ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
347
YANGI OʻZLASHMA SOʻZLARNING TALAFFUZI VA IMLOSI MASALASI.
ULARDA URG‘UNING OʻRNI
Abdusalimova Mohigul Olimovna
Termiz davlat universiteti
Oʻzbek filologiyasi fakulteti
amaliy filologiya ta’lim yoʻnalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14453955
Annotatsiya. Ushbu maqolada yangi oʻzlashma soʻzlarning talaffuzi va imlosiga oid ayrim
mulohazalar bayon etilgan. Oʻzlashma soʻzlar imlosi va talaffuzi oʻrtasidagi muvofiqlik va
nomuvofiqliklar tahlil qilingan. Shuningdek, oʻzlashma soʻzlarning toʻg‘ri talaffuzi va imlosini
aniqlashga oid tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar: Yangi oʻzlashma soʻzlar, talaffuz, imlo, urg‘u, lingvistik xususiyatlar, til
qonuniyatlari, fonetika, morfologiya, soʻz yasalishi.
THE ISSUE OF PRONUNCIATION AND SPELLING OF NEW LOANWORDS. THE
ROLE OF STRESS IN THEM
Abstract. This article presents some considerations on the pronunciation and spelling of
new loanwords. The correspondence and inconsistencies between the spelling and pronunciation
of loanwords are analyzed. Also, recommendations are given on determining the correct
pronunciation and spelling of loanwords.
Keywords: New loanwords, pronunciation, spelling, stress, linguistic features, language
laws, phonetics, morphology, word formation.
ПРОИЗНОШЕНИЕ И НАПИСАНИЕ НОВЫХ СЛОВ. МЕСТО УДАРЕНИЯ В НИХ
Аннотация. В данной статье представлены некоторые комментарии по поводу
произношения и написания новых слов. Проанализированы соответствия и
несоответствия между написанием и произношением родных слов. Также имеются
рекомендации по определению правильного произношения и написания родных слов.
Ключевые слова: Новые слова, произношение, правописание, акцент, языковые
особенности, законы языка, фонетика, морфология, словообразование.
Kirish
Hozirgi kunda oʻzbek tilida yangi oʻzlashma soʻzlarning soni keskin ortib bormoqda. Bu
jarayon globalizatsiya, texnologik taraqqiyot va turli madaniyatlar oʻrtasidagi aloqalarning
mustahkamlanishi bilan bog‘liq. Ammo yangi soʻzlarni toʻg‘ri talaffuz qilish, imlosini
me’yorlashtirish va ulardagi urg‘u oʻrnini aniqlash oʻzbek tilining zamonaviy leksikologiyasida
dolzarb masalalardan biridir.
1.Talaffuzni moslashtirish:
Oʻzlashgan soʻz oʻzbek tilining fonetik me’yorlariga
moslashtiriladi. Masalan, “computer” inglizcha soʻzi oʻzbek tilida “kompyuter” shaklida talaffuz
qilinadi.
2. Imlo qoidalariga moslashtirish:
Oʻzlashma soʻz oʻzbek tili yozuv tizimiga
moslashtiriladi. Bu jarayon oʻzbek alifbosi va orfoepiya qoidalariga asoslanadi.
Oʻzlashma soʻzlarning toʻg‘ri talaffuzi uchun bir nechta omillarni hisobga olish zarur:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
348
1. Tilning fonetik xususiyatlari: Oʻzbek tilida tovushlar tizimi boshqa tillarga qaraganda
farqli. Shu sababli, oʻzlashma soʻzlar talaffuz qilinayotganda, ular oʻzbek tilining fonetik
me’yorlariga moslashtiriladi.
2. Soʻzdagi urg‘u: Oʻzbek tilida urg‘u odatda oxirgi boʻg‘inga tushadi, ammo boshqa
tillardan olingan soʻzlarda urg‘u joylashuvi farq qilishi mumkin. Masalan, rus tilidan kirgan
“dóktor” soʻzida urg‘u birinchi boʻg‘inga tushadi, lekin oʻzbekcha talaffuzda bu soʻz “doktor”
shaklida va oxirgi boʻg‘inga urg‘u tushadigan qilib qabul qilinadi.
Yangi oʻzlashma soʻzlarda urg‘uning joylashuvi masalasini hal qilishda quyidagilarni
e’tiborga olish lozim: Agar soʻz kelib chiqqan tilda urg‘u qat’iy qoidaga asoslangan boʻlsa, bu
qoidalar oʻzbek tiliga moslashtirilganda ham saqlanishi mumkin. Masalan, fransuz tilidan kirgan
“restoran” soʻzida urg‘u oxirgi boʻg‘inga tushadi; Oʻzlashma soʻzlar koʻpincha oʻzbek tilining
umumiy urg‘u qoidalariga moslashtiriladi. Bu, ayniqsa, yangi oʻzlashma atamalarning ommaviy
qoʻllanilishida muhim. Oʻzlashma soʻzdagi urg‘u uning ma’nosini oʻzgartirishi mumkin. Masalan,
“import” soʻzi nom shaklida qoʻllanganda urg‘u birinchi boʻg‘inga tushadi (“ímport”), fe’l
shaklida esa oxirgi boʻg‘inga (“import qildi”).
Yangi oʻzlashma soʻzlarning imlosi koʻpincha oʻzbek tili alifbosi qoidalariga asoslanadi.
Ammo bu jarayonda quyidagi muammolar yuzaga kelishi mumkin:
1. Ikki yoki undan ortiq yozuv shaklining mavjudligi: Ba’zan bitta soʻz turlicha yoziladi,
masalan, “kafe” va “kafeh”. Bu holatni bartaraf etish uchun imlo lug‘atlarida yagona standartni
belgilash zarur.
2. Oʻzak va qoʻshimchalar birikmasi: Yangi oʻzlashma soʻzlarga oʻzbekcha qoʻshimchalar
qoʻshilganda, imlo va talaffuzda muvofiqlik saqlanishi kerak. Masalan, “brend” soʻziga
qoʻshimcha qoʻshilganda: “brendlar”, “brending” kabi shakllar ishlatiladi.
Asosiy qism
Yangi oʻzlashma soʻzlarning imlosi oʻzbek tilining imlo qoidalariga mos ravishda
oʻzgaradi. Bunday soʻzlar koʻpincha oʻzbek yozuvi, ya’ni lotin alifbosi yoki kirill alifbosiga mos
keladigan shaklda yoziladi. Biroq, ba'zan imlo qoidalari bilan bog‘liq noaniqliklar yuzaga keladi.
Masalan, ingliz tilidan kirgan ba'zi soʻzlar "sh" yoki "ch" harflari bilan yozilishi mumkin,
ammo oʻzbek tilida bu talaffuz "s" yoki "ch" shaklida boʻlishi mumkin. Yangi oʻzlashma soʻzlar,
oʻzbek tiliga kirganda, morfologik va fonetik jihatdan bir qator oʻzgarishlarga uchraydi. Bu
oʻzgarishlar tilning morfologik va fonetik tizimiga mos ravishda soʻzlarning shaklini oʻzgartiradi
va ularni oʻzbek tilida qoʻllashda osonlashtiradi. Bunday oʻzgarishlar koʻpincha soʻzning talaffuzi
va urg‘usiga ta’sir qiladi.
Tilshunos olimlarimizdan ham ushbu mavzuda oʻz fikrlarini bayon qilishgan. Masalan:
Shavkat Rahmatullayev
oʻzining
"Oʻzbek tilining fonetikasi"
nomli asarida yangi oʻzlashma
soʻzlarning talaffuzi masalasini oʻrganishda oʻzbek tilining fonetik xususiyatlariga e’tibor
qaratadi. U yangi oʻzlashma soʻzlar kirib kelganida ularning talaffuzi, asosan, oʻzbek tilining
fonetik qonuniyatlariga moslashish jarayonida boʻlishini ta’kidlaydi. Yangi soʻzlar tilga kirganda
oʻzbek fonetik tizimiga moslashadi, bu jarayonda ba’zi soʻzlar talaffuzida fonetik oʻzgarishlar
yuzaga kelishi mumkin. Rahmatullayev yangi oʻzlashma soʻzlar oʻzbek tilining urg‘u qoʻyish
tizimiga moslashish jarayonida ba’zan urg‘uning joylashuvi oʻzgarishini koʻrsatadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
349
U, ayniqsa, ingliz tilidan kirgan soʻzlar (masalan, "kompyuter", "menejer") oʻzbek tilida
urg‘u soʻzning ikkinchi boʻg‘iniga oʻtishini qayd etadi. Bu holat oʻzbek tilining urg‘u qoʻyish
tizimining oʻziga xosligini va yangi soʻzlarga nisbatan moslashuvchanligini koʻrsatadi.
Baxtiyor Mengliyev
esa yangi oʻzlashma soʻzlar va ularning talaffuzi hamda imlosiga
alohida e’tibor qaratgan. U yangi oʻzlashma soʻzlarning talaffuzini tildagi fonetik qonuniyatlar
bilan muvofiqligini tahlil qiladi. Mengliyev yangi soʻzlarning talaffuziga ta’sir qiladigan omillarni
oʻrganishda ularning tilga kirib kelish jarayonidagi fonetik moslashuvni alohida koʻrsatadi. U,
shuningdek, yangi oʻzlashma soʻzlar talaffuzining faqat fonetik masala emas, balki tilshunoslik
nuqtayi nazaridan ham muhimligini ta’kidlaydi. Oʻzbek tiliga kirgan yangi oʻzlashma soʻzlarda
urg‘u qoʻyilishining oʻziga xos xususiyatlariga e’tibor qaratadi. Urg‘uning joylashuvi ba’zan
soʻzning kelib chiqishi, ya’ni tilga kirgan tildagi urg‘u qoidalariga bog‘liq boʻlishini ta’kidlaydi.
Mengliyev, oʻzlashma soʻzlarda urg‘u koʻpincha soʻzning ikkinchi boʻg‘inida boʻlishini
ta’kidlasa-da, bu holat har bir soʻzda har xil boʻlishi mumkinligini nazarda tutadi. Urg‘uning oʻrni
tilning moslashuvchanligini va yangi soʻzlarning tilda joylashuvini anglatadi.
Xulosa
Yangi oʻzlashma soʻzlarning talaffuzi va imlosi oʻzbek tilining me’yorlariga
moslashtirilishi zarur. Bu jarayonda oʻzbek tilining fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlarini
hisobga olish muhim. Shuningdek, urg‘u oʻrnini aniqlashda oʻzbek tili va oʻzlashma soʻz kirib
kelgan tilning xususiyatlari birgalikda tahlil qilinishi lozim. Ushbu jarayonni ilmiy asosda
rivojlantirish va imlo qoidalarini takomillashtirish orqali oʻzbek tilining zamonaviy lug‘at tarkibini
yanada boyitish mumkin.
REFERENCES
1.
Mengliyev Baxtiyor “Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Fonetika. Leksikologiya. Leksikografiya”
– Qarshi-2004
2.
Rahmatullayev Shavkat “Hozirgi oʻzbek adabiy tili” Toshkent-2006
3.
H. Jamolxonov “Hozirgi o’zbek adabiy tili” Toshkent- ’’Talqin “-2005
