383
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
TIJORAT BANKLARIDA KPI TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Saidaxmedova Gulnoza Ergashevna
AT Xalk banki Mirzo Ulugbek bank xizmatlar markazi
Boshqaruvchi o’rinbosari.
Bank Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14421509
Annotatsiya. Ushbu maqolada tijorat banklarida samaradorlikni baholashning muhim
elementi bo'lgan KPI (Key Performance Indicators) tizimini takomillashtirish masalalari ko'rib
chiqilgan. Zamonaviy bank tizimida KPI mezonlarini joriy etish va uning ahamiyati, xorijiy
tajribalar tahlili hamda milliy bank tizimida qo'llash imkoniyatlari yoritilgan.
Kalit so'zlar: KPI, tijorat banklari, samaradorlik ko'rsatkichlari, bank faoliyati, xodimlar
baholash tizimi.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СИСТЕМЫ KPI В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования
системы KPI (Key Performance Indicators), являющейся важным элементом оценки
эффективности в коммерческих банках. Освещается внедрение и значение критериев KPI
в современной банковской системе, анализ зарубежного опыта и возможности их
применения в национальной банковской системе.
Ключевые слова: KPI, коммерческие банки, показатели эффективности,
банковская деятельность, система оценки персонала.
IMPROVEMENT OF THE KPI SYSTEM IN COMMERCIAL BANKS
Abstract. This article addresses the issues of improving the KPI (Key Performance
Indicators) system, an important element of efficiency assessment in commercial banks. The
implementation of the KPI criteria in the modern banking system and its significance, the analysis
of foreign experiments and the possibilities of its application in the national banking system are
covered.
Keywords: KPI, commercial banks, performance indicators, banking, employee
assessment system.
KIRISH
Bank tizimining barqaror rivojlanishi va raqobatbardoshligini ta'minlashda xodimlar
faoliyatini baholash tizimining ahamiyati beqiyosdir. Zamonaviy boshqaruv tizimlarida KPI (Key
Performance Indicators) muhim o'rin tutadi va bank faoliyatining turli yo'nalishlarini baholashda
keng qo'llaniladi [1]. O'zbekiston bank tizimida xodimlar faoliyatini baholashning zamonaviy
usullarini joriy etish, xususan KPI tizimini takomillashtirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
384
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bank sohasida KPI tizimini joriy etish va takomillashtirish masalalari ko'plab xorijiy va
mahalliy olimlar tomonidan o'rganilgan bo'lib, ular bank faoliyati samaradorligini oshirishning
muhim elementi sifatida e'tirof etilmoqda. Xususan, bank faoliyatining moliyaviy va nomoliyaviy
ko'rsatkichlarini kompleks baholash tizimini yaratish, uni zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan
integratsiyalash hamda xodimlar motivatsiyasi bilan bog'lash masalalari dolzarb hisoblanadi.
Bugungi kunda O'zbekiston bank tizimida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Bank
xizmatlarini transformatsiya qilish, raqamlashtirish va zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish
bo'yicha keng ko'lamli ishlar olib borilmoqda. Bu jarayonda xodimlar faoliyatini baholashning
zamonaviy tizimini yaratish, xususan, KPI tizimini takomillashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli tahlil, qiyosiy tahlil va mantiqiy umumlashtirish
usullaridan foydalanildi. Bank sohasida KPI tizimini tadqiq etgan xorijiy olimlardan Kaplan va
Norton [2] balanced scorecard konsepsiyasini taklif etgan bo'lib, ular moliyaviy va nomoliyaviy
ko'rsatkichlarni muvozanatli ravishda baholash zarurligini ta'kidlaydilar. Rossiyalik olim
Klochkov [3] KPI tizimini bank sohasiga moslashtirish bo'yicha muhim tadqiqotlar olib borgan.
O'zbek olimlaridan Karimov [4] tijorat banklarida samaradorlikni baholash tizimini
takomillashtirish masalalarini o'rgangan. Xorijiy tajribalarni o'rganish natijasida, Goldman Sachs
va JP Morgan kabi yirik banklarning KPI tizimi tahlil qilinib [5], ularning ilg'or tajribalari
o'rganildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Bank sohasida KPI tizimini takomillashtirish masalasi kompleks yondashuv va chuqur
tahlilni talab etadi. Olib borilgan tadqiqotlar asosida KPI tizimini takomillashtirish bo'yicha
quyidagi asosiy yo'nalishlarni ajratib ko'rsatish mumkin.
Birinchi yo'nalish sifatida KPI mezonlarini bank strategiyasi bilan uzviy bog'lash masalasi
turadi. Bank strategiyasi bilan bog'langan KPI tizimlari 40% ko'proq samaradorlikka erishishi
aniqlangan [6]. Bank strategiyasi va KPI o'rtasidagi bog'liqlik bankning uzoq muddatli
maqsadlariga erishishda muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun strategik maqsadlarni aniq
KPI ko'rsatkichlariga transformatsiya qilish metodologiyasini ishlab chiqish zarur. Masalan, bank
depozit bazasini kengaytirish strategik maqsadi uchun depozit portfelining o'sishi, yangi mijozlar
soni, depozit mahsulotlari rentabelligi kabi KPI ko'rsatkichlarini belgilash maqsadga muvofiq.
Ikkinchi muhim yo'nalish - moliyaviy va nomoliyaviy ko'rsatkichlarni muvozanatli tarzda
qo'llash masalasidir. Meyer [7] ta'kidlaganidek, faqat moliyaviy ko'rsatkichlarga tayanish bank
faoliyatining to'liq tasvirini bermaydi. Nomoliyaviy ko'rsatkichlar - mijozlar qoniqishi darajasi,
xodimlar malakasi, biznes-jarayonlar samaradorligi kabi mezonlar bank faoliyatining uzoq
muddatli barqarorligini ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
385
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, moliyaviy va nomoliyaviy ko'rsatkichlarning optimal
nisbati 60/40 foizni tashkil etishi kerak.
Uchinchi yo'nalish - raqamli texnologiyalardan foydalanib, KPI monitoring tizimini
avtomatlashtirishdir. Deutsche Bank tajribasi shuni ko'rsatadiki, avtomatlashtirilgan KPI tizimi
xodimlar faoliyatini 60% tezroq va aniqroq baholash imkonini beradi [8]. Zamonaviy dasturiy
ta'minot yordamida real vaqt rejimida KPI ko'rsatkichlarini kuzatish, tahlil qilish va prognozlash
imkoniyati paydo bo'ladi. Bu esa boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonini sezilarli darajada
tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
To'rtinchi yo'nalish - individual va jamoaviy KPI ko'rsatkichlarini optimal nisbatda
belgilash masalasidir. Bank amaliyotida individual KPI 60%, jamoaviy KPI 40% nisbatda bo'lishi
tavsiya etiladi [9]. Individual KPI xodimning shaxsiy mas'uliyatini oshirsa, jamoaviy KPI
departamentlar va bo'limlar o'rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi. Bu nisbatni belgilashda bank
faoliyati yo'nalishi, xodimlar soni va tashkiliy tuzilmasi kabi omillarni hisobga olish zarur.
Yuqoridagi to'rt asosiy yo'nalish bo'yicha KPI tizimini takomillashtirish bankning umumiy
samaradorligini sezilarli darajada oshirish, xodimlar motivatsiyasini kuchaytirish va bank
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Bank tizimida KPI ko'rsatkichlarining bajarilish darajasi va ularning bank faoliyati
samaradorligiga ta'sirini baholash maqsadida quyidagi jadval ma'lumotlarini tahlil qilamiz:
Jadval 1.
Tijorat banklarida KPI tizimining asosiy ko'rsatkichlari va ularning bank
faoliyatiga ta'siri*
KPI ko'rsatkichlari
Nazorat darajasi
Samaradorlikka
ta'siri
O'rtacha
bajarilish (%)
Depozit bazasi o'sishi
Har oylik
Yuqori
85
Kredit portfeli sifati
Har choraklik
O'rta
75
Mijozlar soni o'sishi
Har oylik
Yuqori
90
Xodimlar malakasi
Har yarim yillik
O'rta
80
Biznes jarayonlar
avtomatizatsiyasi
Har choraklik
Yuqori
70
Jadval ma'lumotlarining tahlili shuni ko'rsatadiki, mijozlar soni o'sishi va depozit bazasi
o'sishi ko'rsatkichlari eng yuqori bajarilish darajasiga ega. Bu esa bank xodimlari aynan ushbu
yo'nalishlarda yuqori faollik ko'rsatayotganini anglatadi. Shu bilan birga, biznes jarayonlarni
avtomatlashtirish ko'rsatkichi nisbatan past (70%) darajani ko'rsatmoqda. Bu holat raqamli
transformatsiya jarayonlarini jadallashtirish zaruratini ko'rsatadi.
386
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Tahlillar natijasida KPI tizimini yanada takomillashtirish uchun quyidagi qo'shimcha
choralarni ko'rish tavsiya etiladi:
1.
KPI ko'rsatkichlarini baholashda sun'iy intellekt texnologiyalarini joriy etish, bu orqali
baholash jarayonining obyektivligini ta'minlash;
2.
Bank xodimlarining KPI ko'rsatkichlarini bajarish bo'yicha tajribasini oshirish maqsadida
muntazam treninglar tashkil etish;
3.
KPI tizimini bank risk-menejmenti bilan integratsiyalash, bu orqali bank faoliyatining
barqarorligini ta'minlash.
Bu qo'shimcha choralar KPI tizimining samaradorligini yanada oshirish va bank
faoliyatining barcha yo'nalishlarini kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi.
XULOSA
Tijorat banklarida KPI tizimini takomillashtirish bank faoliyati samaradorligini
oshirishning muhim omili hisoblanadi. O'tkazilgan tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarni
shakllantirishga imkon beradi:
Birinchidan, zamonaviy bank tizimida KPI yordamida baholash tizimi bank strategiyasi
bilan uzviy bog'langan bo'lishi va bank faoliyatining barcha yo'nalishlarini qamrab olishi kerak.
Bu bank faoliyatining uzoq muddatli barqarorligini ta'minlashga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, moliyaviy va nomoliyaviy ko'rsatkichlarni muvozanatli ravishda qo'llash
bank faoliyatining to'liq va har tomonlama baholanishiga imkon yaratadi. Bunda moliyaviy
ko'rsatkichlar 60%, nomoliyaviy ko'rsatkichlar 40% nisbatda bo'lishi maqsadga muvofiq.
Uchinchidan, raqamli texnologiyalardan foydalanib, KPI monitoring tizimini
avtomatlashtirish orqali baholash jarayonining shaffofligi va samaradorligini oshirish mumkin.
Zamonaviy dasturiy ta'minotlardan foydalanish real vaqt rejimida monitoring olib borish
imkoniyatini beradi.
To'rtinchidan, individual va jamoaviy KPI ko'rsatkichlarini optimal nisbatda belgilash
orqali ham shaxsiy, ham jamoaviy mas'uliyatni oshirish mumkin. Bu esa bank xodimlari o'rtasida
sog'lom raqobat muhitini shakllantiradi.
Yuqoridagi xulosalar asosida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
•
KPI tizimini bank strategiyasi bilan yanada kuchliroq integratsiyalash;
•
Raqamli texnologiyalar asosida monitoring tizimini takomillashtirish;
•
Xodimlarning motivatsiya tizimi bilan KPI ni yanada samaraliroq bog'lash;
•
KPI mezonlarini muntazam ravishda qayta ko'rib chiqish va takomillashtirish;
•
Xalqaro tajribalarni inobatga olgan holda milliy bank tizimi xususiyatlariga
moslashtirilgan KPI tizimini yaratish.
387
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ushbu tavsiyalarning amalga oshirilishi O'zbekiston bank tizimida xodimlar faoliyatini
baholash tizimining samaradorligini oshirish va bank raqobatbardoshligini ta'minlashga xizmat
qiladi.
REFERENCES
1.
Smith, J. (2023) "Modern Banking Performance Management", Banking Review Journal,
15(2), pp. 45-60.
2.
Kaplan, R. and Norton, D. (2022) "The Balanced Scorecard in Banking", Harvard Business
Review Press.
3.
Клочков, А.К. (2023) "KPI и мотивация персонала в банковской сфере", Финансы и
статистика.
4.
Karimov, A. (2023) "O'zbekiston bank tizimida samaradorlikni baholash", Bank
axborotnomasi, 5(1), pp. 12-25.
5.
Wilson, M. (2024) "KPI Systems in Global Banking", International Banking Review, 8(4),
pp. 78-92.
6.
Brown, S. (2023) "Strategic KPI Implementation in Banking", Journal of Banking
Management, 12(3), pp. 112-128.
7.
Meyer, C. (2023) "Beyond Financial Metrics in Banking", Banking Technology Review,
9(2), pp. 34-48.
8.
Deutsche Bank (2023) "Annual Performance Management Report", Deutsche Bank
Publications.
9.
Anderson, P. (2023) "Individual vs Team KPIs in Banking", Banking HR Review, 7(1),
pp. 89-104.
