338
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
BADIIY ASARLARDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING QO’LLANILISHI VA
AHAMYATI
Normurodova Dilshoda
Termiz davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakulteti amaliy filologiya ta’lim yo’nalishi
2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14406790
Annotatsiya
. Ushbu maqola badiiy asarlarda paremiologik birliklarning qo’llanilishi va
ahamyati tahlili haqida.
Kalit so’zlar
: paremiologiya, maqol, matal, tasviriy ifoda, Frazeologiya: ibora.
THE USE AND SIGNIFICANCE OF PAREMIOLOGICAL UNITS IN WORKS
OF ART
Abstract.
This article is about the analysis of the use and significance of paremiological
units in works of art.
Keywords:
paremiology, proverb, idiom, figurative expression, Phraseology: expression.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ И ЗНАЧЕНИЕ ПАРЕМИОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ИСКУССТВА.
Аннотация.
Статья
посвящена
анализу
употребления
и
значения
паремиологических единиц в художественных произведениях.
Ключевые слова:
паремиология, пословица, пословица, образное выражение,
фразеология: словосочетание.
Paremiologik birliklar barqaror birikmalar hisoblanadi.
Paremiologiya
- barqaror birikmalarni o’rganuvchi tilshunoslik bo’limi. Paremiologiya
(lotincha. parema-barqaror, logos-ta’limot). Ikki va undan ortiq so’zlarning o’zaro barqaror
munosabatidan tashkil topgan, nutq jarayoniga tayyor holda olib kiriluvchi, til egalari xotirasida
imkoniyat sifatida mavjud bo’lgan til birliklari barqaror birikmalar deyiladi. Barqaror
birikmalarga: maqol, matal tasviriy ifoda,ibora,aforizm,hikmatli so’zlar kiradi. Badiiy asarda
barqaror birikmalarni qo’llash qahramon nutqini aniq,ta’sirchan va bo’yoqdor ifodalash uchun
hizmat qiladi.
Maqol-
grammatik jihatdan gap holida shakllangan, xalq donishmandligi natijasida
vujudga kelgan barqaror birikma. Abdulla Qahhor hikoyalariga epigraf (asar yoki hikoyaning
asosiy ma’nosini ochib beruvchi va uning mazmunini ifodalaydigan sitata, ibora, maqol va shu
kabilar) qilib berilgan maqollarga to’xtaladigan bo’lsak “bemor”hikoyasi epigrafi “osmon
yiroq,yer qattiq”, O’g’ri hikoyasi epigrafi “otning o’limi itning bayrami”.
339
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu maqollarni qo’llash orqali ijodkor o’z asar qahramonlari nutqini jozibali, bo’yoqdor
ifodalash, shuningdek, asar mohiyatini ana shu maqol oqali ochib berishga harakat qiladi.
G’afur G’ulomning “mening og’rigina bolam”hikoyasida,”
turib yeganga turumtog’
chidamas”deganlar. Eh-ha, bu bolalar qachon ulg’ayadi-yu,qachon o’zining nonini topib
yeydigan bo’ladi! Chor nochor hayol surasan, kishi.
Maqollar hayotning tajribasi, donishmandligi
natijasida maydonga keladi. Ular nutq jarayoniga qadar tilda tayyor holda barqaror birikma sifatida
mavjud bo’ladi. Maqollar ko’chma va o’z ma’nosida qo’llanilishi mumkin.
Matal
-grammatik jihatdan gap holida shakllangan, ko’chma ma’noda qo’llaniladigan, xalq
donishmandligi natijasida vujudga kelgan barqaror birikma. Matal-arabcha,birinchi navbatda tugal
ma’no ifodalamaydigan masalan:
tuyaning dumi yerga tekkanda,qizil qor yog’ganda
. Matallar
ham huddi maqollar singari hayotni uzoq davrlar mobaynida kuzatish orqali hosil qilgan hayotiy
tajribasini ixcham tarzda ifoda topishidir. Matalda o’xshatish, taqqoslash, kinoya qochiriq so’z
vositalaridan foydalinalidi.Milliy ensiklopediyada” Shamol bo’lmasa daraxtning shoxi
qimirlamas”,”Qizim senga aytaman,kelinim sen eshit kabi matalga misol keltirilgan. Matallar
ko’pincha boshqa bir jumla ichida qo’llaniladi.
Hikmatli so’z(aforizmlar)-grammatik jihatdan gap holida shakllangan,xalqning turmush
tajribasiga tayanib bir shaxs tomonidan yaratilgan qisqa obrazli barqaror birikma.Biz Alisher
Navoiy asarlarini o’qir ekanmiz uning oltinga teng ma’noli jumlalariga ko’zimiz tushadi.Hikmatli
so’z va aforizmlarga hadislar,shoir va mutaffakirlarning,alloma va davlat arboblarining ma’noli
so’zlari kiradi.Hikmatli so’zlar(aforizmlar)barqarorlik,mazmuniy yaxlitlik,takroriylik belgilariga
ko’ra boshqa barqaror birikmalar bilan umumiylik kasb etsa ham,aniq muallifi borligi bilan
ulardan farqlanadi.
Masalan:
Odami dersang demagil odami,
Onikim yo’q xalq g’amidin g’ami. (Alisher Navoiy).
Tilimizning tovlanib turishida shoir uchun ne-ne bitmas tuganmas xazinalar bor. (Maqsud
Shayxzoda)
Muhammad Ali ko’zlarini katta ochib jiyanining she’r o’qishiga quloq solib turdi-da keyin
kulib yubordi. Ofarin kichkina darvesh-dedi u jiyanining orqasiga qoqib qo’yib .-Beparvo rind
oshiqlardanmiz degin.O’t nafas bo’lsang dog’i,yirtiq chopon bo’lma.(Mirkarim Osim”Zulmat
ichra nur”).Til uslub uchun shaxmat taxtasiga shohdir.(K.Fedin)
Iboralar(frazeologizmlar)
-ma’no yaxlitligiga ega bo’lgan va nutqiy jarayonga qadar ikki
va undan ortiq so’zlarning barqaror munosabatidan tashkil topgan, nutqqa tayyor holda olib
kiriluvchi ko’chma ma’nodagi barqaror birikmalar. Iboralarning ma’nosi odatda bir so’zga teng
keladi. Iboralar har doim ko’chma ma’noda ishlatiladi.
340
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Iboralar nutqni ta’sirchan,jozibali qiladi. Shuninguchun ham badiiy adabiyotda ko’p
qo’llaniladi. Rasmiy hamda ilmiy uslubda qo’llanilmaydi.
Namunalar:
1.Tepa sochi tikka bo’lmoq-achchiqlanmoq
2.o’pkasini cho’pga ilgan-shoshqaloq
3.Xamirdan qil sug’urgandek-oson
4.Missi chiqmoq-oshkor bo’lmoq
5.Yerga urmoq-kamsitmoq
Turgan joyimda terak qotib qoldim. Lo’lilar haqida shunaqa gaplar eshitgan edikki,nomi
qulog’imizga chalinishi bilan
sichqonning ini ming tanga bo’lib ketar
edi.Lo’li ko’chada yurgan
bolani qopiga solib ketarmish.Uyda kattalar bo’lmasa,bolalarni bo’g’ib o’ldirarmishda ,hamma
narsani ship-shiydon qilib g’oyib bo’larmish.(O’tkir Hoshimov”Dunyoning ishlari”qissasidan).
Tog’ay Murod “otamdan qolgan dalalar”romanida
Tulki qiziga to’y beribdi
iborasini
shunday izohlagan”qor laylaklab-laylaklab yog’di.Qor yerga tushib tushmay yog’di.Laylakqor
taqqa tindi.Yerda qor tugul namda bo’lmadi.Qor havosida bo’lmadi.O’ynab qo’yay,bunday
havoning oti nima bo’ldi?Qor yog’madi deyin dedim havoda laylakqor o’ynadi.Laylaklab qor
yog’di deyin yerda qordan nishona bo’lmadi.Dehqon bunday havoni :”
Tulki qiziga to’y berdi”
,-
deydi.Indamay qo’ya qolay dedim-u,Marziya oldida
ammamning buzog’i
bo’lib o’tirgim
kelmadi.(Asqad.Muxtor,Davr mening taqdirimda). Norjon ona Boydoda Muallimning
ko’z ochib
ko’rgani
. (J.Abdullaxanov,”xonadon”). Jinoyatchining kattasi-uning akasi Ziyodilla.
Pixini
yorgan tullak
. (H.G’ulom,”Mash’al). Moyi tugab,Piligi
so’xta
bo’lgan chiroq lib etib so’ndi.(Said
Ahmad “Hukm”).
E, meni endi ko’ryapsizmi Muyassarxon,eski bilganingiz sassiq chol-
so’xtasi sovuq
Yaxshiboyman-da.(M.M.Do’st”Lolazor”).
Sichqoning ini ming tanga
-Bu ibora kishi qochishga joy topa olmay qolgan paytini
ifodalaydi.Yashirinishga joy imkon topolmagan inson hatto sichqonning inini ming tangaga
olishga tayyor.Yozuvchi asarda qahromon nutqiga yanada jozibadorlik baxsh etish,uning holatini
aniq aks ettirish uchun bu iboradadan foydalangan.Bu iboraning
sichqoning ini ming tanga bo’ldi,
sichqoning ini ming tanga bo’lib ketdi, sichqoning inini ming tanga qilib yubormoq
variantlari
bor.
Ammamning buzog’I iborasi
-
bu ibora xalq tilida, nutqida ham juda faol. Haqoratli
ma’noda, bepisandlik bilan qo’llaniladi va hech bir ishni eplolmaydigan; lavang, shudsiz
ma’nolarini anglatadi.
341
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ko’z ochib ko’rgani-bu iboraning paydo bo’lishi chimildiqdagi oyna tutish udumi bilan
bog’liq bo’lishi mumkin. Oldinlari to’ydan so’ng kelin-Kuyovga oyna tutilgan,ular bir-birini ilk
bor oynada ko’rgan.
Boshqa bir taxminga ko’ra ko’z ochib ko’rgani kengroq ma’noni-tug’ilganda ilk bor ko’zi
tushishni anglatgan. Keyinroq iboraning ma’nosi torayib ko’proq nikoh bilan bog’liq mazmunda
ishlatila boshlagan. kengroq ma’noni-tug’ilganda ilk bor ko’zi tushishni anglatgan. Keyinroq
iboraning ma’nosi torayib ko’proq nikoh bilan bog’liq mazmunda ishlatila boshlagan.Yozuvchi
bu iborani go’zal tarzda qo’llagan.
Pixini yorgan-
ko’p ish ko’rgan,ko’p ishlarni boshdan kechirib ,ayyor,quv bo’lib ketgan
odam haqida gapirganda pixi qayrilgan,pixini yorgan,pixi yorgan kabi iboralari qo’llaniladi.Pixini
yorgan iborasiga ba’zan tulak so’zi ham qo’shiladi.Tullak so’zi bulturgi,ikki yoki uch yillik
parandaga nisbatan ishlatiladi.Bunday parranda allaqachon tullagan,tullab chiqqan bo’ladi.Demak
u qari ma’lum bir hayotiy yo’l bosib o’tgan.Tullak so’zi iboraning ma’nosini yanada kuchaytiradi
va o’ta ketgan firibgar makkor kishini anglatadi.
Pixini yorgan iborasining burganinf ko’zini ko’rgan shaklidagi sinonimi ham bor. Badiiy
asarda qahramoni o’quvchiga tushunarli tarzda ifodalash uchun ijodkorlar bu iboradan ko’p
foydalanishadi.
So’xtasi sovuq-bu iboraga ko’proq duch kelmaymiz uni asar qahramonlari nutqida
ishlatilganini ko’ramiz, lekin uning ma’nosini deyarli o’ylab ko’rmaymiz. Nega so’xta,so’xta nima
o’zi? So’xta –pillikning kuygan qismi. U sham yoki moychiroqda bo’ladi. Kuygan pilik yoqimsiz
ko’rinishga ega bo’ladi, burishib, bujmayib qoladi. Kishining yuzi unga o’xshatilishidan O’ta
yoqimsiz,turqi sovuq kimsani tasvirlash maqsad qilinadi.
Tasviriy ifoda(parafrazalar)-bir narsaning ikkinchi nomi tasvirlab aytilishi masalan:
zangori ekran-televizor, zangori olov-tabbiy gaz. Shu asnoda oq oltin tasviriy ifodasi paxtaning
ikkinchi nomi bo’lib qolgan. Tasviriy ifodalar hozirgi o’zbek tilida ko’plab yuzaga kela boshlagan.
Hayotimiz qomusi-konstitutsiya tasviriy ifodasi mustaqillik davrida paydo bo’lgan. Badiiy
adabiyotda ham keng foydalaniladi.
Nutqimizda maqol, matal, tasviriy ifoda, hikmatli so’zlar va iboralardan o’rinli foydalanish
so’zlovchining mahorati hisoblanadi. Badiiy adabiyotda esa biz kitobxonlarga qahromonlar
xaarakterini ochish,asar mohiyatini tushunish va unga to’g’ri xulosa berishga yordam beradi.
Buyuk allomalarimizning purma’no hikmatli so’zlari bizni ezgulik sari yetaklaydi.
REFERENCES
1.
R.Sayfullayeva. B.Mengliyev G.Boqiyeva va boshqalar Hozirgi o’zbek adabiy tili
Toshkent/2009
342
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
2.
O’tkir Hoshimov “dunyoning ishlari”qissa
3.
Asqad muxtor “Davr mening taqdirimda” roman
4.
M.M.Do’st “Lolazor”roman
5.
O.Hamrayeva “ona tili” ma’ruzalar to’plami
6.
H.G’ulom”Mash’al”roman
7.
M.Osim”Zulmat ichra nur”qissa
8.
Orif Tolib Maqollalari
9.
R.Sayfullayeva ,B.Mengliyev,Raupova va boshqalar “Hozirgi o’zbek tili”Toshkent/2020
10.
Tog’ay Murod “otamdan qolgan dalalar”roman
