ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
220
AXLAT YOQISH ZAVODLARI EKOLOGIK MUAMMONING YECHIMIMI, YOKI
YANGI MUAMMO SABABCHISI…?
Abdullayeva M. I.
Xayrullayeva G. B
TMC instituti v.b.dotsenti, TMC instituti 3- bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14331125
Annotatsiya.
Axlat yoqish zavodlarining ekologik va iqtisodiy hayotimizda tutgan o’rni,
ularning foydali va zararli tomonlari hamda keltirib chiqarishi mumkin bo’lgan muammolari.
Kalit so’zlar:
atmosfera, Energiya, Zararli gaz, Chiqindi, Qayta ishlash.
ARE WASTE INCINERATORS THE SOLUTION TO ENVIRONMENTAL
PROBLEMS, OR THE CAUSE OF A NEW PROBLEM…?
Abstract.
The role of waste incinerators in our ecological and economic life, their benefits
and harms, and the problems they can cause.
Keywords:
Atmosphere, Energy, Harmful Gas, Waste, Recycling.
СОСИГАТЕЛЬНЫЕ УСТАНОВКИ — РЕШЕНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ
ПРОБЛЕМЫ ИЛИ ПРИЧИНА НОВОЙ ПРОБЛЕМЫ...?
Аннотация.
Роль мусоросжигательных заводов в нашей экологической и
экономической жизни, их полезные и вредные стороны и проблемы, которые они могут
вызвать.
Ключевые слова:
атмосфера, Энергетика, Вредный газ, Отходы, Утилизация.
Axlatni yoqish zavodlari atrof-muhit va jamoat salomatligi muammolarini hal qilishda
muhim rol o'ynaydi, biroq shu bilan birga o'zining salbiy ta'sirlarini ham keltirib chiqarishi
mumkin. Bu muammolarni tushunish va ularni minimallashtirishga qaratilgan strategiyalarni
amalga oshirish axlatni yoqish jarayonining samaradorligini oshirish va atrof-muhitga ta'sirini
kamaytirish uchun juda muhimdir.
Axlat boshqaruvi – bu nafaqat ekologik, balki iqtisodiy, sotsial va salomatlik bilan bog’liq
globallashayotgan muammo. Zamonaviy jamiyatlar axlatning ko’payishi bilan yuzlashmoqdalar,
bu esa mahalliy miqyosda turli muammolarga olib keladi, jumladan chiqindilarni saqlash
maydonlarining yetishmasligi va atrof-muhit ifloslanishi kabi. Jahon aholisi o'sishda davom etar
ekan va iste'mol madaniyati kuchayib borar ekan, axlat hajmining oshishi tezlashmoqda va bu esa
axlatlarni boshqarishga bo’lgan yondashuvlarni qayta ko’rib chiqishni taqozo etadi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
221
Axlatni yoqish zavodlarining paydo bo'lish tarixi sanoat davrining boshiga borib taqaladi
va ularga bo'lgan ehtiyoj aholi sonining tez o'sishi va shaharlashuv jarayonlari bilan bog'liq edi.
Bu zavodlar axlat yo'qotish jarayonini avtomatlashtirish orqali uni kamaytirish va yonish
jarayonidan energiya ishlab chiqarish tizimlarini taqdim etish asosiy maqsadlardan biri bo'ldi.
Axlatni yoqish zavodlari, axlatlarni yonish orqali kamaytirish va shu tariqa, katta hajmdagi
chiqindilarni boshqarish muammosini yengillashtirish uchun samarali yechim bo'lishi kerak edi.
Bu zavodlar ilk bora 20-asr boshlarida Evropa va Shimoliy Amerikada keng tarqalgan
bo'lib, shahar atrof-muhitini yaxshilash va sanitariya sharoitlarini o’rnatish maqsadida qurilgan.
Ular axlatni qayta ishlashning alternativ usuli sifatida ishlatilgan, chunki qayta ishlash
texnologiyalari hali yetarlicha rivojlanmagan edi. Zavodlar yonish orqali issiqlik va elektr
energiyasini ishlab chiqarish imkonini berdi, bu esa ko'plab shaharlarda qishloq xo'jaligi va
sanoatda qo'llanildi. Axlatni yoqish zavodlarini yaratish g'oyasi axlat hajmining keskin
kamayishiga va axlat maydonlarini qisqartirishga imkon berdi, bu esa shahar hududlarida yangi
qurilish va ishlab chiqarish loyihalarini amalga oshirishga yo'l ochdi.
Hozirgi kunda, axlatni yoqish zavodlari hali ham chiqindilarni kamaytirish va uni
energiyaga aylantirish bo'yicha muhim vazifalarni bajarib kelmoqda, lekin atrof-muhitga ta'siri va
iqtisodiy samaradorligi haqidagi savollar sababli ularning foydalanish darajasi va qo'llanilish
usullari ko'p bahs-munozaralarga sabab bo'lmoqda. Zavodlarning texnologiyasi va boshqaruv
usullari muntazam ravishda o'rganilmoqda va yaxshilanmoqda, natijada yangi avlod zavodlar
yanada toza va samarali ishlash imkoniyatlarini taqdim etmoqda. Global va mahalliy axlatni
boshqarish siyosatida axlatni yoqish, qayta ishlash va organiklardan mahsulotlardan foydalanish
kabi turli yondashuvlar birgalikda ko'rib chiqilmoqda.
Axlat yoqish zavodlarining iqtisodiy jihatlari -
Zamonaviy jamiyatning axlatni
boshqarishdagi asosiy muammolarini hal qilish yo'llaridan biri sifatida axlat yoqish zavodlari
diqqatga sazovordir. Biroq, bu kabi zavodlarning qurilish va operatsion ishlashi yuqori xarajatlarni
talab qiladi. Ular samarali energiya manbalaridan biri sifatida qaralishi mumkin bo'lsa-da, ularning
iqtisodiy tomonlari ham alohida e'tiborga loyiqdir. Axlat yoqish zavodini loyihalash va qurish,
ayniqsa yuqori texnologiyali va atrof-muhitga kamroq zararli zavodlar uchun, juda qimmatga
tushadi. Yuqori sifatli yanada texnologik tizimlar, zararli gazlar va boshqa ifloslantiruvchilarni
kamaytirish uchun zarur bo'lgan qimmat qurilmalar va texnologiyalarni talab qiladi. Shuningdek,
zavodni doimiy ravishda ishlatish va texnik xizmat ko'rsatish ham sezilarli moliyaviy resurslarni
jalb qiladi.
Axlat yoqish zavodlarining asosiy maqsadi energiya ishlab chiqarishdir. Ushbu energiya
issiqlik tarmoqlariga yoki elektr energiyasiga aylantiriladi, bu esa kommunal tizimlar uchun
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
222
foydalanishga yuboriladi. Biroq, ba'zan ishlab chiqarilgan energiya hajmi zavodni ishlatish uchun
ketadigan energiyadan kam yoki unga teng keladi, bu esa iqtisodiy samaradorlikni shubha ostiga
qo'yadi. Biroq, ba’zi davlatlar yoki hududlarda energiya narxlarining yuqori bo’lishi tufayli ishlab
chiqarilgan elektr energiya yaxshi foyda keltirishi mumkin.
Yaqin atrofdagi bizneslar va mahalliy iqtisodiyot uchun, axlat yoqish zavodi qurilishi va
ishlashi turli iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi. Bu ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish, yangi ish
o'rinlari yaratish va aholining turmush darajasini oshirishga hissa qo'shishi mumkin. Biroq, ba'zi
hollarda, zavodlar sabab bo'lgan ifloslanish va salomatlikka zararli ta'sirlar tufayli ko'chmas mulk
qiymatlari va turizm sohasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ekologik Aspektlar
- Axlatni yoqish zavodlari atrof-muhit va jamoat salomatligi
muammolarini hal qilishda muhim rol o'ynaydi, biroq shu bilan birga o'zining salbiy ta'sirlarini
ham keltirib chiqarishi mumkin. Bu muammolarni tushunish va ularni minimallashtirishga
qaratilgan strategiyalarni amalga oshirish axlatni yoqish jarayonining samaradorligini oshirish va
atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish uchun juda muhimdir.
Axlatni yoqish jarayoni davomida ishlab chiqarilgan gazlar, xususan karbonat angidrid,
azot oksidlari, uglerod monoksidi, murakkab organik birikmalar va dioksin kabi zaharli moddalar
atmosferaga chiqariladi. Bu moddalar havo sifatini yomonlashtirishi va umumiy ekosistemaga
salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Atrof-muhit uchun eng xavfli moddalardan biri - dioksinlarning
ayniqsa, odam va hayvonlar uchun jiddiy sog'liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.
Dioksinlar cancerogen hisoblanib, ular organizmda to'planib qolishi va turli xil saraton
kasalliklariga olib kelishi mumkin.
Axlatni yoqish jarayonida ishlab chiqariladigan issiqxona gazlarining miqdori ham global
iqlim o'zgarishiga hissa qo'shadi. Issiqxona gazlarining ortishi atmosfera issiqligining ko'payishiga
va natijada global haroratning oshishiga, ekstremal ob-havo hodisalarining tez-tez sodir bo'lishiga
va dengiz sathining ko'tarilishiga olib kelishi mumkin.
Axlat yoqish zavodlarida zaharli moddalarning atmosferaga chiqishini kamaytirish uchun
qator texnologik yechimlar qo'llaniladi. Filtratsiya tizimlari va gazlarni tozalash usullarini
o'rnatish, atmosferaga chiqadigan zararli gazlar sonini kamaytirishning eng samarali usullaridan
biridir. Biroq, bunday tizimlarning o'rnatilishi va ishlatilishi qimmatga tushadi va ularning
mavjudligi har doim ham zavodlar operatsiyalari doirasida kafolatlanmaydi.
Yashil energetikani rivojlantirish va toza yoqilg'i manbalaridan foydalanish axlat yoqish
zavodlariga qaraganda atrof-muhit uchun kam zararli alternativlardir. Quyosh, shamol, suv kabi
toza energetika manbalarini rivojlantirish ifloslanishsiz energiya ishlab chiqarishga imkon beradi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
223
Toza yoqilg'i manbalaridan foydalanish orqali karbon izi kamaytirilib, global isishga qarshi
kurash samaradorligi oshiriladi.
Chiqindilar bilan kurashishda ularni yoqib yuborish orqali axlat hajmini qisqartirish ko’zda
tutiladi lekin bu xarajatni 3 barobarga oshiradi. Axlatlarni yer ostiga ko’mish katta maydon talab
qilgani bilan, bu usul tabiatga zarari kam hisoblanadi. Zavodda yoqish ishlaridan keyin qolgan
axlatlar hajman kichik bo’lgani bilan tuproqqa va yer osti suvlariga katta zarar keltiradi. Statistik
ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, axlat yoqish zavodlaridan chiqqan chiqindilar ko’milgan yerlarda
tuproq sifati 10 yildan keyin ham o’ta zararli bo’lib qolaveradi.
Texnologik Innovatsiyalar
- Axlat yoqish zavodlari atrof-muhitni muhofaza qilish va
jamiyat uchun toza energiya ishlab chiqarishning muhim vositasi sifatida qaraladi. Biroq, bu
zavodlarning samarali va ekologik toza ishlashi texnologik innovatsiyalarga bog'liqdir.
Zamonaviy texnologiyalar bu zavodlarning atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish imkonini
beradi, zararli gazlar chiqishini nazorat qiladi va energiya samaradorligini yaxshilaydi.
Zamonaviy axlat yoqish zavodlari yuqori haroratli yoqish texnologiyalaridan foydalanadi.
Bu texnologiyalar axlatni yanada samarali yondirishga va energiya ishlab chiqarish
jarayonini optimallashtirishga imkon beradi. Avtomatlashtirish va zamonaviy boshqaruv tizimlari
orqali zavodlar ishlab chiqarish jarayonini aniq nazorat qiladi va energiya ishlatishini maksimal
darajada kamaytiradi.
Axlat yoqish jarayonida hosil bo'ladigan zararli gazlarning chiqishini kamaytirishda
filtratsiya tizimlari muhim rol o'ynaydi. Elektrostatik filtrlar, hal qiluvchi skraberlar va katalitik
oksidlash tizimlari kabi zamonaviy qurilmalar ishlatilishi orqali, zararli gazlar va zarralar
atmosferaga chiqarilishdan oldin tozalanadi. Bu texnologiyalar gazlarni zaharli moddalardan
tozalashda juda samarali bo'lib, axlat yoqish zavodlarining atrof-muhitga salbiy ta'sirini sezilarli
darajada kamaytiradi.
Energiya samaradorligini optimallashtirish axlat yoqish zavodlarining keskin diqqat
qaratadigan sohasidir. Bu borada yashil texnologiyalardan foydalanish, energiyani saqlash va
yangilash orqali, ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishga qaratilgan turli yondashuvlar
mavjud. Masalan, issiqlik almashinuvi tizimlari axlat yoqish zavodlaridan chiqadigan issiqlikni
qayta ishlash va uni elektr energiyasiga aylantirishda yordam beradi. Shuningdek, yuqori samarali
yoqish kamerasi kabi yangi texnologiyalar yordamida yanada kamroq yoqilg'i sarflab, ko'proq
energiya ishlab chiqarish mumkin.
Lekin shunga qaramasdan bu zavodlar atmosfera va insoniyat uchun katta tahlika bo’lib
qolaveradi. Chunki bu texnologiyalar juda katta sarmoya talab qiladi va hech qaysi zavod doimiy
katta xarajat orqali yuqori sifatda ishlashni kafolatlamaydi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
224
Aholining salomatligi va hayot tarzi
- Axlat yoqish zavodlari va ularning operatsiyalari
jamoat ichida turli reaktsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki bu inshootlar ko'p jihatdan
aholi salomatligi va atrof-muhit ta'siriga bog'liq muhim moliyaviy va ijtimoiy qarorlarni anglatadi.
Axlat yoqish zavodlarining atrofidagi fuqarolar, o'z hayot tarzida muhim o'zgarishlarni
boshdan kechirishi mumkin. Bu zavodlardan kelib chiqqan zaharli chiqindilar, xususan dioksinlar,
odamlarning nafas olish tizimiga, ko'rish qobiliyatiga va umumiy immun tizimiga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin. Masalan, 2016 yilda Evropada o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, axlat
yoqish zavodlarining yaqinida yashovchi bolalar orasida astma va nafas olish yo'llari bilan bog'liq
kasalliklar ko'proq uchraydi. Shuningdek, zararli tarkibiy moddalar tufayli saraton kasalliklarining
xavfi oshishi mumkin, bu esa aholi orasida jiddiy tashvish va noroziliklarni keltirib chiqaradi.
Axlat yoqish zavodlarining qurilish va operatsiyalari, mahalliy aholi orasida kuchli
qarshiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Avvalgi tajribalar shuni ko'rsatadiki, zavodlarni qurish
rejalari e'lon qilinganda, ko'pincha aholi o'rtasida norozilik namoyishlari va mahalliy hokimiyatlar
bilan ziddiyatlar yuzaga keladi.
Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqalgan ma'lumotlar,
shuningdek ekologik va sog'liqni saqlash tashkilotlari tomonidan olib borilgan kampaniyalar,
jamoat ongida axlat yoqish jarayonining salbiy tomonlariga e'tibor qaratishga yordam bergan.
Bunday tashabbuslar, tegishli siyosiy qarorlar va moliyaviy investitsiyalarni jalb qilish,
shuningdek, muammolarning oldini olish yoki kamaytirish mexanizmlarini ishlab chiqishni talab
qilib, ushbu mavzular yanada keng muhokama qilinmoqda.
Jahon amaliyoti va yechimlari -
Axlat yoqish zavodlari jahon miqyosida turli shakllarda
va natijalar bilan amalga oshirilgan. Ko'plab rivojlangan mamlakatlar bu texnologiyalardan
foydalangan holda, axlatni kamaytirish va energiya ishlab chiqarishda sezilarli darajadagi
muvaffaqiyatlarga erishganlar. Shu bilan birga, rivojlanayotgan mamlakatlarda axlatni yoqish
zavodlarining samaradorligi va atrof-muhitga ta'sirini optimallashtirishga oid muammolar hamon
dolzarb bo'lib qolmoqda.
Skandinaviya mamlakatlari, masalan, Shvetsiya va Daniya axlat yoqishni energiya ishlab
chiqarishning samarali usuli sifatida qo'llab, global isitishga qarshi kurashda yuqori darajadagi
muvaffaqiyatga erishdilar. Ular tadbiq etilgan eng so'nggi texnologiyalar va qat'iy atrof-muhit
qonunlari bilan zararli gazlarning atmosferaga chiqarilishini nazorat qilib, hatto boshqa
mamlakatlardan axlat import qilish darajasiga yetdilar. Ushbu davlatlardagi zavodlar axlatni
yoqishdan hosil bo'lgan issiqlikni shahar issiqlik tarmoqlariga berish va elektr energiya ishlab
chiqarishda samarali foydalanishga imkon yaratdilar.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
225
Ayni vaqtda, ba'zi davlatlarda bu zavodlar atrof-muhitga salbiy ta'sirini minimallashtirish
bo'yicha zarur choralarni ko'rishda muammolarga duch kelmoqdalar. Masalan, rivojlanayotgan
mamlakatlarda yoqilgan axlat tarkibidagi zararli moddalar zarur filtrlash tizimlarisiz to'g'ridan-
to'g'ri atmosferaga chiqarilmoqda. Bu esa atrof-muhitning ifloslanishiga va aholi salomatligining
yomonlashuviga olib kelmoqda.
Jahon miqyasida qabul qilingan eng yaxshi yondashuvlar axlat yoqish va qayta ishlashni
integratsiya qilishdan iboratdir. Energiya ishlab chiqarishning barqaror usullarini rivojlantirish
bilan birga, ko'plab mamlakatlar qayta ishlashning samaradorligini oshirish va axlatni kamaytirish
tizimlarini takomillashtirishga harakat qilmoqdalar. Bu qayta ishlanadigan materiallardan
maksimal darajada foydalanish, axlat hajmining keskin kamayishini rag'batlantirish va davrli
iqtisodiyot konseptsiyasini ilgari surish orqali butun jamiyat uchun ijobiy natijalar yaratish
imkonini bermoqda.
Bu yondashuvlar joriy va kelajak avlodlar uchun atrof-muhitning saqlanishi va salomatlik
standartlarining yaxshilanishiga hissa qo'shadi. Jahon amaliyoti va yechimlari bu sohada yanada
innovatsion va samarali yo'llarni izlash zaruratini bildiradi, shunda axlat yoqish zavodlari va
ularning atrof-muhitga bo'lgan ta'sirini yanada yaxshi boshqarish mumkin bo'ladi.
Axlatlarni yoqish? Yoki ko’mish?
- Bu ikki xil axlat boshqarish usullaridan har birining
o'z iqtisodiy va salomatlikka oid afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Iqtisodiy va salomatlik
jihatdan qaysi biri yaxshiroq ekanligini aniqlash uchun turli omillarni hisobga olish kerak.
Axlatni yoqish zavodlari katta miqdordagi axlatni qayta ishlab, energiya (issiqlik yoki
elektr) ishlab chiqarishga imkon beradi, bu esa ba'zan mahalliy energiya ta'minotiga hissa qo'shadi.
Biroq, bu zavodlar qurilishi va ishlashi juda qimmatga tushadi, innovatsion tozalash
texnologiyalari va gazlarni qayta ishlash tizimlari zarur bo'ladi. Energiya ishlab chiqarish
samaradorligi ham har doim tizimning iqtisodiy rentabelligini ta'minlamaydi.
Atrof-muhitga chiqariladigan zararli moddalar va gazlar aholining salomatligiga jiddiy
tahdid solishi mumkin. Axlat yoqish zavodlari qurilishi va ishlashi davomida havo, suv va
tuproqning ifloslanishiga olib kelishi mumkin, bu esa nafas olish kasalliklari, teri muammolari va
hatto saraton kabi jiddiy sog'liq muammolariga sabab bo'ladi
Yerga ko'mish axlatni yoqishdan ko'ra ancha arzonroqdir. Biroq, bu usul ham yer
resurslarini iste'mol qiladi va arxa rejada atrof-muhitga ifloslanish xavfi yaratadi. Yerga ko'milgan
organik materiallar anaerob sharoitda chiriydi va metan gazini hosil qiladi, bu esa kuchli issiqxona
gazidir
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
226
Agar sanitariya ko'miklari to'g'ri boshqarilmasa, qatlamdan oqib chiqadigan suvlar
atrofdagi suv manbalarini ifloslantirishi mumkin, bu esa odamlar va hayvonot olamiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Shuningdek, metan gazining katta miqdorda chiqishi iqlim o'zgarishiga hissa qo'shadi.
Xulosa.
Har ikkala usulning o'z muammolari mavjud, ammo hozirgi vaqtda axlatni yoqish
zavodlari, agar zararli gazlarni nazorat qilish va energiya ishlab chiqarish samaradorligini
ta'minlash uchun kerakli texnologiya bilan jihozlangan bo'lsa, yerga ko'mishga qaraganda atrof-
muhit uchun kamroq xavfli va energiya manbaiga aylanishi mumkin.
Ammo, ushbu usullarni qo'llashdan oldin jamoat salomatligi, tarkibiy qismlarining qayta
ishlanishi va iqtisodiy oqilona foydalanishni hisobga olgan holda to'liq o'rganish zarur. Eng
muhimi, ko'milgan chiqindilar yuzasida to'planadigan gazlar va suyuqliklarni nazorat qilish va
axlat yoqish zavodlarida zararli gazlarni tozalash tizimlarini yaxshilash usullarini qo'llash orqali
iqtisodiy va salomatlik muammolarini minimallashtirish mumkin.
REFERENCES
1.
Ekologik ta’limdan barqaror rivojlanish sari – Toshkent – “ Ta’lqin” 2007
2.
Ekologiya Alifbosi – Toshkent – “Ta’lqin” 2011
3.
Internet sahifalari
4.
https://resoilfoundation.org/en/environment/waste-incineration-usa-soils/
5.
https://www.clientearth.org/latest/news/the-environmental-impacts-of-waste-incineration/
6.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S004565352033383X
7.
https://arnika.org/en/news/summary-of-negative-impacts-of-waste-incinerators
