ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
228
HODISALAR O‘RTASIDAGI BOG‘LANISHLARNI STATISTIK O‘RGANISH
Yulasheva. N.Y
Ilmiy rahbar. “Samarqand iqtisodiyot va servis institute
“Iqtisodiy tahlil va statistika” kafedrasi o`qituvchisi.
Email:
Qodirboyev Shohzod
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti “XIM-123” guruh 2-kurs talabasi.
Email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14435083
Annotatsiya. "Hodisalar o’rtasidagi bog’lanishlarni statistik o’rganish" mavzusi statistika
fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, turli jarayonlar va hodisalarning o‘zaro ta’sirini
aniqlashga qaratilgan. Ushbu mavzu hodisalar o‘rtasidagi miqdoriy bog‘liqlikni o‘rganish orqali,
ular orasidagi sabab-oqibat munosabatlarini tushunish imkonini beradi. Statistika usullari,
xususan, korrelyatsiya va regression tahlil, dispersiya tahlili, variatsion tahlil vositasida
hodisalarning o‘zaro aloqadorligi va ular o‘rtasidagi munosabatlarning kuchi baholanadi.
Mazkur mavzu nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lashda alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, iqtisodiyot, ijtimoiy soha, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi kabi turli sohalarda samarali
qo‘llaniladi. Bu o‘rganishlar orqali qaror qabul qilish jarayonlarini ilmiy asosda tashkil qilish,
resurslardan samarali foydalanish va rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish mumkin bo‘ladi.
Shu sababli, statistik bog‘lanishlarni o‘rganish fan va amaliyotdagi dolzarb muammolarni
hal qilishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Statistik bog‘lanish, korrelyatsiya tahlili, regression tahlili, dispersiya
tahlili, variatsion tahlil, sabab-oqibat munosabatlari, miqdoriy bog‘liqlik, statistik usullar,
hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlik, tahlil va prognoz qilish.
STATISTICAL STUDY OF RELATIONSHIPS BETWEEN EVENTS
Abstract. The topic "Statistical study of relationships between events" is one of the main
directions of statistics, aimed at determining the interaction of various processes and events. This
topic allows us to understand the cause-and-effect relationships between events by studying the
quantitative relationship between them. Statistical methods, in particular, correlation and
regression analysis, analysis of variance, and analysis of variation, assess the interrelationship of
events and the strength of the relationship between them. This topic is of particular importance in
linking theoretical knowledge with practice and is effectively used in various fields such as
economics, social sciences, healthcare, and agriculture. Through these studies, it is possible to
organize decision-making processes on a scientific basis, effectively use resources, and develop
development strategies. Therefore, the study of statistical relationships is important in solving
current problems in science and practice.
Keywords: Statistical correlation, correlation analysis, regression analysis, analysis of
variance, analysis of variation, cause-and-effect relationships, quantitative relationship,
statistical methods, relationship between events, analysis and forecasting.
СТАТИСТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ СВЯЗЕЙ МЕЖДУ СОБЫТИЯМИ
Аннотация. Тема «статистическое исследование связей между событиями»
является одним из основных направлений науки статистики, направленным на определение
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
229
взаимодействия различных процессов и событий. Эта тема позволяет понять причинно-
следственную связь между событиями, изучая количественную связь между ними.
Статистические методы, в частности корреляционный и регрессионный анализ,
дисперсионный анализ, вариационный анализ, используются для оценки взаимосвязи
событий и силы связи между ними. Данная тема имеет особое значение в соединении
теоретических знаний с практикой и эффективно используется в различных сферах, таких
как экономика, социальная сфера, здравоохранение, сельское хозяйство. Благодаря этим
исследованиям можно будет организовать процессы принятия решений на научной основе,
эффективно использовать ресурсы и разрабатывать стратегии развития. Поэтому
изучение статистических связей важно при решении актуальных проблем науки и
практики.
Ключевые слова: Статистическая связь, корреляционный анализ, регрессионный
анализ, дисперсионный анализ, дисперсионный анализ, причинно-следственная связь,
количественная корреляция, статистические методы, связь между явлениями, анализ и
прогнозирование.
Kirish
. Hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni statistik usullar yordamida o‘rganish
zamonaviy fan va texnologiyalarning rivojlanishi sharoitida alohida ahamiyat kasb etadi. Bu
usullar yordamida ijtimoiy, iqtisodiy, tabiiy va texnologik sohalarda yuz beradigan murakkab
jarayonlarni tahlil qilish va ular orasidagi o‘zaro bog‘lanishni aniqlash imkoniyati yaratiladi.
Masalan, narx va talab, o‘quv darajasi va ish haqi, ishlab chiqarish quvvati va resurs sarfi
kabi ko‘plab hodisalar orasidagi bog‘liqliklarni o‘rganish orqali iqtisodiy jarayonlarni chuqur
tahlil qilish va ularni boshqarish osonlashadi.
Asosiy qism.
Bog‘lanishlarni o‘rganish usullari va turlari statistika fanida muhim o‘rin
tutadi, chunki bu usullar yordamida hodisalar o‘rtasidagi munosabatlarning mohiyati va miqdoriy
xususiyatlari aniqlanadi. Statistik bog‘lanishlar ikki asosiy turga bo‘linadi: funksional va
korrelyatsion bog‘lanish. Funksional bog‘lanishda bir hodisaning qiymati boshqa hodisa bilan
qat’iy matematik qonuniyat asosida aniqlanadi. Masalan, geometrik figuralar perimetri va ularning
tomonlari uzunligi o‘rtasidagi munosabat. Bunday bog‘lanishlarning asosiy xususiyati ularning
aniq va doimiy ekanligidir.
Korrelyatsiya va regression tahlil asoslari, variatsion va dispersiya tahlili, shuningdek,
hodisalar o‘rtasidagi statistik bog‘lanishni o‘rganishda amaliy misollar turli sohalarda
hodisalarning o‘zaro aloqasini aniqlash va ularni tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
tahlil usullari hodisalar orasidagi munosabatlarni miqdoriy ifodalashga, ular orasidagi sabab-
oqibat munosabatlarini tushunishga, shuningdek, kelajakda ushbu munosabatlar asosida
prognozlar qilishga xizmat qiladi. Korrelyatsiya tahlili ikki yoki undan ortiq hodisalar orasidagi
bog‘liqlikning mavjudligini aniqlash va uning kuchini baholashda qo‘llaniladi. Buning uchun
korrelyatsiya koeffitsienti hisoblanadi, u +1 va -1 oralig‘ida bo‘ladi. +1 koeffitsient to‘liq pozitiv
bog‘lanishni, ya’ni bir hodisaning qiymati oshganda ikkinchisi ham oshishini bildiradi. -1
koeffitsient esa to‘liq negativ bog‘lanishni, ya’ni bir hodisaning qiymati oshganda ikkinchisining
kamayishini anglatadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
230
Masalan, ta’lim darajasi va daromad miqdori o‘rtasidagi bog‘lanish odatda pozitiv
korrelyatsiyaga ega bo‘ladi, chunki ta’lim darajasi oshgani sari daromad miqdori ham oshadi.
Regression tahlil esa bir yoki bir nechta mustaqil o‘zgaruvchilar ta’sirida boshqa bir
hodisaning qanday o‘zgarishini o‘rganadi. Ushbu tahlil yordamida matematik model, odatda
regression tenglama shaklida, quriladi. Masalan, ishlab chiqarish hajmi va sarflangan xomashyo
miqdori o‘rtasidagi bog‘liqlik regression tahlil yordamida aniqlanib, ishlab chiqarishni
optimallashtirish imkonini beradi. Regression tahlilda ko‘p omillarni bir vaqtda tahlil qilish
imkoniyati mavjud bo‘lib, bu murakkab tizimlarni o‘rganishda foydali hisoblanadi.
Variatsion tahlil hodisalarning o‘zgaruvchanligini va ularning miqdoriy xususiyatlarini
o‘rganishga yo‘naltirilgan. Ushbu usul yordamida hodisalarning bir jinsli yoki bir-biridan
farqlanish darajasi aniqlanadi. Variatsion koeffitsient orqali ma’lumotlarning umumiy o‘rtacha
qiymatdan qay darajada farq qilishi baholanadi. Bu usul ijtimoiy va iqtisodiy tadqiqotlarda,
masalan, turli hududlar bo‘yicha o‘rtacha ish haqi darajasi yoki iste’molchi talabi o‘zgarishini
o‘rganishda keng qo‘llaniladi.
Dispersiya tahlili esa bir nechta omilning tadqiqot natijasiga qanday ta’sir qilayotganini
aniqlash uchun ishlatiladi. Ushbu usul orqali omillar ta’sirini alohida baholash va ularning umumiy
natijaga qo‘shgan hissasini aniqlash mumkin. Misol uchun, o‘quvchilarning baholari turli ta’lim
usullari ta’sirida qanday o‘zgarishini o‘rganish dispersiya tahlili yordamida amalga oshiriladi.
Hodisalar o‘rtasidagi statistik bog‘lanishni o‘rganishda amaliy misollar juda keng
qo‘llaniladi. Masalan, iqtisodiyotda talab va taklif o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish orqali bozor
narxlarini bashorat qilish mumkin. Tibbiyotda esa kasalliklar va ularning sababchi omillari
o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlash orqali samarali davolash usullarini ishlab chiqish imkoniyati
yaratiladi. Qishloq xo‘jaligida iqlim o‘zgarishlari va hosildorlik o‘rtasidagi bog‘lanishlarni
o‘rganish hosilni rejalashtirishda muhimdir. Ushbu usullar, shuningdek, marketing strategiyalarini
ishlab chiqishda, ya’ni iste’molchi xatti-harakatlarini tahlil qilish va ular asosida marketing
kampaniyalarini optimallashtirishda ham qo‘llaniladi.
Xulosa va takliflar.
Hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni statistik o‘rganish jamiyatda
mavjud bo‘lgan muammolarni yechishda va ilmiy-texnologik jarayonlarni rivojlantirishda
samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu usullarni qo‘llash orqali hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni aniqlash va baholash imkoniyati yaratiladi. Masalan, iqtisodiyotda ishlab chiqarish va
resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish uchun omillar o‘rtasidagi miqdoriy
bog‘liqliklarni o‘rganish muhimdir.
Statistik bog‘lanish tahlillari orqali tadqiqotchilar va amaliyotchilar ma’lumotlarga
asoslangan qarorlar qabul qilishlari, mavjud tendensiyalarni baholashlari va kelgusidagi
rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashlari mumkin. Korrelyatsiya va regression tahlil natijalari
hodisalar o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini aniqlashda muhim vosita hisoblanadi. Shu
bilan birga, dispersiya va variatsion tahlillar jarayonlar orasidagi farqlarni baholash va xulosalar
chiqarishda asosiy rol o‘ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, statistik bog‘lanishlarni o‘rganish jamiyatning barcha jabhalarida
qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali tahlil vositasi hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
231
Bu usullar yordamida murakkab jarayonlarni chuqur tushunish, resurslardan foydalanish
samaradorligini oshirish va innovatsion rivojlanishga erishish mumkin. Shu sababli, statistik
bog‘lanish tahlillari nafaqat ilmiy, balki amaliy hayotda ham keng qo‘llaniladigan dolzarb
yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoladi.
REFERENCES
1.
Axmedov R., Rasulov Z.
“Statistik tahlil asoslari”
, Toshkent, 2020.
2.
Saidov N.
“Statistika va iqtisodiy tahlil”
, Toshkent, 2018.
3.
Musayev U.
“Iqtisodiy statistika”
, Toshkent, 2019.
4.
Qodirov M., Mamatov A.
“Statistika nazariyasi”
, Toshkent, 2017.
5.
Mirzayev B.
“Matematik statistika va uning amaliy qo‘llanilishi”
, Toshkent, 2021.
6.
Gujarati D.
“Basic Econometrics”
, McGraw-Hill, 2009.
7.
Chikobava D.
“Statistika va ehtimollar nazariyasi”
, Toshkent, 2022.
8.
Anderson D.R., Sweeney D.J., Williams T.A.
“Statistics for Business and Economics”
,
Cengage Learning, 2020.
