2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
129
FAN RIVOJLANISHINING ASOSIY BOSQICHLARI VA UNING O'ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Nigora Jumayeva
Mirzo Ulugʻbek nomli Oʻzbekiston milliy universiteti 2-kurs magistranti.
Falsafa va Maʼnaviyat asoslari kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14420083
Annotatsiya.
Ushbu maqolada fan rivojlanishining asosiy tarixiy bosqichlari, uning
metodologik asoslari va zamonaviy tendensiyalari tahlil qilinadi. Fan taraqqiyotining evolyusion
xususiyatlari, paradigmalarning o'zgarishi va ilmiy bilimlarning jamiyat rivojlanishiga ta'siri
o'rganiladi. Maqolada fan falsafasi, ilmiy inqiloblar nazariyasi va zamonaviy fan
metodologiyasining asosiy jihatlari yoritilgan.
Kalit so'zlar:
fan tarixi, ilmiy paradigma, fan metodologiyasi, ilmiy inqilob, fan falsafasi,
ilmiy bilish.
ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ НАУКИ И ЕЕ СПЕЦИФИКА
Аннотация.
В данной статье будут проанализированы основные исторические
этапы развития науки, ее методологические основы и современные тенденции.
Исследуются эволюционные особенности развития науки, смена парадигм и влияние
научного знания на развитие общества. В статье освещаются основные аспекты
философии науки, теории научных революций и методологии современной науки.
Ключевые слова:
История науки, научная парадигма, методология науки, научная
революция, философия науки, научное познание.
THE MAIN STAGES OF THE DEVELOPMENT OF SCIENCE AND ITS
PECULIARITIES
Abstract.
This article analyzes the main historical stages of the development of science, its
methodological foundations and modern trends. The evolutionary features of the development of
Science, the change in paradigms and the influence of scientific knowledge on the development of
society are studied. The article covers the main aspects of the philosophy of Science, the theory of
Scientific Revolutions and the methodology of modern science.
Keywords:
history of science, scientific paradigm, methodology of Science, Scientific
Revolution, philosophy of science, scientific knowledge.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
130
KIRISH
Fan insoniyat sivilizatsiyasining eng muhim yutuqlaridan biri hisoblanadi. U dunyoni
bilish, tabiat va jamiyat qonuniyatlarini o'rganish hamda amaliy muammolarni hal etishning
samarali vositasi sifatida namoyon bo'ladi. Fan rivojlanishi murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib,
u turli tarixiy davrlarda o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan [1].
Fanning rivojlanish bosqichlarini o'rganish, uning metodologik asoslarini tahlil qilish va
zamonaviy tendensiyalarini aniqlash nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Bu
tadqiqot fan tarixini tizimli o'rganish, uning rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash va kelajak
istiqbollarini belgilashga qaratilgan.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi tarixiy-mantiqiy tahlil, tizimli yondashuv va qiyosiy tahlil
usullariga asoslangan. Fan rivojlanishining bosqichlari va xususiyatlarini o'rganishda T. Kun, I.
Lakatos, K. Popper kabi olimlarning ilmiy paradigmalar va ilmiy inqiloblar haqidagi nazariyalari
asos qilib olindi [2].
Adabiyotlar tahlili ko'rsatadiki, fan rivojlanishining asosiy bosqichlari quyidagilardan
iborat:
1.
Qadimgi dunyo fani (mil. av. VI-I asrlar) - bu davrda ilk ilmiy bilimlar shakllangan,
matematika, astronomiya, tibbiyot kabi fanlar rivojlana boshlagan [3].
2.
O'rta asrlar fani (V-XV asrlar) - diniy dunyoqarash ustuvor bo'lgan, ammo arab olimlari
tomonidan muhim ilmiy kashfiyotlar qilingan [4].
3.
Uyg'onish davri fani (XV-XVI asrlar) - empirik tadqiqotlar rivojlangan, eksperimental fan
asoslari yaratilgan [5].
4.
Yangi davr fani (XVII-XIX asrlar) - klassik fan shakllangan, asosiy tabiat qonunlari kashf
etilgan [6].
5.
Zamonaviy fan (XX-XXI asrlar) - noklassik va postnoklassik fan bosqichlari [7].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Fan rivojlanishining har bir tarixiy bosqichi o'ziga xos metodologik, epistemologik va
ijtimoiy-madaniy xususiyatlarga ega. Qadimgi dunyo fanining asosiy xususiyati nazariy
bilimlarning ustuvorligida namoyon bo'ladi. Bu davrda bilimlar asosan kuzatish va mantiqiy
mulohaza yuritish orqali shakllantirilgan. Qadimgi Yunoniston va Rimda fan asosan falsafiy
mushohada xarakteriga ega bo'lib, empirik tadqiqotlar ikkinchi darajali ahamiyatga ega edi [3].
Arximed, Ptolemey, Evklid kabi olimlarning ishlari nazariy xarakterga ega bo'lgan bo'lsa-
da, ular keyingi davr fani uchun metodologik asos bo'lib xizmat qildi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
131
O'rta asrlar fanining o'ziga xos xususiyati diniy dunyoqarashning ilmiy bilishdagi
ustuvorligi bilan belgilanadi. Yevropa universitetlarida sxolastik tafakkur ustuvor bo'lgan bir
paytda, Sharq mamlakatlarida, xususan Markaziy Osiyo va arab mamlakatlarida aniq va tabiiy
fanlar rivojlandi. Muhammad al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino kabi olimlarning
ishlari nafaqat o'z davrida, balki keyingi davr fani rivojida ham muhim rol o'ynadi [8]. Ular
tomonidan matematika, astronomiya, tibbiyot, kimyo sohalarida qilingan kashfiyotlar zamonaviy
fan uchun ham ahamiyatini yo'qotgani yo'q.
Uyg'onish davri fanining eng muhim xususiyati - empirik tadqiqotlarning ustuvorligi va
eksperimental metodning shakllanishidir. Bu davrda Nikolay Kopernik, Galileo Galiley, Jordano
Bruno kabi olimlarning ishlari tufayli dunyoning geliotsentrik modeli yaratildi, mexanika
qonunlari kashf etildi [5]. Uyg'onish davri fani diniy dunyoqarash bilan kurashda shakllandi va bu
kurash ilmiy metodologiyaning takomillashuviga olib keldi.
Yangi davr fani o'zining metodologik puxtaligi, nazariya va amaliyot birligining
ta'minlanganligi bilan ajralib turadi. Nyuton mexanikasi, Leybnis va Nyuton tomonidan
differensial va integral hisobning yaratilishi, Lavuaze kimyoviy elementlar nazariyasi kabi
kashfiyotlar fanning nazariy asoslarini mustahkamladi [6]. Bu davrda fan va texnika o'rtasidagi
aloqa kuchaydi, sanoat inqilobi uchun zamin yaratildi. Ilmiy bilimlarning tizimli xarakteri,
ularning matematik apparatdan foydalanishi, eksperimental tekshiruv imkoniyati kabi xususiyatlar
klassik fanning asosiy belgilari sifatida namoyon bo'ldi.
Zamonaviy fan bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, fanlararo integratsiya
kuchayib bormoqda. Murakkab tizimlari o'rganish uchun turli fanlarning metodlari va
yondashuvlari birlashtirilmoqda. Masalan, biofizika, biokimyo, neyrofiziologiya kabi fanlarning
paydo bo'lishi buning yaqqol misolidir [7].
Ikkinchidan, innovatsion texnologiyalarning jadal rivojlanishi fan oldiga yangi vazifalarni
qo'ymoqda. Sun'iy intellekt, nanotexnologiyalar, gen injeneriyasi kabi yo'nalishlar nafaqat nazariy,
balki amaliy ahamiyatga ham ega bo'lmoqda. Bu esa o'z navbatida fanning ijtimoiy mas'uliyatini
oshirmoqda [10].
Uchinchidan, zamonaviy fan global muammolarni hal etishga yo'naltirilgan. Iqlim
o'zgarishi, atrof-muhit muhofazasi, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, oziq-ovqat xavfsizligi
kabi masalalar fanning ustuvor yo'nalishlariga aylanmoqda. Bu esa fan va jamiyat o'rtasidagi
aloqaning yanada mustahkamlanishiga olib kelmoqda [9].
To'rtinchidan, axborot texnologiyalarining keng qo'llanilishi ilmiy tadqiqotlarning
xarakterini o'zgartirmoqda.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
132
Katta hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash, murakkab jarayonlarni modellashtirish,
masofaviy tadqiqotlar o'tkazish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu esa ilmiy bilimlarning shakllanish
va tarqalish tezligini oshirmoqda [4].
Beshinchidan, zamonaviy fanda epistemologik va metodologik pluralizm kuchaymoqda.
Turli ilmiy maktablar va yondashuvlarning o'zaro raqobati ilmiy bilimlarning
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda. Postpozitivistik metodologiyaning rivojlanishi,
konstruktivizm g'oyalarining tarqalishi buning yaqqol misolidir [2].
Shunday qilib, fan rivojlanishining har bir bosqichi o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib,
ular ilmiy bilishning metodlari, maqsadlari va natijalarining o'zgarishida namoyon bo'ladi.
Zamonaviy fan esa fanlararo integratsiya, innovatsion texnologiyalar, global
muammolarga yo'naltirilganlik, axborot texnologiyalarining keng qo'llanilishi va ijtimoiy
mas'uliyatning ortishi kabi xususiyatlarga ega.
XULOSA
Fan rivojlanishi murakkab va ko'p bosqichli jarayon bo'lib, har bir bosqich o'ziga xos
xususiyatlarga ega. Zamonaviy fan oldida global muammolarni hal etish, innovatsion
texnologiyalarni rivojlantirish va jamiyat barqaror rivojlanishini ta'minlash kabi muhim vazifalar
turibdi.
Fanning kelajakdagi rivojlanishi axborot texnologiyalari, sun'iy intellekt, nanomateriallar,
biotexnologiyalar kabi yo'nalishlar bilan bog'liq. Bu esa fan metodologiyasining yanada
takomillashishini, fanlararo integratsiyaning kuchayishini va ilmiy tadqiqotlarning ijtimoiy
ahamiyatining ortishini taqozo etadi.
REFERENCES
1.
Кун Т. Структура научных революций. М.: АСТ, 2015.
2.
Лакатос И. Методология исследовательских программ. М.: АСТ, 2003.
3.
Lloyd G. Early Greek Science: Thales to Aristotle. NY: Norton, 2012.
4.
Холтон Дж. Что такое "антинаука"? // Вопросы философии. 2016. № 2.
5.
Shapin S. The Scientific Revolution. Chicago: University of Chicago Press, 2018.
6.
Степин В.С. История и философия науки. М.: Академический проект, 2014.
7.
Юдин Б.Г. История и философия науки. М.: ИНФРА-М, 2018.
8.
Al-Khalili J. The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge. NY:
Penguin, 2011.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
133
9.
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик -
ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. Тошкент:
Ўзбекистон, 2017.
10.
Ziman J. Real Science: What It Is and What It Means. Cambridge: Cambridge University
Press, 2020.
