Bundan tashqari, Sopollitepa hududi janubiy O‘zbekistonning dehqonchilik va
hunarmandchilik an’analarining shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
O’zbekistonning janubiy hududlariga shimoli-sharqiy Kapettog’ sivilizatsiyasi
o’choqlaridan Murg’ob vodiysi va shimoliy Afg’onistonning Aqchadaryo havzalari orqali qadimgi
dehqonchilik madaniyati jamoalarining katta bir guruhi miloddan avvalgi 2-mingyillikning
birinchi choragida ekinbop unumdor yerlar qidirib kirib keldilar. Ular Amudaryodan o’tib
Ulonbuloqsoyning quyi oqimiga kelib o’rnashdilar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
Sopollitepa, Ko’hitang tog‘lari oralig‘ida joylashgan Sherobod cho‘liga oqib keladigan
Ulanbuloqsoy quyi havzasida joylashgan. Shu soy suvlariga asoslangan holda qadimgi dehqonlar
qishlog‘i vujudga kelgan. Ushbu qishloq xarobalari mahalliy aholi tomonidan Sopollitepa deb
nomlangan.
1
Hozirgi vaqtda Qadimgi Baqtriya hududida Sopolli tipidagi yodgorliklar
Surxondaryo viloyatidagi Sho‘rchi vohasida va Amudaryoning qarama-qarshi tomonida, ya'ni
Aqcha vohasida (Shimoliy Afg‘oniston) aniqlangan.
Sopllitepa aholisi Janubiy O'zbekiston hududining eng qadimgi dehqonlari edi. Bu yerdan
topilgan juda boy va xilma-xil materiallar tahlili, ularning boshqa o'lka va tarixiy madaniy viloyat
yodgorliklari bilan qiyosiy o'rganish Sopollitepa aholisining qadimgi Baqtriyaga qo'shni
Marg'iyonadan dehqonchilikka qulay yangi yerlar qidirib kelib o'rnashgan qabilalar ekanligini
ko'rsatadi.
2
Shuningdek, tadqiqotlar Sopollitepa madaniyatining qo’shni madaniyatlar bilan etnik
aloqalarini ham ko’rsatadi.
G.A. Pugachenkova nashriga ko‘ra, Surxondaryo hududidagi Mirshodi qishlog‘ida
joylashgan qabriston va aholi punktining arxeologik materiallari Sopollitepa manzilgohi
materiallari bilan yagona majmua hosil qiladi. Dafn marosimlari odatlarining birligi (o‘ng yoki
chap yonboshi holatida, tizzalar bukilgan holda, asosan bosh bilan shimol tomonga qaratilgan) va
butun moddiy madaniyat majmuasining ajablanarli darajada o‘xshashligi bu yodgorliklarning
qarindosh qabilalar madaniyatiga tegishli ekanligini ko‘rsatadi.
3
Eng yaqin o‘xshashliklar sopol
buyumlarida kuzatiladi. Bu yerda topilgan baland, profillangan oyoqli vazalar, pastki qismi qiya
bo‘lgan tovoqlar va yorqin qizg‘ish-pushti angob qatlami bilan qoplangan idishlar Sopollitepa
sopoli uchun xosdir. Bundan tashqari, Mo’lali
4
sopol idishlari o‘z tuzilishi, tayyorlash texnikasi
va shakllarining nafisligi jihatidan Sopollitepanikidan hech qanday farq qilmaydi. Sopol idishlar
g‘ildirakda tayyorlangan bo‘lib, yaxshi va bir xil pishirilgan, ba'zi idishlar yuzasida sayqallash
izlari mavjud. Bundan tashqari metall buyumlarning shakli va ko’rinishi ham ikkala hududda bir
xil. Masalan, Sopollitepadan topilgan dumaloq shakldagi bronza oynalar Mo’lali majmuasida ham
aniqlangan. Bu buyumlar o‘rtasidagi o‘xshashlik ularning umumiy madaniy doiraga tegishli
ekanligini ko‘rsatadi.
Sopollitepadagi materiallarning Shimoliy Afg‘oniston yodgorliklari majmuasi bilan
o‘xshashligi tadqiqotlar asosida yanada aniqroq tarzda namoyish etilgan. Dashli I manzilgohi eng
keng o‘rganilgan yodgorliklardan biri bo‘lib, uning rejalashtirish xususiyatlari ko‘p jihatdan
Sopollitepani eslatadi. Ushbu manzilgohlarning markaziy yadrosi mustahkamlangan to‘rtburchak
shaklidagi qal’a bo‘lib, u xuddi Sopollitepadagi kabi bir xil o‘lchamdagi paxsadan ishlangan
kuchli devorlar bilan o‘ralgan. Mustahkamlangan qismning o‘lchamlari ikkala yodgorlikda ham
deyarli bir xil. Sopollitepa manzilgohining qazilgan qismida g‘arbiy tashqi devor bo‘ylab aylana
shakldagi minoraning xira qoldiqlari aniqlangan. Shuningdek, tepalik relyefida burchak
minorasining izlari kuzatilgan.
1
Аскаров А. Сапаллитепа. И зд.во "Ф А Н ” , Ташкент, 1973, - С . 5-6.
2
A. Asqarov “Qadimgi Turon eneolit, bronza va ilk temir davri sivilizatsiyalar tarixidan lavhalar”. ”Fan” Toshkent 2023. 66-67b
3
А.Аскаров “Cапаллитепа” Издательство "ФАН", УзССР, Ташкент, 1973. C.101
4
Surxondaryodagi Bronza davriga tegishli manzilgoh.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
Sopollitepa va Dashli manzilgohlaridagi uylarning rejalashtirilishi va ichki
konstruksiyalari o‘zaro o’xshash. Bu yodgorliklarning umumiy arxitekturaviy xususiyatlari
ularning yaqin madaniy va tarixiy aloqadorligini tasdiqlaydi.
5
Dashli 3 va Sopollitepa manzilgohlarining rejalashtirishida ham sezilarli o‘xshashliklar
mavjud. Ikkala yodgorlik mustahkamlangan qal’a va asosiy aholi yashash hududidan iborat.
Sopollitepa manzilgohida uch qatorli, kuchli mustahkamlangan devorlar kuzatilgan bo‘lib,
ular ikki parallel joylashgan aylanma koridor bilan o‘ralgan. Bu xususiyat Dashli 3 uchun ham
xosdir.
Qiziq jihati shundaki, Dashli 3 manzilgohidagi aylanma koridorlar, xuddi
Sopollitepadagidek, ko‘ndalang devorlarga ega bo‘lib, ular ichki hududni bo‘lish va himoya qilish
funksiyasini bajargan. Ushbu arxitekturaviy o‘xshashliklar ikki manzilgohni bog‘lovchi umumiy
madaniy va tarixiy omillar mavjudligini tasdiqlaydi. Shuningdek, yanada batafsil tipologik va
texnologik tahlillar Sopollitepadan import qilingan buyumlarning mavjudligini aniqlashga yordam
berishi mumkin. Masalan, Sopollitepa qabrlarini o’rganish jarayonida o’ziga xos vazasimon sopol
idish topilgan. Xuddi shunga o’xshash idish Dashli 3 hududidan ham topilgan. Ushbu idishning
o‘ziga xosligi uning import qilingan bo‘lish ehtimolini ko‘rsatadi.
Sopollitepa manzilgohidagi arxeologik materiallar majmuasi o‘z tarkibi jihatidan Murg‘ob
vohasining bronza davri madaniyati bilan yaqin parallellikni ko‘rsatadi. Bu hududdagi eng yaqin
va o‘xshash yodgorliklardan biri 1950-yillarda V. M. Masson tomonidan o‘rganilgan Auchindepe
manzilgohidir. Ushbu manzilgoh kvadrat shaklda bo‘lib, unda ikki stratigrafik xarakterdagi qazish
chuquri joylashtirilgan, ikki qavatli sopol pechlari va boy jihozlangan dafn marosimlari
o‘rganilgan.
Auchindepe aholisi va Sopollitepa aholisi o‘rtasida dafn marosimi bo‘yicha yaqin
o‘xshashliklar mavjud. Bu yodgorlikdan olingan turli xil materiallar Sopollitepa majmuasi bilan
mos keladi. Masalan, Auchindepeda topilgan quyidagi sopol buyumlari Sopollitepa majmuasida
ham keng tarqalgan: ingichka devorli konussimon piyolalar, baland oyoqli vazalar, tuxumsimon
shakldagi ko‘zalar, yassilangan qorni va qiya poyasi bo‘lgan idishlar, hamda tomchili piyolalar.
Ushbu o‘xshashliklar ikki hududning madaniy va texnologik jihatdan yaqinligini
tasdiqlaydi.
Eng xarakterli sopol materiallari Janubiy Turkmanistonning tog‘oldi hududida A. F.
Ganyalin tomonidan o‘rganilgan Yangiqal’a qabristonidan topilgan. Bu yerda sakkizta qabriston
ochilgan bo‘lib, ulardagi skeletlar qisqartirilgan holda chap yonboshiga yotqizilgan va asosan
boshlari shimolga, ba’zi holatlarda esa g‘arbga qiyalik bilan yo‘naltirilgan. Ushbu dafn
marosimlari, joylashuv shakllari va yo‘naltirilishi o‘sha davrning madaniy odatlari va urf-
odatlarini aks ettiradi. Yangiqal’a qabristonining o‘rganilishi bronza davri madaniyatini chuqurroq
tahlil qilish uchun muhim ma’lumotlar beradi.
Yangiqal’a qabristoni dafn tuzilishi va dafn marosimlari joylashuvi jihatidan Sopollitepa
qabristonidan prinsipial ravishda farq qiladi. Biroq, sopol buyumlarida ma'lum o‘xshashliklar
kuzatiladi. Yangiqal’a qabristonidan topilgan baland oyoqli vazalar, piyolalar va ko‘za shaklidagi
xumchalarga o’xshash idishlar Sopollitepadan ham topilgan. Shu bilan birga, Yangiqal’a
5
И.Т. Кругликова, В.И. Сарианиди. “
Древняя Бактрия: Материалы Советско-Афганской археологической
экспедиции”
Москва.1976. C. 155-156.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
qabristonidagi vazalar Sopollitepadagilardan farqli ravishda nisbatan pastroq, kengroq shaklga ega
va oyoq qismlari bo‘shliq bilan to‘ldirilgan past bo‘ladi. Xuddi shunday xususiyatlar Yangiqal’a
piyolalariga ham tegishlidir. Ko‘za shaklidagi xumchalar esa, bu hududlarning sopol ishlab
chiqarish uslubi va mahalliy xususiyatlarini aks ettiradi.
Ushbu farqlar sopol ishlab chiqarish texnologiyasi va dizaynidagi mahalliy xususiyatlarni,
shuningdek, madaniy ta'sirlarning turli darajalarini aks ettiradi. Shu bilan birga, bu o‘xshashliklar
va tafovutlar ikki hududning o‘zaro madaniy aloqalari va bronza davridagi hunarmandchilik
jarayonlaridagi o‘ziga xosliklarni o‘rganishda muhim dalillarni taqdim etadi.
Ba'zi o‘xshashliklar Turkmaniston tog‘oldi hududidagi Chaacha-Meana manzilgohi
yaqinida joylashgan Altin-depedagi yuqori qatlam sopol buyumlarida ham kuzatiladi. Altin-depe
taxminan 50 gektar maydonga ega bo‘lgan yirik markaziy turdagi manzilgohdir. A. F. Ganyalin,
V. M. Masson va V. I. Sarianidi olib borgan qazishmalar natijalariga ko‘ra, Altin-depedagi ikki
metr qalinlikdagi yuqori qatlam butunlay Sopollitepa majmuasi bilan ko‘p jihatdan o‘xshash
materiallar beradi. Masalan, Sopollitepadan topilgan chuqur konus shaklidagi piyolalarning
ko‘plab namunalarida Altin-depedagi sopol buyumlariga xos bo‘lgan yashilrang oqish, engil va
g‘ovakli sir tiplari aniqlangan. Altin-depedagi yuqori asosli piyola shaklidagi idishlar
Sopollitepadagi tor, baland, ichiga botiq asosli konussimon vazalarga ko‘p jihatdan o‘xshash.
Altin-depedan topilgan sopol buyumlarining xos belgilari qatoriga halqasimon sopol
tagliklari kiradi. Xuddi shunday tagliklar Sopollitepada ham topilgan bo‘lib, ular sopol
majmualarining eng xarakterli xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, ushbu davrda
idishlarning yuzasida chizilgan belgilar, ayniqsa sopol tagliklarida keng tarqalgan bo‘lgan. Bu
elementlar ikki madaniyatning umumiy jihatlarini ko‘rsatadi.
6
V. I. Sarianidi va K. A. Kachuris 1967 yilda Uluq-depe, Janubiy Turkmanistonda
joylashgan yirik (taxminan 12 gektar) yerli dehqonchilik joyida qazishmalarni amalga oshirganlar.
Uluq-depeda bronza davri yodgorliklari, xususan, kechki Namozgoh V davriga oid bir
nechta yarim topilgan dafnlar aniqlangan. Janubiy-sharqiy qismida, joylashgan joyda, eramizdan
avvalgi II ming yillikdan qolgan mo‘g‘il so‘nggi davriga oid to‘rt to‘g‘ri burchakli kameradan
iborat mo‘g‘il topilgan, har birida alohida dafnlar joylashtirilgan. Bir kamerada 30 dan ortiq
idishlar topilgan.
Sopol idishlar orasida konus shaklidagi idishlar, kichik va katta o‘lchamdagi, to‘kilgan
og‘iz qismi bilan, Sopollitepa kermikasiga xos bo‘lgan idishlar mavjud. Bu idishlar, janubiy
Turkmanistonning kech Namozgoh V davriga tegishli kompleksga o‘xshash bo‘lib, bu Sopollitepa
bilan katta o‘xshashlikni ko‘rsatadi. Uluq-depeda qazishmalar davomida, shuningdek, kech
Namozgoh V va erta Namozgoh VI davriga oid konus shaklidagi idishlar va sopol halqalari bilan
tagliklar ham topilgan. Bu topilmalar Uluq-depe va Sopollitepa o‘rtasidagi madaniy aloqalarni,
shuningdek, vaqtinchalik va mintaqaviy o‘xshashliklarni yanada aniqroq ko‘rsatadi.
7
Yuqoridagi analogiyalardan ko'rinib turibdiki, Sopollitepa sopol materiallari Janubiy
Turkmanistonning tog' yon bag'irlari hududidagi bir qancha yodgorliklarning sopol materiallari
bilan yaxshi mos keladi.
6
В.M.Maссон. "Раскопки на Алтын-депе" Археологические открытия 1965 г.66,69.
7
И.Mасимов.
"Изучение керамических печей эпохи бронзы на поселении Улуг-Депе"Ашгабат.1972. С.28
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
Bu, Sopollitepa sopol materiallarining Namozgoh V davrining oxirgi va Namozgoh VI
davrining boshlaridagi sopollar bilan o'xshashligini ko'rsatadi. Sopollitepa sopolining ko'plab
aniqlangan analogiyalari Shimoliy-sharqiy Eron (masalan, Tepe Gissar III va Shahtepa II
yodgorliklaridagi sopol), Senstan (Shahri Sohkta IV), Janubiy Afg'oniston (Mundigak IV) va ba'zi
Svata vodiysi (Shimoliy-g'arbiy Pokiston) yodgorliklaridagi sopol bilan mavjud.
E'tiborga molik jihat shundaki, bu yodgorliklarning tegishli qatlamlaridan olingan sopol,
masalan, Tepe Gissar, Shahtepa, Shahri Sohkta, Mundigak va Svata qabristonlaridagi sopol, o'ziga
xos mahalliy an'analar bilan birga, Sopollitepa sopol materiali bilan bir qator parallellarga ega. Bu,
turli mintaqalarda qadimiy Sharq sivilizatsiyasining sopol texnologiyalaridagi o'xshashlik va
madaniy aloqalarni ta'kidlaydi.
Bronza davrida Sopollitepa hududidagi hayot taxminan ikki yuz yil davom etgan. Shu davr
mobaynida, proto-shahar aholisi yil sayin ko'payib borishi kuzatilgan. Yer va ekinlar uchun suv
tanqisligi boshlangach, aholi bir qismining yangi yerlar izlab, hozirgi Sherobod daryosining quyi
havzalariga ko'chib keldilar. Bu hududda tog'lar daralaridan oqizib kelingan chirindilar hisobiga
hosil bo’lgan keng va tekis ekinbop unumdor yer maydonlari vujudga kelgan. Bu joylar Sherobod
daryosining pastki irmog'i – Bo’stonsoyning suv resurslari hisobiga sug'orish uchun qulay bo'lgan.
Hozirgi kunda mahalliy aholi bu joyni "Jarqo’ton" deb atashadi.
Sopollitepa madaniyati va uning qo‘shni madaniyatlar bilan o‘zaro aloqalarini o‘rganish,
ushbu davrdagi madaniy va etnik munosabatlarning chuqur tahlilini taqdim etadi. Tadqiqotlar
natijasida, Sopollitepa va uning atrofidagi yodgorliklar o‘rtasidagi material madaniyati, xususan,
sopol idishlar, metall buyumlar va dafn marosimlaridagi o‘xshashliklar sezilarli. Bu
o‘xshashliklar, ushbu hududlar o‘rtasida iqtisodiy va madaniy aloqalar mavjudligini ko‘rsatadi.
Sopollitepa va boshqa yirik yodgorliklar, masalan, Dashli, Mo‘lali, Auchindepe va
Yangiqal’a qabristonlari, material madaniyati bo‘yicha qiyosiy tahlil qilinganida, ular orasidagi
madaniy aloqalar aniqroq namoyon bo‘ladi. Keng tarqalgan sopol idish shakllari va ishlab
chiqarish texnikalari, xuddi shunday dafn marosimlari bilan birga, uzoq vaqt davomida madaniy
almashinuvni va savdoni ko‘rsatadi. Ayniqsa, yodgorliklardan olingan materiallar va dafn
marosimlaridagi o‘xshashliklar, bu hududlarning bir-biriga bog‘langanligini va ularda umumiy
madaniy an’analar mavjudligini tasdiqlaydi.
Shuningdek, Sopollitepa va Dashli manzilgohlarining arxitekturasidagi o‘xshashliklar,
ularning o‘rtasidagi madaniy va tarixiy aloqalarni tasdiqlaydi. Mustahkamlangan qal’a va aylanma
koridorlarning mavjudligi, bu yodgorliklar orasidagi o‘xshashliklarni yanada kuchaytiradi. Bu
yodgorliklarning umumiy arxitektura xususiyatlari, madaniy aloqalarni, vaqtinchalik va hududiy
o‘xshashliklarni ko‘rsatadi.
Shuningdek, tadqiqotlar Sopollitepadan olingan buyumlarning boshqa hududlarga,
masalan, Altin-depe va Murg‘ob vohasi kabi joylarga import qilinganligini ko‘rsatadi. Bu
o‘xshashliklar, asosan, sopol buyumlarining shaklida va ishlab chiqarish texnikasida ham
kuzatiladi, bu esa bu madaniyatlar orasidagi o‘zaro aloqalarni tasdiqlaydi. Altin-depedan topilgan
buyumlar va Sopollitepa materiallari o‘rtasidagi o‘xshashliklar, ikkala madaniyatning bir-biriga
yaqinligini ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
185
Natijada, Sopollitepa madaniyatining o‘zaro madaniy va iqtisodiy aloqalarini o‘rganish,
Markaziy Osiyo madaniyatlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar va savdo jarayonlarini chuqurroq
tushunishga yordam beradi.
Madaniy almashinuvi, migratsiya va hunarmandchilik jarayonlaridagi o‘zgarishlar, bu
hududlar o‘rtasida davom etgan o‘zaro aloqalarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Bu
tadqiqot, o‘z navbatida, qadimgi dehqonchilik madaniyatlarining o‘zaro aloqalarini va ularning
tarixiy rolini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Sopollitepa madaniyati va uning qo‘shni madaniyatlar bilan o‘zaro aloqalari o‘rganilgan
tadqiqotlar natijalari, ushbu hududdagi qadimgi jamiyatlar o‘rtasida kuchli madaniy, iqtisodiy va
etnik aloqalar mavjudligini ko‘rsatadi. Sopollitepa yodgorliklarida topilgan materiallar, jumladan
sopol idishlar, metall buyumlar va dafn marosimlari, bu madaniyatlar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni
tasdiqlaydi. Bu o‘xshashliklar savdo, madaniy almashinuv va migratsiya jarayonlarini ko‘rsatadi.
Shuningdek, tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Sopollitepa madaniyati, o‘zining iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishi bilan janubiy O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilikning
rivojiga muhim ta’sir ko‘rsatgan. Madaniy va texnologik o‘xshashliklar, ayniqsa keramika va
metall buyumlari sohasida, Sopollitepa va uning qo‘shni hududlari orasida davom etgan o‘zaro
aloqalarni tasdiqlaydi.
Tadqiqotlar natijalari, shuningdek, Sopollitepa madaniyatining mintaqaviy va tarixiy
ahamiyatini yanada ochib beradi. Bu madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va ta’sir jarayonlari,
ularning tarixiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Sopollitepa va uning atrofidagi boshqa
madaniyatlar orasidagi aloqalarni o‘rganish, Markaziy Osiyoning qadimiy tarixini va madaniyatini
chuqurroq tushunishga imkon beradi.
Ushbu tadqiqot, nafaqat Sopollitepa madaniyatining o‘rni va uning qo‘shni madaniyatlar
bilan o‘zaro aloqalarini, balki o‘sha davrdagi madaniy va iqtisodiy tizimlar o‘rtasidagi
o‘zgarishlarni ham yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, tarixiy va madaniy
o‘zaro ta’sirlarning rivojlanishini ko‘rsatadi.
REFERENCES
1.
Аскаров А.
Сапаллитепа. И зд.во "Ф А Н ” , Ташкент, 1973, - С . 5-6.
2.
A. Asqarov
“Qadimgi Turon eneolit, bronza va ilk temir davri sivilizatsiyalar tarixidan
lavhalar”. ”Fan” Toshkent 2023. 66-67b
3.
скаров, А.
Ўзбекистон қадимги цивилизациялари тарихидан лавҳалар
. Toshkent.2022.
4.
Аскаров А.
Древнеземледельческая культураэпохи бронзы юга Узбекистана.
Издательство "ФАН" Узбекской ССР, Ташкент, 1977.
5.
Аскаров, А.А., Ширинов, Т.Ш.
Ранняя городская культура эпохи бронзы на юге
Средней Азии
. Самарканд, 1993.
6.
А.А. Аскаров, Б.Н. Абдуллаев.
Джаркутан
. Ташкент: Издательство "ФАН"
Узбекской ССР, 1983. C. 6-7
7.
Bokiev, A., Shaydullaev, A., & Yuldosheva, Z.
“Oks sivilizatsiyasi” Yangi nashr.
Toshkent. 2015.
8.
J. Kabirov, A. Sagdullayev
“O’rta Osiyo arxeologiyasi” O’qituvchi. Toshkent. 1993
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
186
9.
Пугаченкова, Г.А.
(1969).
Сополитепа и соседние памятники: археологические
исследования
. Ташкент: Фан, Академия наук Узбекской ССР.
10.
Массон, В.М.
(1976).
Мургабская долина и её культура
. Ташкент: Фан.
11.
И.Mасимов
. "Изучение керамических печей эпохи бронзы на поселении Улуг-
Депе"Ашгабат.1972. С.28
12.
Саряниди, В.И.
(1981).
Архитектура и культура Алтын-Депе
. Москва: Наука.
13.
Кругликова, И.Т., и Саряниди, В.И.
(1976).
Древняя Бактрия: Материалы Сов.-
Афган. археол. экспедиции
. Москва: Наука.
14.
Массон, В.М., и Ганялин, А.Ф.
(1972).
Янгиқала кладбище и его анализ
. Ашхабад:
Илм.
15.
Саряниди, В.И.
(1967).
Улук-Депе и памятники бронзового века Южного
Туркменистана
. Ашхабад: Илм.
16.
Ширинов, Т.
Жанубий Ўзбекистон бронза даври: Илк шаҳар маданияти
. Самарқанд,
1993.
