240
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
MUZIKA SABAǴÍN OQÍTÍW USÍLLARÍNÍŃ PEDAGOGIKALÍQ TIYKARLARÍ
Xojanazarov Beknazar Allanazarovich
Asqarov Niyazbek Koshkinbaevich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14405924
Anotatsiya.
Bul maqalada muzika sabaǵín oqítíw usíllaríníń pedagogikalíq tiykarları,
muzıka oqıtıwshısınıń zamanagóy qosıq-muzıka sabaǵın oqıtıwı ushın arnawlı maǵlıwmatları
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
muzika,oqıtıw usılları, mádeniyat, pedagogika, psixologiya.
PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF MUSIC TEACHING METHODS
Abstract.
This article discusses the pedagogical foundations of music teaching methods,
the special knowledge of a music teacher for teaching a modern song-music lesson.
Keywords:
music, teaching methods, culture, pedagogy, psychology.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ МЕТОДИКИ ПРЕПОДАВАНИЯ УРОКОВ
МУЗЫКИ
Аннотация.
В данной статье описаны педагогические основы уроков музыки,
специальные сведения учителя музыки для преподавания современных уроков музыки.
Ключевые слова:
музыка, методика преподавания, культура, педагогика,
психология.
Sh.Mirziyoevtıń dáliylep kórsetkenindey ruwxıylıq, mádeniyatlılıq hám bul sala boyınsha
bilimler qáliplestiriw bul adamda tez payda bolatuǵın, aspannan túsetuǵın nárse emes. Buǵan
jetisiw ushın ustazlar ayanbay miynet islep, oqıtıwdıń zamanagóy usılların ózlestiriwi hám aqılı,
júregi hám bar pedagogikalıq sheberlik tájiriybeleri menen xızmet etiwi tiyis. Muzıka boyınsha
sapalı bilim iyelep shıǵıw ushın aldı menen muzıka xalqımızdıń turmısında barlıq waqıtta hámme
jerde tásir jasap, oqıw hám jumıs orınlarında, úyde, kóshede, bizge ǵamxor, tilekles, kewlimizdi
xoshlap, kókiregimzdiń taza hám yoshlı bolıwına óz úlesin qosıp otıratuǵın úlken jámiyetlik
áhmiyetke iye qubılıs ekenligin názerde tutıw lazım. Muzıkanıń adamzattıń psixologiyasına tez
tásir etip kewli ǵamlı, qayǵılı otırǵan adamnıń kewlin kóterip yoshlandırıp, yoshlı quwanıp turǵan
adamdı qayǵılı nama tereń oyǵa shúmdirip, kewline burınǵı waqıyalardı túsirip, bazda qapa qılıpta
jiberiwi múmkin. Ayırım bir namalar awırıw adamdı emlew uqıbına iye ekenligin psixolog
ilimpazlar dáliyllep bergen. Sonıń menen birge adamnıń parasatlı oyı menen sezim dún’yasın
kórsetetuǵın kórkem shıǵarmalar jan dúnyanıń estetikalıq jaqların qozǵap adamnıń dún’yanı
biliwiniń, ruwxıy qáliplesiwiniń bulaǵına aylanadı.
241
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Prezidentimiz Sh.Mirziyoev ulıwma bilim beriwshi mekteplerde muzıka tálimine úlken
kewil awdarıp, hár túrli imkaniyatlar tuwdırıp bermekte. Ózbekstan Respublikasınıń óz erkinligi
alǵanı, miynetkesh xalqımız, jaslarımız ushın muzıka tarawınan xár tárepleme bilim iyelewine,
erkin dóretiwshilik jumıslar menen shuǵıllanıwına keń jol ashıp berdi. Erkinlik ideyalarınıń biri
ózligimizdi ańlaw hár bir insan ushın kim ekenligimizdi, ata-babalarımız dóretpelerin qayta tiklew
hám rawajlandırıw ushın úlken múmkinshilikler jarattı. «Ózbekstan watanım meniń» atamasında
hár jılı qosıqlar bayramı ótkerilip, respublikamızda muzıkaǵa qızıǵıwshılıqtı, bul taraw boyınsha
sapalı bilim alıwga, qosıq janrınıń rawajlanıwına keń jol ashıp berdi hám watandı, tuwılǵan jerdi,
xalıqtı súyiwshilik ruwxında jazılǵan qosıqlar qatarın kóbeytip hámmemizdiń qosıq aytıp
patriotlıq sezim menen jasawǵa hám oqıwǵa miynet etiwge múmkinshilik jarattı. Biz qániygeler
ushın muzıkanı oqıtıwǵa, bunda jańa oqıtıw usıllarının optimal variyantların jetilistiriwge,
zamanagóy oqıtıw usılların jáne de rawajlandırıwǵa múmkinshilikler bermekte.
Ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń oqıw planına muzıka sabaǵınıń kirgizilgendegi
maqseti, balalardıń muzıkalıq qábiletlerin rawajlandırıp, dún’ya tanıwın keńeytiriwden ibarat.
Sonlıqtan balalarǵa muzıkanı uyretiw, bilim beriw hám túsiniw usılları, oqıtıwshınıń
hártárepleme iskerligine hám balalardıń jas ózgesheliklerin esapqa alıwdaǵı uqıbına baylanıslı
boladı. Muzıkanı hár bir bala ózinshe túsinedi, al oqıtıwshınıń muzıka haqqındaǵı bilim
beriwlerinen keyin ulıwma anıq túsinikke iye boladı hám ózlerine úlken estetikalıq baylıq aladı.
Oqıwshılardıń hár tárepleme bilimli, ruwxıy bay bolıp jetilisiwdegi muzıkanıń tutqan ornı
úlken ekenligin, oqıtıwshı óz uqıbı, bilimi hám tájiriybesi arqalı ótkeretuǵın sabaqlarındagı
metodikalıq ózine tánlikleri arqalı dáliylewi kerek.
Muzıka oqıtıwshısınıń zamanagóy qosıq-muzıka sabaǵın oqıtıwı ushın arnawlı
maǵlıwmatlı, sazende, qosıqshı, pedagog hám tárbiyashı bolıwı kerek. Mámleketlik standart
talaplarına muwapıq muzıka oqıtıwshısı oqıtıwdın zaman talabına say didaktikalık principlerin,
jańa texnologiyalardı, milliy muzıka miyrasımızdı-fol’klorımızdı jetik biletuǵın hám keleshek
áwladqa atababalarımızdıń altın miyrasın qásterlep qádirlep oqıtıwdı sapalı ámelge asıra alatuǵın
bolıwı kerek.
Qaraqalpaq muzıka pedagogikası, yaǵnıy milliy pedagogika milletimiz hám xalqımızdıń
eski milliy qádriyatlarına súyenedi. Onıń ózine say milliyligi, adamgershiligi, hár tárepleme
jetilisken insandı tárbiyalawǵa qaratılǵanlıǵı, doslıq, joqarı mádeniyatlı hám bay mánáwiyatqa
tiykarlanǵanlıǵı menen belgili. Eramızdan aldıńǵı IV-ásirde grek filosofı Platon «Tárbiyanıń eń
ullı quralı-muzıka kórkem ónerinde dep oylayman, sebebi ritm hám garmoniya sol waqıttıń ózinde
kewilge jol tabadı hám onı kórkemlendiredi»-degen edi. Al Platonnıń shákirti Arestotel’ bolsa
«Muzıka adam ruwhıyatına, minezine belgili bir dárejede tásir etedi, demek solay eken ol jaslardı
tárbiyalaytuǵın predmetlerdiń biri bolıp xızmet etiwi kerek»-degen edi.
242
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Muzıka pedagogikası-bul adamnıń muzıkalıq tálim hám tárbiyası haqqındaǵı ilim. Ol
óziniń maqset hám wazıypalarına iye bolıp pedagogika, psixologiya hám muzıkalıq bilimlerdi
birgelikte alıp baradı.
Oqıtıw principlerı - bul oqıtıwshınıń aktivligin hám oqıwshınıń kognitiv iskerliginiń
xarakterin belgileytuǵın baslanǵısh pozitsiyasi. D. B. Kabalevskiy 8 tiykarǵı principti ajıratıp
kórsetdi:
1. Muzıkalıq tálim, tárbiya hám rawajlanıwdıń birligi principi. Bul princip oqıwshılarda
muzıka kórkem óneri haqqında keń hám tolıq kóz qarastı qáliplestiriwdi támiyinleydi. I klass -
muzıkanıń ekspressiv hám vizual múmkinshilikleri haqqında ulıwma kóz qaras; II klass - úsh janr
(qosıq, oyın, marsh) haqqında maǵlıwmat; III klass - intonaciya, rawajlanıw, forma haqqında
maǵlıwmat; IV klass - mámleket hám dúnyanıń túrli xalıqları muzıka kórkem óneriniń óz-ara
baylanıslılıǵı haqqında maǵlıwmat.
2. Muzıkalıq tálim procesin optimallastırıw principi. Oqıtıwshı iskerligine jóneltirilgen.
Oqıtıwshı klasstıń psixologiyalıq qásiyetlerin, onıń muzıkalıq tayınlıǵın, sabaqtı qanday
tempte ótkeriw múmkinligin, sherektiń qaysı muzıkalıq materialı boyınsha ol yamasa bul temanı
ashıw múmkinligin ashıp beredi, qıyınshılıqlar hám olardı saplastırıw jolların anıqlaydı.
3. Ilimiylik principi. Ol jańa oqıw programmasın jańa talaplarǵa maslastırıwǵa, muzıka
táliminiń maqset, wazıypaları, usılları birligin, muzıka sabaqlarınıń ilimiy tiykarların ornatıwǵa
qaratılǵan.
4. Muzıka hám turmıstıń baylanıslılıq principi. Muzıka kórkem ónerdiń barlıq túrleri
sıyaqlı mudamı biziń dáwirimiz waqıyaların sáwlelendirip qalmay, bálki waqıyalar
rawajlanıwınada tásir kórsetken.
5. Ámelde barlıq hám kórinis principi. Ol programmanıń tematikalıq dúzilisine
tiykarlanadı hám “Muzıka” pánin tereńrek ózlestiriw hám túsiniwge xızmet etedi.
6. Iskerlik, joqarı oylawshılıq principi. Bul hár qıylı muzıkalıq iskerlik túrlerinde (atqarıw,
improvizatsiya, balalar asbap ásbaplarında shertiw, muzıkalıq hám ritmik háreketlerdi orınlaw)
oqıwshılardıń oy-pikirleri, dóretiwshiligi kórinetuǵınlıǵın názerde tutadı.
7. Kúshlilik, sistemalılıq hám izbe-izlik principi. Muzıkalıq tálimniń nátiyjeli tárepine
burıldı. Bul tálim sistemasına tiykarlanadı a) hár bir balanıń sistemalı muzıkalıq rawajlanıwı ushın
zárúrli uqıpları bar; b) muzıkalıq tálim procesi mektep oqıwshılarınıń ǵalabalıq rawajlanıwı,
muzıkaǵa bolǵan zárúriyatın qáliplestiriw, muzıkalıq sezimin rawajlandırıw quralı bolıp tabıladı.
8. Intalılıq principi. Ol sezim aqılǵa tiykarlanadı hám ideologik-tárbiyalıq, kognitiv hám
estetik wazıypalardıń birligine erisiwdiń eń zárúrli shárti esaplanadı. [7] Oqıwshılardıń sabaq
jobası boyınsha dáslepki jumıs alıp barıwın shólkemlestiriw. «Muzıkalıq tárbiya», «Muzıkalıq
pedagogika» sabaqlarınan hám oqıtıwshı tárepinen usınılǵan «Qaraqalpaq xalıq sazları» dástanlar
243
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
«Edige», «Góruǵlı», «Gárip ashıq» hám basqa ádebiyatlardan alınǵan maǵlıwmatlar tiykarında
oqıwshılar sabaq barısında tómendegi jobanı dúzedi.
Muzıka, saz insan qálbine ilahıy qúdiret penen sińgen Alla-taalanıń inamıdur. Shıǵıs
alımlarınıń biri (VI-VII ásir) Barbad keleshek ushın sulıw hám ólmes miyras qaldırǵan ullı sazende
12 maqomǵa tiykar salǵan. Al’-Kindiy, Al’-Farabiy, Ibn Sino, Beruniy, Zayniddin Ǵazzaliy,
Jalolitdin Rumiy, Al’-Xorezmiy, Abduraxman Jomiy, Darvishali Changiy, Fitrat, Yunus
Rajabiylar muzıka tariyxı, onıń insan qálbine kúshi, tárbiyalıq áhmiyeti haqqında bir qansha
pikirler aytqan. XI ásirde jasaǵan Qorqıt ata izertlewshilerdiń pikirinshe Oǵuz-Qıpshaqlardıń
Bayat-Qıyat urıwınan shıqqan aldın boljawshı áwliye, kóp jasaǵan, kóregen, aqıllı, dana, eldiń arın
arlap, muńın qobız benen jırlaǵan jıraw bolǵan. Onıń ákesi Qarmıs biylep turǵan Oǵuzlardıń
quramında házirgi túrkiy tilles ellerdiń kópshiligi, sonıń ishinde qırǵız, Qaraqalpaq, qazaq,
túrkmen, Ózbek, ájerbayjan dep atalǵan xalıqlar bar edi-dep jazadı V.V.Bartold óziniń «Qorqıt ata
kitabı»nda. [5] Qorqıt atanıń jırlap aytqan dástanlarında házirgi dáwirde aytılıp júrgen «Alpamıs»,
«Edige», «Qırqqız», «Góruǵlı» dastanlarınıń tiykarın dúziwshi qaharmanlar bar.
Sol dáwirdegi hátteki onnan aldıńǵı baqsı, jırawlar shertip, aytıp kelgen eski góne
namaların házirgi professional sazende, kompozitorlar járdeminde jańalandırıw, tárbiyalıq
áhmiyetin tiklew hám qollanıwdı zaman talap etpekte. Álbette bul jerde, «jańalandırıw»-degende
ózgeris kirgiziw, zamanagóylestiriw emes, al burın xalqımız shertken dáslepki qálipti uslap qalıw,
onı keń en jaydırıw demekdur.
Bul jolda Ózbekstan Respublikası joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi
tárepinen 2004-jılı tastıyıqlanǵan «Qaraqalpaq sazları» atamasındaǵı jańa toplam «Bilim»
baspasınan basıp shıǵarıldı. Bunda docent D.Allanazarov tárepinen Qaraqalpaq xalqınıń 70
naması, yaǵnıy duwtar sazları notaǵa túsirilgen. D.Allanazarovtıń «Qaraqalpaq sazları» oqıw
qollanbasında namadaǵı ushırasatuǵın milliy muzıkaǵa tán barlıq ırǵaqları hám sesleri tereń
úyrenilip, anıq kórsetilgen.
Namadaǵı ólshem, al’teraciya belgileri, dinamika, sozımlılıq, temp, metr, ritm jáne soǵan
uqsas muzıka termin hám sawatlarınan xabarı bar sazende xalıq namaların jazılǵanınday etip
atqara aladı. Hátteki atqarıw sheberligi jaǵınan jáne de bezep, kórkemlendirip, jaqsı shertiwi
múmkin. Talantlı sazendeniń qolında muzıka, nama burınǵısınanda kóbirek bayıtılıp, qayta
tuwılǵanınday boladı.
Ilimde miynettiń juwmaǵı qaytalanıp, tastıyıqlanıwı kerek, tákirarlanbasa ol ilim emes. Al,
kórkem ónerde miynet juwmaǵı qaytalanbaytuǵın dárejede bolıwı kerek, qaytalanıp, tákirarlansa-
ol kórkem óner emes. Muzıkanı tárbiya quralı sıpatında qollanıw, muzıka oqıtıwshılarınıń tiykarǵı
wazıypası bolıp qala beredi.
244
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
REFERENCES
1.
Абдулин, Э.Б., Николаева E.B. Теория музыкального образования: учебник для
студентов высш. пед. учеб, заведений. - М.:Академия, 2004.
2.
Avlaev O.U., Jo’raeva S.N., Mirzaeva S.R. Ta’lim metodlari. Toshkent. Navro’z nashriyoti.
2017.
3.
Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педогогическое мастерство. Тошент.
Чулпан, 2005.
4.
Акбаров И.А. «Мусика лугати». Тошкент:, 1987 йил.
5.
Алиев Ю.Б. Настольная книга школьного учителя-музыканта. - М., Владос, 2002
.
