Dekabr, 2024-Yil
609
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA QISHLOQ XO’JALIGIDA AYOLARNING
ISHTIROKI (TOSHKENT SHAHRI VA VILOYATI MISOLIDA)
Maxkamova Ra’no Aloviddin qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14331699
Tarixning eng mudhish sahifalaridan biri boʼlgan Ikkinchi jahon urushi yillari oʼzining
ayanchli voqeliklari va oqibatlari bilan insoniyat jamiyati xotirasidan hech qachon oʼchmaydigan
davrlardan biri ekanligi shubhasizdir. Bu urush millionlab begunoh insonlar, yoshu-qarining
bevaqt oʼlimiga, cheksiz vayronagarchiliklar va uqubatlarga sabab boʼlganligi koʼplar asarlarda
qayd etiladi, xotiralarda yodga olinadi. Shunga qaramay, vaqt oʼtgani sari uning ogʼriqlaridan
xalos boʼlish qiyinlashib boraveradi. Ikkinchi jahon urushi yillari O;zbek ayollariga ham oson
bo’lmadi frontga ketgan ota,aka-uka, erlari o’rniga oila boqish hamda front uchun uchun ham
mehnat qilishga to’g’ri keldi. Ayollar barcha sohaga kirib bordilar. Shu qatorda qishloq
xo’jlaigida ham asosiy ishchi kuchi sifatida ayollar qatnashdi.
1941-yil 13-marta “O’zbekistonda ipakchilikni yanada rivojlantirish tadbirlari
to’g’risida” qaror qabul qilindi. Shu qarorga ko’ra O’zbekiston pillachilari yaqin 6-7 yil Ichida
pilla yeg’ishni 20 ming tonnage yetkazish, har bir quti pilla urug’idan 50 kilogrammdan pilla
olishga erishish ko’zda tutilgan edi.
Respublikada ipakchilikni yuksaltirish avvalo yetarli ipakchi mutaxassislar tayyorlash
bilan chambarchas bog’liq edi. Shuning uchun O’zK(b)P markaziy Komiteti va Xalq
Komissarlari Soveti 1941-yil avgustida respublikada ipakchi kadrlar tayyorlash haqida qaror
qabul qildi. Bu qarorga ko’ra, ipakchilik bo’yicha 121 rayon agranomalari, 685 agrotexniklar,
3400 kolxoz brigadirlari tayyorlash nazarda tutildi. Shu maqsadda 1941-yilda sentabr oyida
Toshkent qishloq xo’jaligi institutida, Andijon ipakchilik texnikumi, Urganch qishloq xo’jaligi
o’rta maktabi qoshida ipakchilik bo’yicha mutaxassislar tayyorlaydigan maxsus kurslar ochildi.
Kommunistik partiya va Sovet hukumai O’zbekiston pillakorlarining mehnat zafarlarini
yuksak baholadi.SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 1-oktabrda qabul qilingan qaroriga
ko’ra Respublikaning 210 XOTIN-QIZlari SSSR orden va medallari bilan mukofotlandi.
Staxanovchi pillakorlardan Qunduzoy Aminova Oxunboboyev rayonidagi “Leningrad” kolxozi
zveno boshlig’i, Saodat Jumaniyozova To’rtko’l rayoni “Inqilob” kolxozi zveno boshlig’I va
boshqalar Lenin ordeni bilan mukofotlandi.
Izboskan rayonisagi Hidoyatxon Xolmatova boshliq “Qizil Oktuyabr” kolxozida mo’l
g’alla hosili yetush tirildi. Bu kolxoz a’zolari har bir gektardan 35 sentinerdan don olishga
Dekabr, 2024-Yil
610
muvaffaq bo’lishdi. Oxunboboyev nomli kolxozning taniqli staxanovchisi To’xtaxon
Hamroyeva boshliq xotin-qizlar brigadasi 5 kunda 10 gektardan bug’doy o’rish topshirig’ini 3
kunda bajardi.
Toshkent oblasti lavlagikorlari davlat plan topshiriqlarini bajarish uchun boshlangan
kurashga katta hissa qo’shdi. Orjonikidze rayoniga qarashli “Oktiyabr” kolxoznining Inoy
Mirzayeva boshliq zvenosi har gektardan 320, Kalinin rayon Lenin nomli kolxozdan Guloyim
Odilova boshliq brigade lavlagikorlari 296 sentiner lavlagi olishdi
Qizil armiya uchun eng zarur bo’lgan qand lavlagi yetishtirish uchun boshlangan
kurashda katta yutuqlarga erishgan xotin-qizlardan ko’plab misollar keltirish mumkin. 1945-yil
10-fevralxa Respublika lavlagikorlarining birinchi kengashi ochildi. Bu kengashda
O’zbekistonda qand lavlagi yetishtirishda erishilgan yutuq va yo’l qo’yilgan kamchiliklar
atroflicha muhokama qilindi. Lavlagikorlarining Respublika kengashi ishtirokchilari
O’zbekistondagi barcha lavlagi ekiladigan kolxozlarining kolxozchilari, agranomlari,
mexanizatorlariga qarata murojaat qabul qilindi. Murojaatda lavlagi hosildorligini o’rta hisobda
200 sentinergayetkazish, mamlakatga frontga iloji boricha ko’plab shakar yetkazib berishga
da’vat qilingan edi. SSSR Xalq Komissarlari Sovetining 1945-yiln10-fevralida “O’zSSR
kolxozlarida lavlagichilikni rivojlantirish tartiblari to’g’risida” qabul qilingan qarori
respublikamizda lavlagikorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bo’ldi. 1945-yil
respublikaning 436 ixtisoslashtirilgan kolxozlarida 39,9 ming gektar qand lavlagi ekildi.
Lavlagiga ishlov berish kerak bo’lgan qishloq xo’jalik texnikalari, traktorlar ajratildi., 16 ming
tonna mineral o’g’itlar solindi. Buning natijasida ko’pgina kolxozlarda unumli hosil olindi.
Jumladan Toshkent oblast lavlagikorlari gektaridan 255 sentinerdan hosil ko’tarishdi.
Ko’plab lavlagikor xotin-qizlar o’zlarining samarali mehnati tufayli mo’l hosil yetishtirishda
katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Toshkent oblastining mashhur lavlagikori Mehriniso
Abdullayeva har gektaridan 550 sentinerdan qand lavlagi oldi. Gorskiy rayonidagi “Leninizm”
kolxozining zveno boshlig’I Munisaxon Yo’ldosheva gektaridan 590, “Pravda”kolxozining
zveno boshlig’I Melixon Halimboyeva 552 sentinerdan hosil oldi
1
.
Respublika chorvadorlarining urushining eng og’ir damlarida ko’rsatgan g’ayrat-
shijoatlari behuda ketmadi. O’zbekiston kolxozlari 1943-yilda davlatga 1940-yilga nisbatan 6
732 kilogarmm ortiq g’osht topshirdi. Chorva mahsulotlarini ko’paytirish va qoramollani
1
MDA O’z fond-90, ro’yhat .8 ish 6455, varaq l 60.
Dekabr, 2024-Yil
611
parvarish qilishda qishloq xotin-qizlari aktiv qatnashdi.Toshkent oblastida ilg’or sut sog’uvchilar
soni 1421kishiga yetdi.
Shuni ham alohida qayd etish kerakki, O’zbekiston xotin-qizlari qisghloq xo’jaligining
boshqa tarmoqlarida ham faol mehnat qilshidi. Jumladan, respublikamizda tamakichilik,
bog’dorchilik, uzumchilik, polizchilikdan yuqori hosil olishda ayollarimiz sabot va matobat bilan
mehnat qildilar. Masalan Toshkent rayonidagi “Qizil dehqon” kolxozining a’zosi Bashar
Azizova boshliq uzumchilik berigadasi 1943-yilda 25 tonna kishmish tayyorlab frontga jo’natdi.
O’zbekiston qishloq xotin-qizlari faqat paxta”Fronti” da mehnat jasoratlari ko’rsatib qolmay,
balki qishloq xo’jaliogining barcha tarmoqlarida ham qahramonlarcha mehnat qildilar.
1941-yilning boshida yozgi-kuzgi qizg’in dala ishkarining olib borilishi bilan bir vaqtda,
qishloq mehanizatorlarini tayyorlash ishlari avj olib ketdi. Chunki frontga ketganlar hisobiga
mehanizatorlarining kamayib ketishi, yangi o’zlashtirish, ekin maydonlarini kengaytirish va
1942-yil va undan keying yillar uchun belgilangan qishloq xo’ja;lik ishlab chiqarish planlarini
ortig;I bilan bajarish mehanizator kadrlarga bo’lgan talabni oshirib yubordi. Shu maqsadda
respublikaning Shahar, rayonlarida mehanizatorlar qisqa muddatli kurs va maktablari ochildi.
Masalan O’zbekiston SSR Yer ishlari Xalq komissarligi qoshida ochilgan ikki oylik kurslarda
1941-yil 13 972 kishi shug’ullandi, shundan, 12 478 kishi- xotin-qizlar edi. Xotin-qizlardan
mexanizator kadrlar tayyorlashda Toshkent, Namangan, Samarqand Buxoro viloyat partiya,
sovet xo’jalik organlari katta ish olib borishdi.
1941-1943-yillarda respublikamizda 43320 traktorchilar tayyorlangan bo’lsa, shulardan
15 mingi xotin-qizlar edi. Urush yillarida hammasi bo’lib 23 mingdan ziyod ayollar traktorchilik
kasbini muvaffaqiyatli egalladi.
Mexanizatorlik kasbini bitirib cbiqaan yuzlab, minglab xotin-qizlar Respublika paxta
dalalarida jonbozlik ko’rsatib mehnat qilishdi. Jumaladan, Toshkent viloyati Orjonikidze rayoni
MTS ga qarashli ilg’or traktorchilardan Umri Isayeva, Latofat Bo’riyeva, Shahodat Sultonov ava
boshqa paxta oralarini sifatli kultivatsiya qilishda kundalik norma ni 3-4 barobar ortig’I bilan
bajarishdi
Gitlerchi bosqinchilarni Sovet Ittifoqiga qarshi boshlangan huju,idan ko’p o’tmay
SSSRda frontga yordam berish, mamlakat mudofaa qudratini oshirish, harakatidagi armiyani
oziq-ovqat, kiyim-kechak bilan ta’minlash uchun ommaviy vatanparvarlik harakati avj olib ketdi.
Bu vatanparvarlik harakatidagi respublikaning barcha aholisi – ishchilar, dehqonlar va
ziyolilar aktiv ishtirok etdi. Frontga yordam berish uchun boshlangan umumxalq harakatida
O’zbekistonlik xotin-qizlari ham faollik ko’rsatishdi.
Dekabr, 2024-Yil
612
Respublikamizning fabrika va zavodlari, kolxoz, sovxoz, ilmiy, ijodiy tashkilot
kollektivlari tomonidan markaziy matbuot organlariga yuborilgan xatlarda Sovet davlatiga,
Armiyaga, frontga va mamlakat mudofaa qudratini osjirishga tayyor ekanliklarining yakdillik
bilan izhor qilishdi. O’zbekiston SSRning oblast, rayon va kolxozlarida bo’lib o’tgan ko’p
minglik mitinglarda kolxozchi dehqonlar, xotin-qizlar, mamlakat mudofaa qudratini oshirish,
bosqinchilarga beriladugan zarbani kuchaytirish, jonajon armiyani har tomonlama qo’llab-
quvvatlash, Fashistlar ustidan bo’ladigan g’alabani yaqinlashtirish maqsadida mudofaa fondini
tashkil qilishni zo’r mamnuniyat bilan qo’llab-quvvatladilar.
1941-yil 6-avgustda Toshkent oblast Stalin nomli kolzda bo’lib o’tgan katta
mitingda so’zga chiqqan ilg’or kolxozchi M.Olimova shunday dedi. “Fashist bosqinchilari hech
qachon sovet xalqini qullikka sola olmaydi. Biz to’liq g’alabaga erishgunimizcha urishamiz.
Dushmanni yanchib tashlash uchun hech narsani ayamaymiz.”
Ulug’ vatan urushi yillarida O’zbekiston mehnatkashlari mamlakat mudofaa fondiga 22
374ming so’mlik buyum va 55 kilogrammdan ortiq qimmatbaho metall topshirdi. Urush yillarida
Respublika mehnatkashlari mudofaa fondiga jami bo’lib 649,9 million so’m naqd pul
topshirishdi. O’zbekiston qishloq mehnatkashlari mudofaa fondiga jami bo’lib 649, 9 million
so’m naqd pul topshirdi. O’zbekiston qishloq mehnatkashlafri mudofaa fondiga naqd pul
beribgina qolmay, balki g’alla, quruq meva, go’sht, jun, tirik vazindagi chorva mollari, sabzavot
mahsulotlari topshirishda ham jonbozlik ko’rsatishdi
2
.
1941-yining oxiri 1942-yilning boshlarida Respublika kolxozchilari mudofaa fondiga
2389 s g’alla, 1808 s go’sht, 1495 s yem-hashak, 325 s quruq meva, 430 s ho’l meva, 20 000 kg
jun topshirdilar.
Kolxozchi dehqonlar zarbdor ayollar barcha qiyinchiliklarga bardosh berib mudofaa
fondiga atab qishloq xo’jalik ekinlarini ekish, ularni parvarish qilish, yetishtirilgan hosilni nes-
nobud qilmasdan yegh’ishtirib oloishda jon kuyarlik qildilar. 1943- yilning o’zida O’zbekiston
kolxozlarida 2359 gektar yerga bug’doy, 1162 ga arpa, 605 ga suli, 108 ga makkajo’xori, 117
ga sholi, 33 ga jo’hori, 111 ga dukkakli ekinlar, 87 ga paxta 46 ga kunjut, 31 ga sabzavot ekinlari
ekildi.
O’zbekiston SSr mehnatkashlarining vatanparvarlik harakatlari turli formlarda namoyon
bo’ldi. Respublika qishloq xotin-qizlarining vatanparvarlik xarakatining muhim formalaridan
biri bu— davalat zayyomlartiga ixtiyoriy yozilish bo’ldi. O’z da davlat xarbiy zayyomlariga
2
MA O’z f. 1619, ro’yhat 10 ish l688 l varaq 19
Dekabr, 2024-Yil
613
yozilish uyushqoqlik bilan o’tdi. Davlat zayyomlariga ixtiyoriy ravishda ommaviy suratda
yozilish sovet xalqining, qishloq xo’jalik mehnatkashlarining yuksak ongliligi, siyosiy
aktivliginig o’sganligi, Vatan himoyasi uchun jonini fido qilishga tayyor turganligini namoyish
qildi. Ayniqsa, xotin-qizlar urush yillarida turli jabhalarda ko’ksini qalqon qilib mehnat qilgani,
ona sifatida farzandlarini bag’roiga olib tarbiya qilgani, jangchi bo’lib frontda dushmanni yer
tishlatgani, sanoat korxonalai, zavod, dalalarda erkaklar kasbini egallagani, sovet jamiyatida,
sotsiolistik ijtimoiy tuzum davrida ularning cheksdz qobiliyatiga, imkoniyatlariga ega ekanligini
ko’rdatdi.
Respublikada
“O’zbekiston
traktorchisi”
“O’zbekiston
kolxozchisi
“Sovet
O’’zbekistoni” degan tank kolonnalari uchun mablag’ yeg’ish ishi avj olib ketdi. Bu harakatda
O’zbekiston Qishloq xotin-qizlari aktiv ishtirok etishdi. Jnangovar mashinalar ishlab chiqarish
uchun mablag’ yeg’ishda Toshkent viloyatining “Polyarnaya Zvezda” kollektiv xo’jaligining
a’zolari tank va xarbiy samalyotlar qurish uchun 1 million 361 ming so’m topshirdi. 1942-yil
dekabr oyida O’zbekiston kolxozchi dehqonlari va kolxozchi ayollari tank va jangovar
samoliyotlar ishlab chiqarish uchun 260 million so’m mablag’ berishdi
3
.
O’zbekiston qishloq xotin-qiz vatanparvarlik harakatini rivojlantirishda yangidan-yangi
tashabbus bilan maydionga chiqishdi. Masalan, 1944-yil dekabr oyida Yangi yo’l rayonidagi
“Sharq Yulduzi” kolxozining ilg’or terimchisi Ziynat Akromova O’zbekiston SSr ning 20 yillik
lyubileyini “O’zbekiston SSR ning 20 yilligi” nomli tank kolonnalari, samoliyot ekskadriliyalari
tuzish bilan nishonlanishini taklif etdi. Uning o’zi shaxsiy jamg’armasidan 5 ming so’m
topshirdi. Ilg’or zveno boshlig’I Abdurazzoqova ham bu fondga 5 ming so’m ajratdi
4
.
SSSR da frontga yordam berish uchun boshlangan ommaviy vatanparvarlik harakati sovet
jangchilarining ma’naviy ruhiyini ko’tarib yubordi. Ularning yangidan yangi qahramonliklarga
ilhomlantirdi., g’aklabaga bo’lgan ishonchini mustahkamladi.
Ulug’ vatan urushi yillarida avj olgan sovet xalqining ommaviy vatanparbarlik
harakatining yorqin namunalaridan biri – bu sovet Armiyasiga issiq kiyim- bosh yig’ish uchun
boshlanagan harakatdir. O’zbekistondada bu harakatning tashabbuskorlaridan Yangi yo’l
rayondagi “Sharq yulduzi” kollektiv xo’jaliginig kolxozchi ayollari edi. Ular Respublikamizning
barcha xotin-qizlariga murojaat wilib, sovet jabgchilariga issiq kiyimlar yig’ishni tashkil qilishga
chaqirdilar.
3
Ўзбекиская ССР в годы Великой отечественной войны. Ташкент 1966. C.88-89
4
СНК УзССР за 1944 ., л. 18. Правда востока, 1941 ., 7 августа.
Dekabr, 2024-Yil
614
“Sharq yulduzi” qishloq artelining kolxozchi ayollari bu murojaati respublikaning turli
rayon va shaharlarida yig’ilgan ommaviy mitinglar, kolxozchilarining majlis;larida qizg’in
ma’qullandi. Shu chaqiriq asosida O’zbekistoning barcha oblast va rayonlarida Qizil Armiya
jangchilariga issiq kiyim to’plash keng quloch yozdi.
Armiya uchun issiq kiyim yeg’ish ishi katta davlat ahamiyatiga ega edi. Chunki bu
Kommunistik psrtiyaning tashkilotchilik faoliyati natijasida front bilan front ortining buzilmas
birligining hayotiyligi va sovet xalqining sotiolizm va lenincha partiya ishiga, marksizm-
leninizm hayotbaxsh g’oyalariga sodiqligini barilla ko’rsatdi. Kolxozchi ayollarning ijtimoiy
siyosiy grajdanlik va rahbarlik rolining ortishi Kommunistik partiya va Sovet hukumati gitlerchi
bosqinchilarga qarshi frontda jang qilayotganlarning oilasi, ularning bolalalri, xususan urush
tufayli ota-onasidan ayirilgan va mamlakat ichkarisiga evakuatsiya qilingan bolalarga nisbatan
g’amxo’rlik ko’rsatdi.
SSR Oliy Soveti Prezidumining 1941-yil 26-iyunda qabul qilingan qaroriga ko’ra harbiy
xizmatchilarning oillalariga moddiy yordsm ko’rsatildi(shu jouyiga isbot tariqasida gazetadagi
xabarlardan keltirish m,umkin). Shuningdek, 1943-yil yanvarda KPSS Markaziy Komiteti
jangchilar, harbiy xizmatchilar oilasining moddiy -manaviy ehtiyojlarini qondirish haqida
maxsus qaror- qabul qildi.
Partiya va hukumatning bu g’amxo’rligidan ruhlangan O’zbekiston xotin-qizlari
jangchilar, harbiy xizmatda bo’lganlarning oilasi to’g’risida g’amxo’rlik qilish, ularga yaqindan
moddiy yordam ko’rsatishda faol ishtirok etishdi. Respublikaning zavod va favbrikalarida
muassasalarida, kolxoz va sovxo’zlarda jangchilarnig oilallariga turli ko’rininshda moddiy
yordam ko’rsatildi. Frontga ketganlaning bolalalriga bog’chalarga, yaslilarga joylashtirildi,
ularga bepul ovqat tashkil qilindi. Shuni isboti kerak.
1941-yil oktabr oyida Toshkent qishloq rayonidagi Lenin nomli kolxoz a’zolari
O’zbekistonda birinchi bo’lib frontdagi jangchilar oilasiga ixtiyoriy ravishda yordam berish
tashabbusi bilan chiqdi. Shu rayon partiya komitetining sekritari nazira Jalilovaning tashabbusi
bilan kolxozchilar harbiy xizmatchilarning 100 dan ortiq oila uylariin remont qilish, ularga 850
sarjin o’tin g’amlash, 40 tonna g’alla va sbzavot mahsulotlaridan iborat oziq-ovqat fondi
tayyorlash, jangchilarning bolallariga poyafzal tikishga qaror qilishdi. Lenin nomli kolxoz
a’zolarining bu tashabbusi respublikaning barchs qishloq xotin-qizlari tomonidan qo’llab-
quvvatlandi. Frontga ketgan oilallarga g’amxo’rlik qilishda
Dekabr, 2024-Yil
615
Kitob albomdan Urush yillarida g’alla asosan Smarqand, Qashqadaryo va Toshkent
viloyatlarida yetishtirildi hamda g’allachilikda bug’doy va arpa yetishtirish yetakchi o’rinni
egalladi.
REFERENCES
1.
O’zbekiton Milliy Arxivining 1619 fondi
2.
Правда востока, 1941 7-avgust soni
3.
Ўзбекиская ССР в годы Великой отечественной войны. Ташкент 1966
4.
R. H. Aminova, M. O. Oxunova, H. Sh. Inoyatov, O'zbekiston SSR tarixi: 4 tomlik. T. 4.
Sotsializm qurishni tugallash davri va mmunizmga o'tish (1938 - 1965 y.)/O'zSSR Fanlar
akademiyasi, Tarix va Arxeologiya Instituti.82-84 b.
5.
Ибрагимова А. Ю., Женщины Узбекистана в годы великой отечественной войны в
помощь лектору. Ташкент. 1987 г. 10 с.
6.
R. H. Aminova, M. O. Oxunova, H. Sh. Inoyatov, O'zbekiston SSR tarixi: 4 tomlik. T. 4.
Sotsializm qurishni tugallash davri va mmunizmga o'tish (1938 - 1965 y.)/O'zSSR Fanlar
akademiyasi, Tarix va Arxeologiya Instituti.88 b
7.
Ибрагимова А. Ю., Женщины Узбекистана в годы великой отечественной войны в
помощь лектору. Ташкент. 1987 г.15 с.
