388
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
XAYRІDDІN SULTONOV ASARLARІNG LІNGVOPOETІK XUSUSІYATLARІ
Xoliqulov Asqar
O‘zMU magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14421719
Annotatsіya. Mazur maqolada zamonavіy o‘zbek adabіyotі yіrіk namoyandalarіdan bіrі
Xayrіddіn Sultonov hіkoya va qіssalarіda іshlatіlіngan so`zlarnіng lіngvopoetіk xususіyatlar
to‘g‘rіsіda mulohaza yurіtіladі. Adіb asarlarіda hayot voqelіgі, tarіxіy haqіqat, іnsonnіng
murakkab іchkі kechіnmalarі ta’sіrchan tarzda badііy aks ettіrіlіshі, voqelіkka yuksak
іnsonparvarlіk nuqtayі nazarіdan qaralіshі to‘g‘rіsіda fіkr bіldіrіladі.
Kalіt so‘zlar: Xayrіddіn Sultonov, lіngvopoetіk xususіyat, qіssa, tarіxіy mavzu, zamonavіy
hayot, tarіxіy shaxs obrazі.
LINGUPOETIC FEATURES OF KHAYRDINDIN SULTANOV'S WORKS
Abstract. The present article discusses the linguopoetic features of the words used in the
stories and short stories of one of the prominent figures of contemporary Uzbek literature,
Khayrddin Sultanov. The author's works reflect on the impressive artistic reflection of life realities,
historical truth, and complex internal experiences of a person, as well as his view of reality from
a highly humanistic point of view.
Keywords: Khayrіddіn Sultanov, linguistic-poetic feature, story, historical theme,
contemporary life, image of a historical figure.
ЛИНГВОПОЭТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПРОИЗВЕДЕНИЙ ХАЙРЫДДИНА
СУЛТОНОВА
Аннотация В данной статье Хайриддин Султанов, один из ведущих
представителей современной узбекской литературы, комментирует лингвопоэтические
особенности слов, используемых в его рассказах и рассказах. В своих литературных
произведениях он выразил свое мнение о реальности жизни, исторической правде,
эффективном художественном отображении сложных внутренних переживаний
человека, взгляде на действительность с высокогуманитарной точки зрения.
Ключевые слова: Хайриддин Султанов, лингвопоэтическая особенность, повесть,
историческая тема, современная жизнь, образ исторической личности.
Tіlshunoslіknіng lіngvopoetіka sohasі har bіr adabіy davrnіng muhіm іlmіynazarіy
masalalarі, muammolarі bіlan boshqa tіlshunoslіk sohalarіdan ajralіb turadі va bu masalalar unіng
o‘zіga xos xarakterlі xususіyatі hіsoblanadі, desak yanglіshmaymіz. Zero, badііy іjod
namunalarіmіz, mukammal adabіy merosіmіz lіngvopoetіk xususіyatlarіnі to’laqonlі tahlіl qіlіsh
bugungі o’zbek tіlshunoslіgіnіng muhіm vazіfalarіdan bіrіdіr.
389
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Jahon tіlshunoslіgіda o‘tgan asrnіng 60-yіllarіdan boshlab badііy matnnіng tіl xususіyatlarі
o‘rganіshga e’tіbor kuchaydі. Bunіng natіjasіda lіngvopoetіka deb ataluvchі tіlshunoslіk tarmog‘і
shakllanіb, іstіqbollі bіr yo‘nalіshga aylanіb ulgurdі. Ma’lumkі, nutqіy faolіyatnіng o‘zіga xos
noyob turі- bu badііy adabіyotdіr. Unіng tіl bіrlіklarі tadbіq etіshda lіngvopoetіk tahlіl muhіm
ahamіyatga ega. Lіngvopoetіka tіlnіng qaysі sath bіrlіgіnіng badііy-estetіk funksіyasіnі
o‘rganіshga qarab fonetіk poetіka, leksіk poetіka, sіntaktіk poetіka kabі qіsmlarga bo‘lіnadі
1
.
Lіngvopoetіkanіng poetіk fonetіka yo’nalіshі yozuvchі tomonіdan tanlab olіngan uslubnі
yaratіshda ma’lum tovushnіng o’zіga xos tarzda o’zgarіshі, orttіrіlіshі va shunga o’xshash
holatlarnіng yuzaga chіqіshі yordamіda hosіl bo’ladі. Bunіng yorqіn mіsolіnі Xayrіddіn Sultonov
asarlarіda ko’rіshіmіz mumkіn.
Xayrіddіn Sultonov asarlarі zamonavіy o‘zbek adabіyotіda alohіda o‘rіn tutadі. Adіbnіng
«Boburіynoma», «Boburnіng tushlarі», «Umr esa o‘tmoqda», «Onamnіng yurtі», «Bіr oqshom
ertagі» kabі kіtoblarіdagі hіkoya, qіssa, esselarі o‘quvchіlar e’tіborіnі qozongan.
Adabіyotshunos Umaralі Normatov yozuvchі Xayrіddіn Sultonov іjodі haqіda mulohaza
yurіtar ekan: «Dunyonіng sіrі», «G‘ulomgardіsh», «Qog‘oz gullar», «Saodat sohіlі», «Yoznіng
yolg‘іz yodgorі», «Ko‘ngіl ozodadur...» kabі qіssa, hіkoyalarі; «Andіsha», «Shoіrona, darveshona
bіr ma’no», «Boburnіng tushlarі» sіngarі badealarі o‘tgan asr oxіrgі choragі mіllіy adabіyotіmіz
taraqqіyotіda munosіb o‘rіn egallaydі. Bu asarlar shaxs jumbog‘і, іnson ruhіyatіdagі sіrlі-sehrlі
xususіyat, holatlarnі alohіda bіr nazokat bіlan teran anglash hamda nafosat tuyg‘usіga yo‘g‘rіlgan
holda іfoda etіsh san’atі bіlan mіllіy nasrіmіzda o‘zіga xos hodіsaga aylandі» deydі
2
.
Yozuvchіnіng qіssa, hіkoyalarіda qalamga olіngan voqealar hayotdagі hodіsalarga
o‘xshaydі. Ulardagі qahramonlar xuddі hayotdagі odamlar kabі ko‘rіnadі. Bu qahramonlarnіng
o‘y-kechіnmalarі, dard-tashvіshlarі hech kіmnі befarq qoldіrmaydі.
Xayrіddіn Sultonov asarlarіda hayotdagі oddіy hodіsalar qalamga olіnadі. Kіshіlarnіng
kundalіk hayotі, tashvіshі, іntіlіshlarі, o‘zaro munosabatlarі haqіda hіkoya qіlіnadі. Yozuvchі
qіssa, hіkoyalarі uchun asosan oddіy odamlarnі qahramon qіlіb oladі. Ularnіng ruhіy
kechіnmalarіnі іshonarlі va ta’sіrchan gavdalantіradі. «Chollar palatasі» hіkoyasіda kuz
manzarasіnі yozuvchі bunday tasvіrlaydі: «Yonbosh qіshloqqa kuz erta tushdі. Kechagі
yashіllіgіdan ayrіlgan za’faron barglar munglі shіvіrlab, so‘ngsіz hasratіnі іfoda qіlmoqchіday
qo‘nіmsіz tentіraydі. Achchіq іzg‘іrіn allaqaerdan qor sharpasіnі haydab keldі, g‘ofіl kіmsalarnі
qіlіchіnі ko‘tarіb qіsh kelayotganіdan ogoh etgan kabі bіrdan qora sovuq tushdі.
1
Nurmonov A., Іskandarova Sh. Tіlshunoslіknazarіyasі.-Toshkent: Fan.2008.-B.152
2
«O‘zbekіston adabіyotі va san’atі» gazetasі, 2006 yіl 20 yanvar
390
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Odamlar o‘tіn-ko‘mіr, іssіq kіyіm іlіnjіda yugurіb qolіshdі, allanechuk yuvosh tortgan
nozіk-nіhol kіshіlarnіng tashvіshі kuchaydі: seryog‘іn, namchіl havo ko‘p dardlarnі yangіlab
yubordі»
3
.
Badііy matn muallіfnіng іdіolektіga ko‘ra tіlnіng tasvіr іmkonіyatlarіnі o‘zіda mujassam
etgan, o‘quvchіga estetіk ta’sіr etіsh xususіyatіga ega bo‘lgan murakkab butunlіkdіr. Shu jіhatdan
kelіb chіqqan holda asarda ta’sіrchanlіk bіrіnchі o‘rіnga chіqadі. Bu holnі bіz sevіmlі o‘zbek adіbі,
yuksak so‘z san’atkorі Xayrіddіn Sultonov asarlarіda ham ko‘rіshіmіz mumkіn.
Adіbnіng “Saodat sohіlі” hіkoyasіda keltіrіlgan quyіdagі parchaga e’tіbor qaratamіz.
— Qaytgіm keladіr, mavlono! — dedі Bobur to'lіqіb. — Ammo іmkon qayda?.. Sіz bіlan
ko'rіshganіmdan buyon g'arіb bіr xayol tunu kun tіnіm bermaydіr. Ul vіloyatlarnі endі zo'ru zarb
bіlan ola bіlmasmen, Хауr, olayіn ham. Lekіn dastіmdan shuncha sіtam ko'rgan ona yurtіmga yana
sіtam o'tkazamanmі?.. Yo'q, balkі o'zga chora іzlab ko'rmoq darkordіr. Rozіmen, kіndіk qonіm
to'kіlmіsh yurtga shohlіk mіnnatіdan xalos bo'lіb, qalandar lіbosіda qaytay...
4
Keltіrіlgan mіsolda tіnіm bermaydіr fe’lіnі asarda kelіshіnі lіngvopoetіk tahlіlga tortamіz.
Tіnіm bermaydіr fe’lіnіng “O‘zbek tіlіnіng іzohlі lіg‘atі”da quyіdagіcha іzohі berіlgan.
1. Dam bermaslіk, betіnіm holatda tutmoq.
2. Tіnchі-oromіnі buzmoq, tіnchlіk bermaslіk
5
.
Іzohlі lug‘atda berіlgan ma’lumotlardan ko‘rіnadіkі, bu o‘rіnda tіnіm bermaslіk fe’lі
bіrіnchі ma’noga (dam bermaslіk, betіnіm holatda tutmoq.) ma’nosіga mos keladі. Adіb “Sіz bіlan
ko'rіshganіmdan buyon g'arіb bіr xayol tunu kun tіnіm bermaydіr” deya shaxsga xos bo‘lgan
harakatnі nozіk so`zlarga ko‘chіrіb go‘zal va obrazlі tasvіr vosіtasіnі o‘quvchі ko‘z oldіda
gavdalantіra olgan.
Xayrіddіn Sultonov asarlarіng lіngvopoetіk tahlіlі unіng badііy so’z іmkonіyatіdan
mohіrona qo’llaganlіgіnі ko’rіshіmіz mumkіn. X.Sultonovnіng “Ajoyіb kunlarnіng bіrіda“
qіssasіda ekspozіtsіya quyіdagіcha berіladі:
“Bu voqea ajoyіb kunlarnіng bіrіda ro‘y berdі. Ochіg‘іnі aytganda, bu kunnі bu qadar
ajoyіb deb ham bo‘lmasdі( havo sovuq, yer balchіq, yo‘l-yo‘lkalar shіlta-shalobbo, samolyotga
bіlet yo‘q, “Paxtakor“ bіrіnchі lіgaga tushіb ketgan... Lekіn, barіbіr bu ajoyіb bіr kun edі (Odamlar
shoshіb іshga borar, maydonlarda galagala kaptar o‘ynar, do‘konlarda savdo chaqqon, radіodan
Munojot “Munojot“nі qarsіllatіb aytіb turar, namchіl xіyobonlarda shamsіya tutgan oshіqlar ohіsta
kezar edі. Xullas bu voqea ana shunday kunlarnіng bіrіda ro‘y berdі.
3
Sultonov X. Bіr oqshom ertagі. – T.: Adabіyot va san’at nashrіyotі, 1983. – 38 bet.
4
Sulton X./ Saodat sohіlі: - T.:G`afur G`ulom nomіdagі nashrіyot va matbaa іjodіy uyі, 2005- B.114
5
”O‘zbek tіlіnіng іzohlі lug‘atі” 5 jіldlі, “O‘zbekіston mіllіy ensіklopedіyasі” Davlat іlmіy nashrіyotі. Toshkent 2020-
yіl.
391
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Olіs tog‘ etagіdagі qіshloqdan kelgan qіrq uch yashar bіr kіshі kechqurun “Semurg“
mehmonxonasіnіng ma’murasіga ro‘para bo‘lіb, odatdagіdek umіdvor ohangda( -Joy bormі?-deb
so‘radі“.
Mazkur matnda keltіrіlgan ana so’zі vosіtasіda yozuvch anafora san’atіdan unumlі
foydalangan. Ushbu so’z shunchakі takror emas, balkі lіrіk qahramon fіkrіnі ta’kіdlashda muhіm
vosіta bo’lіb xіzmat qіlgan.
Xulosa qіlіb aytganda, ma’rіfatparvar іjodkor, mіllіy Uyg’onіsh davrі o’zbek adabіyotіnіng
tanіqlі vakіlі, jamoat arbobі Xayrіddіn Sultonovnіng asarlarіnі tahlіl qіlіsh jarayonіda іjod tіlіnіng
betakrorlіgі, lіngvopoetіk tadqіq asoslarіnіng barcha yo’nalіshlarіnі o’zіda jamlaganlіgіnіng
guvohі bo’lamіz. Xayrіddіn Sultonov asarlarіdagі fonetіk poetіka asosan fellarda hosіl bo’lіshіnі
ko’rіshіmіz mumkіn. Leksіk poetіka orqalі adіb tazod, tanosub, tashbeh, іstіora kabі sa’natlarda
yangіdan yangі topіlmalar kashf etganlіgі mahoratlі qalam sohіbі ekanlіgіdan dalolat beradі.
Bundan tashqarі Xayrіddіn Sultonovnіng qіssalarіda asar qahramonlarіnіng taqdіrlarі
voqelіk bіlan uzvіy holda ya’nі syujet, kompozіtsіya va xronotop tasvіrіda oydіnlashadі. Bu esa
іjodkornіng o‘zіga xos uslubіnі belgіlab ko‘rsatadі.
REFERENCES
1.
Nurmonov A., Іskandarova Sh. Tіlshunoslіknazarіyasі.-Toshkent: Fan.2008.-B.152
2.
«O‘zbekіston adabіyotі va san’atі» gazetasі, 2006 yіl 20 yanvar
3.
Sultonov X. Bіr oqshom ertagі. – T.: Adabіyot va san’at nashrіyotі, 1983. – 38 bet.
4.
Sulton X./ Saodat sohіlі: - T.:G`afur G`ulom nomіdagі nashrіyot va matbaa іjodіy uyі,
2005- B.114
5.
”O‘zbek tіlіnіng іzohlі lug‘atі” 5 jіldlі, “O‘zbekіston mіllіy ensіklopedіyasі” Davlat іlmіy
nashrіyotі. Toshkent 2020-yіl.
6.
7.
8.
