2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
166
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING NUTQIY KOMPETENSIYALARINI
SHAKLLANTIRISH
D.Nuritdinova
Buxoro davlat pedagogika instituti Boshlang’ich ta’lim kafedrasi o’qituvchisi.
N.Ikromova
Buxoro davlat pedagogika instituti Boshlang’ich ta’lim III bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14420592
Annotatsiya.
O’quvchilar rivojlanishining eng muhim ko'rsatkichlaridan biri ularning
nutqidir. O’zbek tilini o'rganish jarayonida boshlang'ich sinf o'quvchilari og'zaki va yozma
muloqotda ijodiy o'zini namoyon qilish zarurligini anglash va jamiyatdagi muloqot jarayonining
kelajakdagi muvaffaqiyatini ta'minlash imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. O’zbek tili ularning
fikrlash, tasavvurlarini, intellektual va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish vositasiga aylanishi
kerak.
Tayanch so’z va iboralar:
yozma nutq, og’zaki nutq, rolli o’yinlar, lingvistik kompetensiya,
pragmatik kompetensiya, strategik kompetensiya, “Intervyu” meteodi, “Kitob taqdimoti” metodi.
Nutq faoliyati- bu nutqning o’zaro ta’sir tushunchalari hamda nutq aloqasi bilan o’zaro
bog’liq bo’lgan murakkab hodisa hisoblanadi. Rus olimi A.N.Shamov nutq kompetensiyasining
tarkibiga quyidagi 4 qismni kiritadi:
1) rasmiy hamda norasmiy muloqot sharoitida kommunikativ jihatdan maqbul nutq xatti-
harakatlari to’g’risidagi bilimlar, nutq registrlari, o’qish, gapirish, tinglash va yozishni aloqa
vositasi sifatida ishlatishda nutq strategiyalarini bilish;
2)tinglash, o’qish, gapirish va yozish texnikasi bo’yicha ko’nikmalar;
3)og’zaki va yozma matnlarni yarartish, idrok etish, kommunikativ talqin qilish bilan
bog’liq bo’lgan ko’nikmalar;
4)nutq xatolarini tuzatish qobiliyati.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutq kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasi
o’quvchilarda og’zaki nutq hamda muloqot ko’nkmalarini rivojlantirishga qaratilgan muhim
vazifa hisoblanadi. Ushbu jarayonda yordam beradigan usul hamda texnikalarni mavjud bo’lib,
ular quyidagilar:
1)
nutq mashqlari hisoblanib, bu usul yordamida samarali mashqlarni bajartirish
o’quvchilarning dialogik nutq ko’nikmalarini rivojlantirishga yanada yordam beradi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
167
2)
Bunga savollarga asosli javoblar uzish, rolli o’yinlar yoki viktorinalar tashil qilishni misol
qilib keltirsak bo’ladi.
2) nutqni rivojlantirish uchun qulay muhitni yaratish: bunda o’quvchilarning og’zaki nutqini
yanada rivojlantirish uchun o’qituvchilar erkin va qiziqarli muloqot sharoitini yaratishlari, turli xil
mavzularni muhokama qilish, hikoyalar hamda boshqa tadbirlarni o’tkazishni o’z ichiga oladi.
3) yozishni rivojlantirish: o’zbek tilini o’rganish jarayonida o’quvchilar o’zlarining ijodiy
qobiliyatlarini ro’yobga chiqarish, ma’lumot qidirish va va vazifalarni bajarish uchun tildan
foydalanishni o’rganish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
4) muvofiq nutqqa alohida e’tibor: shuni e’tiborga olish kerakki, ko’plab o’quvchilar 4-5
jumladan iborat qisqa matn va hikoyalar bilan cheklanishadi. Bolalar o’z fikrlarini erkin hamda
hissiy jihatdan ifolashliklari uchun o’qituvchilar ularning izchil nutqini rivojlantirishga yordam
berishlari lozim.
Nutqni rivojlantirish davomida o’quvchilar quyidagilarni o’rganadilar: sinfda, maktabda,
kundali hayota, turli xil yoshdagi insonlar bilan muloqot qilishning lingvistik va nolingvistik
vositalarini to’g’riligini baholash; o’z fikrlarini erkin bayon etish; hikoya va matnlarga mustaqil
ravishda nom bera olish; matn rejalarini tuzish; muayyan muloqot jarayonlari uchun turli xildagi
xatlar, tabriknomalar va boshqa xildagi qisqa matnlar yaratish; nutqning turli xil turlaridan
foydalalngan holda muayyan bir mavzu yuzasidan og’zaki hikoya hikoya va matnlarni tuzish,
tasvirlash, fikrlash, hikoya qilish; gap tartibi buzilgan matnlarni tahil qila olish hamda ularni
tuzatish; ushbu matndagi semantik bo’shliqlarni topish.
Nutqiy kompetensiyaning 5 ta tarkibiy qismi mavjud.
1)lingvistik kompetensiya: bu kompetensiya til qoidalari, grammatik tuzilishi, lug’at
hamda fonetikasini bilishni o’z ichiga oladi.
2)ijtimoiy lingvistik kompetensiya: tildan ijtimoiy normalarga hamda qoidalarga muvofiq
tarzda foydalanish qobiliyati hisoblanadi.
3)pragmatik kompetensiya: har xil turdagi muloqot holatlarida o’z maqsalariga erishish
uchun tildan foydalanish qobiliyati.
4) strategik kompetensiya:o’z maqsadlariga erish uchun turli xil nutq strategiyalaridan
foydalanish.
5)kommunikativ kompetensiya: polilogda qatnashish, dialoglar o’tkazish, turli xil janrdagi
og’zaki va yozma matnlarni yaratish qobiliyati hisoblanadi. Nutq kompetensiyalarini shakllantirib
borish oddiydan murakkabga qarab tizimli va izchil amalga oshirilishi lozim. Nutqni
rivojlantirishda o’quvchilarga taqdim etilayotgan o’quv materiallari o’quvchilar hayoti, ehtiyojlari
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
168
va qiziqishlariga mos bo’lishi zarur. Bunda o’qitish mazmuni va usullari o’rganlayotgan
bilimlarning zamonaviy darajasiga mos kelishi kerak. O’qitish jarayonini yanada qiziqarli hamda
samarali qiladigan turli xildagi o’qitish usullari, texnologiyalaridan foydalanish zarur.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutqiy kompetensiyalarini kuchaytirish eng asosiy
vazifalardan biri hisoblanib, nutqda fikr shakllantiriladi, shu bilan birga fikr nutqini yaratadi. Nutq
fikrni bayon qilish vositasi bo‘libgina qolmay, uni shakllantirish quroli ham hisoblanadi. Fikr
nutqning psixologik asosi vazifasini ham bajaradi, fikrni boyitish esa uni o‘stirish sharti
hisoblanadi. Shu sababli ham material tayyorlash, takomillashtirish, mavzuga oid bo’lganini
tanlash va joylashtirish o’quvchilarning nutqini o’stirishda katta hamiyat kasb etadi. Tafakkurning
muvaffaqiyatli o’sishi til materiali yordamida nutqiy shakllantirilishiga va bayon etilishiga bog’liq
hisoblanadi.
Nutq kompetensiyalarini shakllantirish maqsadida dars davomida turli xil didak o’yinlar
va mashqlardan foydalanish mumkin. Bunga misol qilib “Intervyu” hamda “Kitob taqdimoti”
metodlarini qo’llasak bo’ladi. “Intervyu” metodida qanday fan bo’lishidan qat’iy nazar
o’quvchilarga bir-birlaridan intervyu olishlari aytiladi. Ushbu metodni qo’llash jarayonida:
✅
Og‘zaki nutq rivojlanadi.
✅
Omma oldida so‘zlash qobiliyati oshadi.
✅
Mavzuni yaxshilab mustahkamlashga xizmat qiladi.
“Kitob taqdimoti” metodida esa:
✓
Bolaning yoshiga qarab har bir oy uchun bittadan adabiyot tanlash kerak.
Badiiy adabiyot namunasi. Fanga mos bo‘lsa yana ham yaxshi.
✓
O‘sha asar qismlari o‘quvchilarga bo‘lib beriladi. Har bir o‘quvchiga alohida-alohida
kichik hajmli asarni bo’lib berish ham mumkin. Eng muhimi, 1oy ichida o‘qib bo‘lishi lozim.
✓
Haftada 1 yoki 2 kun "Kitoblar taqdimoti" uchun ajratiladi.
✓
Har bir o‘quvchi o‘z asar taqdimotini o‘tkazib beradi.
✓
Bunda o‘quvchi asardagi voqeliklar, qahramonlar haqida gapiradi. Va asarning tub
mazmun-mohiyatini tushunarli hamda qiziqarli qilib so‘zlab berishi darkor.
✓
Shundan so’ng, boshqa o‘quvchilar ham shu asarga qiziqishni boshlashadi. Bolalar endi
o‘rtoqlarining kitoblarini almashib o‘qishlari mumkin.
AFZALLIKLARI:
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
169
1.Taqdimot tayyorlashda bola nutq madaniyatini ham o‘z o‘rnida o’zlashtira boradi. O’zini
tutish, chiroyli gapirish, so’zlardan o‘rinli foydalanish kabi qobiliyatlari ham rivojlanadi. Eng
asosiysi, omma oldida nutq so‘zlashni o‘rganadi.
2.
Fikrlarini tartiblaydi. O’z navbatida so‘zlarni ham xatosiz yozish ko’nikmasi shakllana
boshlaydi, chunki kitob o‘qish ham og‘zaki, ham yozma nutqni takomillashtiradi.
O’tkazilgan amaliyotlar shuni ko'rsatadiki, o'quvchi to'g'ri yozishi mumkin, lekin hayotda
u qo'rqmasdan, hayajonlanmasdan gapira olmaydi. Oxirgi paytlarda boshlang'ich sinf
o'quvchilarining nutqini rivojlantirish muammosini hal qilishda nutq faoliyati nazariyasiga
asoslangan va o'quvchilarning kommunikativ ko'nikmalarini, lingvistik bilimlarini va yanada
samarali muloqot qilish uchun o'zlashtirishga qaratilgan yangi kommunikativ faollik yondashuvi
amalga oshirilgani bejiz emas.
REFERENCES
1.
E.V. Korenovskaya, L.V. Fomicheva. Boshlang'ich maktabda rus tilini o'qitish metodikasi.
M.: Ta'lim, 2010.
2.
M. Tilakova, S. Qoraev. "Recommendations for students'creative ability development".
Academic Research in Educational Sciences, 1(4), 184-189.
3.
Тилакова М.А.Kораев С.Б. "Укувчилар креативли кoбилиятларини ривожлантириш
буйича тавсиялар". Academic research in educational sciences, 4(2)
4.
JANOB. Lvov. Rus tili metodologiyasi. M.: Ta'lim, 2008 yil.
5.
N.N. Nechaeva, E.V. Korenovskaya. Rus tili bo'yicha mashqlar to'plami. M.: Ta'lim, 2011
yil.
6.
T.I. Ladyzhenskaya, M.M. Razenkova. Rus tili metodologiyasi. M.: Ta'lim, 2010.
7.
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi (Darslik). – T.: “Barkamol fayz
media”, 2018.
8.
Nuritdinova, D., & Ikromova, N. (2023). INNOVATIVE METHODS OF TEACHING
PRIMARY CLASS STUDENTS TO READ EXPRESSIVELY. International Journal of
Advance Scientific Research, 3(11), 318-322.
9.
Akhmedova, D. B., & Nuritdinova, D. (2022). METHODOLOGICAL BASIS OF
STUDYING FOLK PROVERBS AND RIDDLES IN PRIMARY CLASSES. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 10(7), 107-110.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
170
10.
Nuritdinova, D. F. (2024). Development of Speaking Competences of Primary Class
Students Based on Pedagogical Technologies. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(5), 74-77.
11.
Нуритдинова, Д. Ф. Қ. (2022). Способы преподавания народного творчества в
начальных классах на основе проблемного метода. Science and Education, 3(10), 437-
444.
12.
Aminovna, Shoyeva Yulduz. “Boshlang’ich sinf matematika kursi masalalarining
ahamiyati”. NOFORMAL TA'LIMDAGI EVROPA JURNALI 4.4 (2024): 329-335.
13.
Шоева, Ю. (2022). Общие принципы работы над задачами математики в младших
классах. Science and Education, 3(9), 428-4
14.
Turdiyeva, N., Babanazarova, M., Raximova, N., & Shoyeva, Y. (2024). Strategic
solutions for sustainable environmental management. In BIO Web of Conferences (Vol.
141, p. 04008). EDP Sciences.
15.
Saidova, M., Usmonova, Z., Joʻrayeva, D., & Nuritdinova, D. (2024). Boshlang‘ich sinf
matematika
darslarida
axborot
texnologiyalaridan
foydalanish
metodikasini
takomillashtirish. E3S Web of Conferences da (538-jild, 05033-bet). EDP fanlari.
16.
Aminovna, S. Y. (2024). Significance of Problems in Primary Mathematics Course.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(4),
329-335.
