ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
289
STRESSTI BASQARÍW
Sh. Madaminova
Berdaq atındaǵı QMU. “Ámeliy psixologiya” tálim baǵdarınıń 2-kurs talabası.
G.Óskinbaeva
Berdaq atındaǵı QMU assistent oqıtıwshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14451040
Annotaciya. Bul maqalada stress hám stressti basqarıw boyınsha maǵlıwmatlar berilgen.
motivaciyanıń ishki hám sırtqı túrleri boyınsha ulıwma xarakteristikası haqqında maǵlıwmat
berilgen. Stresstiń hár qanday túrindegi fiziologiyalıq hám emocional reakciyalardı basqarıw,
shaxstıń stresske shıdamlılıǵı boyınsha pikirler júritilgen.
Gilt sózler: stress, stresske shıdamlılıq, stressti basqaır, stressogen, zorıǵıw, stresstı
basqarıw usılları.
STRESS MANAGEMENT
Abstract. This article provides information on stress and stress management. Information
is provided on the general characteristics of intrinsic and extrinsic types of motivation. The article
discusses the management of physiological and emotional reactions to any type of stress, and the
individual's stress tolerance.
Keywords: stress, stress tolerance, stressogen, fatigue, stress management methods.
УПРАВЛЕНИЕ СТРЕССОМ
Аннотация. В этой статье представлена информация о стрессе и управлении им.
Приведены сведения об общих характеристиках внутреннего и внешнего типов
мотивации. Обсуждается управление физиологическими и эмоциональными реакциями на
любой вид стресса, а также устойчивость личности к стрессу.
Ключевые слова: стресс, стрессоустойчивость, стрессоген, напряжение,
методы управления стрессом.
Kirisiw.
Stress – bul turmıstıń tábiyiy hám ajıralmas jaǵdayı. Ingliz tilinen awdarma
qılınǵanında “stress” sózi zorıǵıw, kúshleniw, pát beriw, basım ótkeriw mánislerin ańlatadı [1].
Bizdiń kúndelik turmısımızda stress bir qatar jaǵdaylarda júzege keliwi múmkin –
jumıstaǵı yaki oqıwdaǵı basım, jeke mashqalalar, salamatlıq penen baylanıslı mashqalalar yaki
hátte júdá unamlı ózgerisler. Stresstiń tásiri hár bir insanda túrlishe boladı, bazı adamlar onı
basqarıwdı úyreniwi múmkin, al basqa adamlar bolsa onnan azar shegedi.
Tıykarǵı bólim.
Stresstiń hár qanday túrindegi fiziologiyalıq hám emocional reakciyalardı
basqarıw ushın shaxsta stresske shıdamlılıq qásiyeti bar bolıwı kerek, yaǵnıy stresstiń tiykarǵı
individual xarakteristikalarınan biri sıpatında stresske maslasıwshanlıq yakı basqasha aytqanda –
stresske shıdamlılıq túsinigine túsindirme beriw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Stresske
shıdamlılıq degende stressogen jaǵdayǵa sonshelli shıdap beriw emes, bálki júritip atırǵan
iskerligine hám óziniń fizikalıq hámde ruwxiy salamatlıǵına unamsız tásir jetkizbegen halda
jaǵdaydı sheshiwge urınıw túsiniledi, bunıń aqıbetinde shaxs stressogen jaǵdaydı jeńip ótedi.
Stresske shıdamlılıq haqqında sóz júgirtiwden aldın, eń aldı menen bul túsinikke aydınlıq
kiritiw lazım.
Psixologiyalıq sózlikte stresske shıdamlılıq atamasına tómendegishe túsindirme berilgen:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
290
“Stresske shıdamlılıq – stresstiń bárshe túrlerine salıstırmalı shıdamlılıqtı bildiriwshi shaxs
ózgeshelikleri jıyındısı bolıp tabıladı.
Ol óz ara baylanıslı bolǵan úsh komponentten turadı:
1) óz bar ekenliginiń áhmiyetin (mánisin) seziniw;
2) erkinlilik hám óz táǵdirin belgilew sezimi;
3) ómirindegi ózgerislerdi ózine qarata qorqıw sıpatında emes, bálki rawajlanıw imkaniyatı
sıpatında qabıl qılıw, olarǵa ashıqlıq hám qızıǵıw menen qaraw”.
Stressti basqarıw tek ǵana ruwxıy salamatlıq, bálki ulıwma páráwanlıq ushın júdá zárúr
bolıp tabıladı. Stressti kemeytiriw hám basqarıwdıń nátiyjeli usılları tek ǵana salamatlıqtı
jaqsılawǵa ǵana emes, bálki ómir sapasın asırıwǵa da járdem beredi. Tómende strestti basqarıwdıń
bir neshe usılları bar bolıp, olar tómendegiler:
Tánepisler hám dem alıw.
Stressti basqarıwda eń birinshi hám zárúr qádemlerden biri
tánepis qılıw bolıp tabıladı. Uzaq waqıt dawamında bir jerde islew yakı mashqalalardı sheshiw
sananı hám deneni shershatadı. Sol sebepli waqtı-waqtı menen tánepisler qılıw kerek. Mısal ushın,
hár bir 30-45 minutta bir neshe minut dem alıw, qısqa aralıqqa júriw yakı ápiwayı shınıǵıwlardı
orınlaw, nerv sistemasın hám júrekti tınıshlantıradı.
Fizikalıq iskerlik.
Fizikalıq iskerlik yaǵnıy sport penen shuǵıllanıw stressti kemeytiriw
ushın júdá nátiyjeli usıllardan biri bolıp tabıladı. Fizikalıq shınıǵıwlar denedegi kortizol (stress
gormoni) muǵdarın kemeytiredi hám endorfinlar (baxt gormonları) islep shıǵarıwdı
xoshametleydi. Bul bolsa keypiyattı jaqsılaydı hám energiya beredi.
Dem alıw hám meditaciya.
Stressti kemeytiriwde dem alıw shınıǵıwları júdá zárúr
áhmiyetke iye. Tereń dem alıw shınıǵıwları stressti kemeytiriw, nerv sistemasın tınıshlantırıw hám
mashqalalarǵa qarata unamlı reakciyalardı rawajlantırıwda járdem beredi. Dem alıwdı basqarıw
arqalı adam ózin qadaǵalawdı úyrenedi. Meditaciya hám yoga da uqsas tárizde ruwxiy salamatlıqtı
jaqsılawǵa járdem beredi. Bunday shınıǵıwlar sananı tınıshlantıradı, ruwxtı jeńillestiredi hám
stressti kemeytiriwge járdem beredi.
Waqıttı nátiyjeli basqarıw.
Wazıypalardı birinshi orınǵa qoyıw hám waqıttı nátiyjeli
basqarıwdı úyreniw stressti kemeytiriwge járdem beredi.
Social baylanıslar hám qollap-quwatlaw.
Social baylanıslar hám qollap-quwatlawlar
insan ómirinde áhmiyetli rol oynaydı. Insan túygı-sezimlerin basqalar menen bólisiw, stressti
kemeytiriw ushın zárúr bolıp tabıladı. Shańaraq hám doslar menen waqıt ótkeriw qolaylılıq
sezimin támiyinleydi hám stressti jeńillestiriwge járdem beredi.
Pozitiv pikirler hám ózin-ózi motivaciya qılıw.
Stressti basqarıwda ózi pikirlerin
basqarıw júdá zárúr bolıp tabıladı. Negativ pikirlerdi unamlı pikirler menen almastırıw, ózin-ózi
qollap-quwatlaw hám jetiskenliklerge itibar qaratıw stressti kemeytiriw ushın nátiyjeli usıllardan
biri bolıp tabıladı. Pozitiv pikirler hám tastıyqlarǵa itibar qaratıw táshwishlerdi kemeytiriwge
járdem beredi.
Juwmaq. Juwmaqlap aytqanda insan ómirinde stressti basqarıw, turmıs sapasın jaqsılaw
hám ruwxıy salamatlıqtı bekkemlew ushın zárúr áhmiyetke iye. stressti basqarıw usılların
kúndelikli turmısımızǵa kiritiw insannıń ózin-ózi qadalaw astında seziniwge hám qıyınshılıqlardı
jeńew ushın tayyar turıwǵa járdem beredi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
291
REFERENCES
1.
Mironov M. Stress. – Moskva: Sankt-Peterburg, 2003.- B.10
2.
Stress
va
agressiya:
O‘quv
qo‘llanma
/
B.N.Sirliyev,
N.Ismailova,
I.M.Hakimova – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2014. – 117 bet.
3.
Сельe Г. «Очерки об адаптационном синдроме. – М., 1960.
4.
Бодров В.А. Информ. стресс. – М., 2000. – С. 4 – 10.
