298
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
SAMARQANDNING "JAHON MADANIY TURIZM POYTAXTI" SIFATIDA E’TIROF
ETILISHI
Norbutayeva Gulandom
SamDU magistranti.
Gmail:
gulandonnorbotayeva3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14406431
Annotatsiya.
Bugungi kunda Samarqand respublikadagi yirik shahar sifatida nafaqat
ichki, balki, tashqi turizm sohasida ham muhim o`rin tutadi. Mustaqillik yillarida O’zbekistonda
amalga oshirilgan ijtimoiy-madaniy hayotni isloh qilish jarayonida moddiy madaniyatning muhim
bo’g’imlaridan biri bo’lgan shaharsozlikka alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, Samarqanddagi
bunyodkorlik ishlari jahon hamjamiyati tomonidan tan olinib, Samarqand "Jahon madaniy turizm
poytaxti" deb e’lon qilindi. Ushbu maqolada Samarqandda turizm sohasining rivojlanish tarixi va
ushbu sohani yanada yuksaltirishning ahamiyati haqida so`z yuritiladi.
Kalit so’zlar
: Samarqand, turizm, madaniyat, xorijiy sayyoh, tarixiy ob’ektlar,
mehmondo`stlik, YUNESKO, iqtisodiyot, ziyorat.
ПРИЗНАНИЕ САМАРКАНДА В КАЧЕСТВЕ "МИРОВОЙ СТОЛИЦЫ
КУЛЬТУРНОГО ТУРИЗМА"
Аннотация.
Сегодня Самарканд, как крупный город республики, занимает важное
место не только во внутреннем, но и в международном туризме. В процессе
реформирования социально-культурной жизни, осуществленного в Узбекистане за годы
независимости, особое внимание было уделено градостроительству, являющемуся одним
из важнейших компонентов материальной культуры. В частности, созидательная
деятельность в Самарканде была признана мировым сообществом, и город был
провозглашен "Мировой столицей культурного туризма." В данной статье
рассматривается история развития туристической отрасли в Самарканде и
подчеркивается важность дальнейшего развития этой сферы.
Ключевые слова:
Самарканд, туризм, культура, иностранные туристы,
исторические объекты, гостеприимство, ЮНЕСКО, экономика, паломничество.
RECOGNITION OF SAMARKAND AS THE "WORLD CAPITAL OF CULTURAL
TOURISM"
Abstract.
Today, Samarkand, as a major city in the republic, plays a significant role not
only in domestic tourism but also in international tourism. During the years of independence, as
part of the process of reforming the socio-cultural life in Uzbekistan, special attention was paid to
urban planning, which is one of the crucial components of material culture. Notably, the
development work in Samarkand has been recognized by the global community, leading to
299
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Samarkand being declared the "World Capital of Cultural Tourism." This article discusses the
history of tourism development in Samarkand and the importance of further advancing this sector.
Key words:
Samarkand, tourism, culture, foreign tourists, historical sites, hospitality,
UNESCO, economy, pilgrimage.
KIRISH
Bugungi kunda turizm sohasining rivojlanishi va uni iqtisodiyotning yetakchi sohalaridan
biriga aylantirish mamlakatning iqtisodiy o`sishini taʼminlash va jahon hamjamiyatidagi nufuzini
oshirishdagi ahamiyati bilan bog`liq. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tomonidan “2022-2026-
yillarda Yangi O`zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da ziyorat turizm sohasini rivojlantirishning
ustuvor maqsadlaridan biri sifatida - «O`zbekiston bo`ylab sayohat qiling» dasturi doirasida
mahalliy sayyohlar sonini 12 million nafardan oshirish, Respublikaga tashrif buyuradigan xorijiy
turistlar sonini 9 million nafarga yetkazish vazifasi qo`yilgan.
Bundan tashqari, mamlakatimiz iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini taʼminlashning
hozirgi sharoitlarida ziyorat turizm sohasining investitsion jozibadorligini oshirish, davlat va
xususiy biznesning sheriklik mexanizmidan foydalangan holda ziyorat turizm samaradorligini
oshirishda turistik klasterlash usulidan foydalanish yo`llari qoʼllab-quvvatlash muhim ahamiyat
kasb etmoqda.[1]
Samarqand shahri o`zining navqironligi tabiatining musofoligi qolaversa, butun dunyoga
ma’lum va mashhur bo`lgan me’moriy yodgorliklari bilan ham dovrug` qozongan desak,
mubolag`a bo`lmaydi. “The Haffington post” nashri tomonidan Samarqand shahri jahondagi inson
oʻz umri davomida albatta borib koʻrishi shart boʻlgan 50 ta shaharlardan biri deb eʼlon qilinishi,
koʻplab xorijiy turistlarni yanada jalb etish imkonini yaratadi. Mamlakatimizning sayyohlik
salohiyati jahonning turizm rivojlangan davlatlaridan kam emas. Ya’ni, bizda borib ko‘rish,
ziyorat qilish, zavq olish mumkin bo‘lgan turistik obyektlar ko‘p. Samarqand, Buxoro, Xiva,
Shahrisabz, Toshkent kabi tarixiy shaharlarimizdan tashqari, mamlakatimizning boshqa istalgan
hududida ekologik turizm, agroturizm, ziyorat turizmi, gastronomik turizm va boshqa
yo’nalishlarni rivojlantirish imkoniyatlari bor.
ADABIYOTLAR TAHLILI
2022 yil 15-16 sentyabr kunlari Shanxay hamkorlik tashkiloti davlat rahbarlarining 22-
sammiti va 2023 yilda Jahon sayyohlik tashkiloti Bosh assambleyasining 25-sessiyasiga
mezbonlik qilish uchun aynan Samarqand shahrining tanlangani bejiz emas. Ming yillar davomida
ushbu shahar ilm-fan va taʼlim, savdo va innovatsiyalar markazi bo‘lib kelgan. 1993 yilda
Samarqandning tarixiy markazi “Samarqand – madaniyatlar chorrahasi” nomi bilan
YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritildi.
300
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Mashhur arab sayyohi Ibn Battuta oʻzining “Sayohatnoma asarida “Dunyoda Samarqand
kabi havosi musaffo, osmoni moviy, zamini koʻm-koʻk, suvi zilol, aholisi goʻzal xulqli va xorijdan
kelgan insonlarga muhabbat va doʻstona munosabat qiladigan jannatmonand shaharni koʻrmadim”
[2] deya taʼrif etadi.Samarqandning turistik obyektlari Yevropa xalqlari doimiy ravishda qiziqtirib
kelgan. Mustaqilikka erishgan vaqtimizdan to hozirgi kunga qadar ko’plab xorijiy turistlar
O’zbekistonga xususan, Samarqand viloyatiga tashrif buyurganligini ko’rishimiz mumkin.
Samarqandda turizm sohasida olib borilayotgan ishlar, sayyohlar uchun yangi yo‘nalishlar,
yangi xizmatlar joriy etilganini dunyo mamlakatlariga ma’lum qilish, xorijdagi sayyohlik firma va
kompaniyalari bilan hamkorlik o’rnatish ham soha taraqqiyoti uchun muhim omil sanaladi. Shu
sababli Samarqand viloyati hokimining turizmni rivojlantirish masalalari bo’yicha o’rinbosari,
viloyat turizmni rivojlantirish departamenti mas’ul xodimlari bilan birgalikda viloyatdagi turistik
kompaniyalar vakillari turli mamlakatlarda o’tkazilayotgan xalqaro ko’rgazma va yarmarkalarda
faol ishtirok etmoqda. Jumladan,2019-yili yil Ispaniyada «FITUR-2019», Turkiyadagi
«EMITT2019», Rossiyadagi «MITT-2019», Germaniyadagi «ITB BERLIN-2019», Latviyadagi
«Balttour2019», Birlashgan Arab Amirliklaridagi «Arabian tarvel market» kabi xalqaro turistik
ko’rgazmalarida Samarqandning sayyohlik salohiyati va imkoniyatlari haqida taqdimotlar
o’tkazildi.
2023 yilning 16-oktabr kuni BMT Butunjahon turizm tashkiloti (UNWTO) Bosh
Assambleyasining yubiley 25-sessiyasi doirasida Samarqand shahriga «Jahon madaniy turizm
poytaxti» maqomini berish to’g’risida deklaratsiya qabul qilindi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, BMT Butunjahon turizm
tashkiloti Bosh kotibi Zurab Pololikashvili hamda O’zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-
muhitni muhofaza qilish va iqlim o’zgarishi vaziri Aziz Abduhakimov ishtirokida muhim hujjat
imzolandi.
UNWTOning yubiley sessiyasi ochilish marosimida nutq so’zlagan Shavkat Mirziyoyev
Samarqandga «Jahon madaniyati poytaxti» maqomini berish tashabbusini bildirdi va tadbirda
qatnashayotgan xorijiy delegatlarni deklaratsiya imzolanishini qo’llab-quvvatlashga chaqirdi:
- Tashkilot yubiley yig’ilishining Buyuk Ipak yo’li gavhari, Yangi O’zbekistonning yirik
sayyohlik markazi bo’lmish qadimiy Samarqandda o’tkazilishi chuqur ramziy ma’noga ega. Sharq
Uyg’onish davrining ikki buyuk davri rivojiga ulkan hissa qo’shgan Samarqand bugun dunyoning
zamonaviy sayyohlik markazlaridan biriga aylanib bormoqda.
Samarqandni «Jahon madaniy turizm poytaxti» deb e’lon qilish va tegishli deklaratsiyani
qabul qilish haqidagi tashabbusimizni qo’llab-quvvatlaysiz, degan umiddaman.
301
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu yuksak maqom ko’p asrlar davomida o’zining betakrorligi va bebaho merosini asrab-
avaylab kelayotgan, bag’rikengligi va mehmondo’stligi bilan keng tanilgan Samarqandning jahon
miqyosidagi shuhratini e’tirof etadi».
Ta’kidlash joizki, Samarqandga faxriy maqomning berilishi xalqaro hamjamiyat
tomonidan tarixiy shaharning muhim madaniy turizm markazi sifatida e’tirof etilishini anglatadi.
Ma’lumot uchun, shaharda turizm infratuzilmasini yaxshilash borasida 1 milliard dollardan
ortiq investitsiyalar ajratilgan. Keng ko’lamli tadbirlar o’tkaziladigan joy - «Silk Road
Samarkand» xalqaro turizm markazi ushbu investitsiyalarning yirik loyihalaridan biri
hisoblanadi.[3]
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu ilmiy tadqiqot Samarqandga «Jahon madaniy turizm poytaxti» maqomining
berilishi va tarixiy shaharning muhim madaniy turizm markazi sifatida e’tirof etilishining tarixiy
evolyutsiyasiga bag`ishlangan. Tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv, abstrakt-mantiqiy fikrlash,
taqqoslash, omilli tahlil va qiyosiy tahlil etish usullaridan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
2010-2020 yillar davomida O’zbekiston Respublikasiga tashrif buyurgan sayyohlar soni
dinamikasini tahlil etadigan bo’lsak, turizm sohasini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar
natijasida O’zbekistonga tashrif buyurgan chet ellik mehmonlarning soni 2020-yil mart oyigacha
(pandemiya sababli chegaralarning to’liq yopilguniga qadar) sezilarli darajada oshganligini
kuzatishimiz mumkin. 2017-yilda 2690,0 ming xorijiy sayyoh tashrif buyurgan bo’lib, 2016-yilga
nisbatan 24,7% o‘sgan. Keyingi yillarda ham mutanosib o‘sish kuzatilgan, xususan 2018-yilda
6433,0 ming, 2019-yilda 8278,0 ming xorijiy sayyohlar tashrif buyurib, ularning 92,5% MDH
davlatlaridan hamda 7,5% uzoq xorijiy davlatlardan tashrif buyurgan. [4]
Taʼkidlash lozimki, 2018-yilda (pandemiyaga qadar) mamlakatimizga tashrif buyurgan
sayyohlar oqimini o‘sishiga sezilarli ta‘sir ko‘rsatgan muhim omillardan biri bu turizm salohiyatini
rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish bo‘yicha qo‘shimcha tashkiliy choratadbirlar yani
viza rejimi va mamlakatda qolish qoidalarining soddalashtirilganligi bo‘ldi. Jumladan, dunyoning
90 ta mamlakat fuqarolari uchun 30 kunlik muddatga vizasiz, 48 ta mamlakat fuqarolari uchun
tranzit sayyoh bo‘lgan holda 5 kunlik muddatga1 va 16 yoshga toʻlmagan xorijiy fuqarolarning
Oʻzbekiston Respublikasiga 90 kunlik muddatga vizasiz kirishiga2 ruxsat berildi. [5]
Shu bilan birga, sayyohlarga viza olishda qulaylik yaratish maqsadida 2018-yil 15-iyuldan
boshlab elektron kirish vizalarini berish tizimi ishga tushirildi. 2021-yil 15-mart holatiga koʻra,
elektron viza olish mumkin boʻlgan mamlakatlarning umumiy soni 57 tani tashkil qildi. Shuni
alohida ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda COVID19 pandemiyasi oqibatlariga qaramasdan AQSH
“Forbes» moliyaviyiqtisodiy jurnali O’zbekistonni 2022-yilda sayohat qilish uchun 50 ta eng
302
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
yaxshi manzil qatoriga kiritgan. Ushbu ro’yxatni shakllantirishda asosan davlatlarning sayyohlarni
qabul qilish jarayoniga siyosiy nuqtai nazardan berilgan e’tibor, ya’ni pandemiyaga
moslashuvchanlik (chegaralarning ochiqligi) hamda xavfsiz sayohat qilish imkoniyatlariga e’tibor
berilgan.
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi tomondan taqdim etilgan
ma’lumotlarga ko’ra, 2020-yil 1-yanvar holatida respublikada sayyohlik faoliyati bilan
shug’ullanadigan firma va tashkilotlar soni 517 tani tashkil etdi, ularning eng katta ulushi Toshkent
shahriga (64.2%) va Samarqand viloyatiga (13.2%) to’g’ri keladi. Samarqand viloyatida sayyohlik
faoliyati bilan shug’ullanadigan 68 ta firma va tashkilotlar, bir vaqtning o’zida 6100 nafar
mehmonni qabul qilish imkoniyatiga ega 138 ta mehmonxona hamda 93 ta mehmon uyi faoliyat
ko’rsatmoqda. Bundan 820 nafar mehmonga bir vaqtning o’zida aynan 93 ta mehmon uyi sifatli
faoliyat ko’rsatmoqda.
Samarqand viloyat turizm va sport bosh boshqarmasi rahbari Dilshod Narziqulovning
ma’lumotlariga ko‘ra viloyatda 2019-2021-yillar davomida Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki
kredit liniyasi orqali turizm infratuzilma obyektlarini rivojlantirish maqsadida 74 ta loyihani
qamrab olgan 1311,8 milliard soʻmlik 44 ta manzilli dastur ishlab chiqilgan. Asosiy maqsad
sayyohlar oqimini koʻpaytirish, sayyohlar uchun yangi yo‘nalishlar, yangi xizmatlar joriy
etilganini dunyo mamlakatlariga ma’lum qilish, xorijdagi sayyohlik firma va kompaniyalari bilan
hamkorlik o‘rnatish, xizmat koʻrsatish sifatini yanada oshirish hamda turli yirik xalqaro tadbirlarni
oʻtkazish uchun hududning har tomonlama tayyorgarligini ta’minlash. Shu sababli Samarqand
viloyati hokimining turizmni rivojlantirish masalalari bo‘yicha o‘rinbosari, viloyat turizmni
rivojlantirish departamenti mas’ul xodimlari va viloyatdagi turistik kompaniyalar vakillari turli
mamlakatlarda o‘tkazilayotgan xalqaro ko‘rgazma va yarmarkalarda faol ishtirok etmoqda.
Jumladan, 2019-yilda Ispaniyada “FITUR 2019”, Turkiyadagi “EMITT2019”,
Rossiyadagi “MITT2019”, Germaniyadagi “ITB BERLIN2019”, Latviyadagi “Balttour2019”,
Birlashgan Arab Amirliklaridagi “Arabian tarvel market” xalqaro turistik ko‘rgazmalarida
Samarqandning sayyohlik salohiyati va imkoniyatlari haqida taqdimotlar o‘tkazildi. Shuningdek,
xorijiy davlatlarning telekanallari ijodkorlari Samarqandga kelib, maxsus ko‘rsatuvlar tayyorladi.
[6]
XULOSA
Zamonaviy davrda jahon iqtisodiyotidagi turizm sanoati haqli ravishda yetakchi
o‘rinlardan birini egallaydi. Bu asosan global siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, demografik, madaniy,
ekologik o‘zgarishlar bilan bog'liq. Yangi asr, BMT tahliliga ko‘ra, "turizm asri" deb e'lon qilindi,
ya'ni turizm butun dunyo hamjamiyati iqtisodiyotining hal qiluvchi omiliga aylanib bormoqda,
uning milliardlab aholisi har yili sayohatga chiqmoqda. [7]
303
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Respublika iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda xizmat ko‘rsatish sohasi katta rol
o‘ynaydi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlarda inson va uning manfaatlari
birinchi o‘ringa qo‘yilgan. Shundan kelib chiqib, barcha xizmat ko‘rsatish sohalari faoliyati
fuqarolarga munosib hayot tarzini yaratib berishga qaratilgan. Shaharda iqtisodiy faoliyat turlari
bo‘yicha ko‘rsatilayotgan xizmatlar, aloqa va axborotlashtirish, kompyuterlarni dasturlashtirish
xizmatlari, moliya, transport xizmati, qurilish, turizm, savdo va umumiy ovqatlanish, ta’lim tizimi,
sog‘liqni saqlash, texnika va uskunalarni ta’mirlash, maishiy xizmat ko‘rsatish keng
rivojlanmoqda. Samarqand shahri miqyosida aholiga maishiy xizmat ko‘rsatish shoxobchalari soni
tobora ko‘payib bormoqda. Aholiga ko‘rsatiladigan transport xizmati sifatini yaxshilash va
qulayliklar yaratish maqsadida «Samavto» korxonasida ishlab chiqarilgan «ISUZU» rusumidagi
yangi avtobuslar aholiga xizmat ko‘rsatmoqda.
Mustaqillik yillarida Samarqand shahar iqtisodi respublikada o‘zining keng ko‘lamdagi
o‘rniga ega bo‘ldi. Shahardagi yirik va kichik sanoat korxonalari, shuningdek, qo‘shma
korxonalarda ishlab chiqarish hajmi ortdi.
Azaldan ilm-fan markazi, tamaddun o‘chog‘i hisoblangan Samarqand shahri bugungi
kunda ham fan, ta’lim va madaniyat sohalarida respublikada yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.
Istiqlol yillarida shu sohalarda olib borilgan ulkan va izchil islohotlar tufayli erishildi.
Mustaqillik arafasida bu borada juda katta muammolar mavjud bo‘lib, ijtimoiy-madaniy
muassasalar faoliyati zamon va milliy taraqqiyot talablariga javob bermas, aholining ma’naviy
ehtiyojlarini mutlaqo qondira olmas edi. Bunday muammo Samarqand shahrining ta’lim sohasida
ham mavjud edi. Sobiq tuzumdan ana shunday meros bilan qolgan ijtimoiy-madaniy muassasalar
mustaqillik yillarida tubdan qayta qurildi. Bu borada qabul qilingan qonunlar, davlat dasturlari,
qaror va farmonlari ijrosi davomida qator bunyodkorlik va ta’mirlash ishlari, moddiy texnika
bazasini yangilash va modernizatsiya qilish, zamonaviy shartsharoit, texnologiya bilan ta’minlash
ishlariga katta e’tibor qaratildi.
Davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyevning bergan ko‘rsatmalariga ko‘ra, Samarqand
shahrida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ishlar ko‘lami talaygina. Bu vazifalarning bajarilishi,
Samarqandda ishlab chiqarish hamda turizmni rivojlantirish maqsadida istiqbolda zamonaviy
kommunikatsiya, innovatsiya, logistika, xizmat ko‘rsatish va servis sohasini sifatli amalga oshirish
jahon hamjamiyatida Samarqand shahrining brend shahar sifatidagi mavqeini yanada
mustahkamlashga xizmat qiladi. [8]
REFERENCES
1.
Эргашев. Р, Узақов Ж. Зиёрат туризм Самарадорлигини оширишда туристик
кластерлаш усулидан фойдаланиш йўллари. //“Iqtisodiyot va innovatsion
304
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
texnologiyalar” (Economics and Innovative Technologies) ilmiy elektron jurnali.// 134-
bet.
2.
Т.Эвадуллаев. Самарқандда зиёрат туризмини ривожланишда муқаддас
қадамжоларнинг ўрни.// “Ўзбекистонни топ 10 туристик ҳудудлар қаторига киритиш
истиқболлари,барқарор ривожланиш имконияртлари” мавзусидаги халқаро онлайн
илмий-амалий анжуман материаллари тўплами.. -Бухоро 2020. -Б.81.
3.
https://gov.uz/oz/news/view/3308
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasining “O’zbekiston Respublikasida
turizm va dam olish rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari” 2017, 2016yillik statistik
byulleteni ma’lumotlari.
5.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 13-avgustdagi “O‘zbekiston
Respublikasida turizm sohasini yanada rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi PF-
5781-son Farmoni.
6.
Rahimova Nilufar Aminovna, Mansurova Nargiza Shamsidinovna, Raximov Zarrux
Aminovich “Samarqand viloyati turistik salohiyatining tahlili” // Экономика и финансы
(Узбекистан). 2022. №6 (154). 10.12.2024).
7.
Мусурманова, А. (2019). Концептуальные основы формирования духовной
культуры молодежи в системе непрерывного образования. Проблемы педагогики, (1
(40)), 5-7.
8.
Bekmurodova L. “Turizm va mehmondo‘stlik sanoatida kadrlar tayyorlash tizimini
rivojlantirishning istiqbollari // ORIENSS. 2022. №8. 10.12.2024).
9.
S.I.Muxiddinov. “Samarqand tamadduni tarixi”. O‘quv qo‘llanma. Samarqand davlat
universiteti, 2022.
10.
A.A.Burtsev “Samarqand: sivilizatsiya beshigi”. Toshkent: Oʻzbekiston Fanlar
akademiyasi. 2020.
11.
A.Xalilov “O‘zbekistonning qadimiy shaharlari: tarixiy-madaniy ahamiyati”. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti. 2021 yil.
12.
D.Iskandarov “Samarqand: shahar rivojlanishining tarixiy sharhi”. Samarqand: Tarixiy
tadqiqotlar instituti. 2023 yil.
13.
Мусурманова, А. (2011). Формирование духовных основ социальной защиты
молодежи в процессе профессионального образования. Образование через всю
жизнь: непрерывное образование в интересах устойчивого развития, (9), 282-284.
