2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
207
TEMURIYLAR UYG'ONISH DAVRI: ILMIY TARAQQIYOTNING OLTIN DAVRI
Davronova Feruzabonu Shokir qizi
O‘zMU Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14421262
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Temuriylar Uyg'onish davrida intellektual o'sish va madaniy
gullab-yashnash davrida yuz bergan ilm-fan sohasidagi muhim yutuqlar muhokama qilinadi. Maqolada
olimlarning ushbu davrda yangi kashfiyotlar va bilimlarga hissa qo'shganliklari ko'rib chiqilgan.
Temuriylar Uyg'onish davrining Islom olamida va undan tashqarida ilmiy tafakkur rivojiga
doimiy ta'siri ta'kidlangan. Umuman olganda, ushbu maqola Temuriylar Uyg'onish davri ilmiy
izlanishlar chegaralarini oshirish haqidagi tushunchamizni kengaytirishda muhim rol o'ynaganiga
oydinlik kiritadi.
Kalit so’zlar:
renessans, astronomiya, Movarounnahr, ajdodlar, saltanat.
THE TIMURID RENAISSANCE: THE GOLDEN AGE OF SCIENTIFIC PROGRESS
Abstract.
This article discusses important advances in science that occurred during the period
of intellectual growth and cultural flourishing during the Timurid Renaissance. The article examines the
contribution of scientists to new discoveries and knowledge during this period. The Timurid
Renaissance's lasting influence on the development of scientific thought in the Islamic world and beyond
is emphasized. In general, this article clarifies that the Timurid Renaissance played an important role in
expanding our understanding of increasing the limits of scientific research.
Keywords:
Renaissance, Astronomy, Transoxiana, Ancestors, Kingdom.
XIV asrdan XVI asrgacha davom etgan Temuriylar Uyg'onish davri Islom olamida katta
madaniy, badiiy va ilmiy yutuqlar davri edi. Bu vaqt ichida ko'plab olimlar va mutafakkirlar ilm-
fanning turli sohalarida yangi kashfiyotlar va yutuqlarga erishdilar.
Temuriylar imperiyasida ta'lim
va intellektual o'sish madaniyatini targ'ib qilib, ta'lim va bilimga ustuvor ahamiyat berilgan. Bu
ishlar ushbu davrda san'at, adabiyot va fanlarning uyg'onishini rivojlantirishga yordam berdi.
Temuriylar davri renessansi rivoji bevosita Amir Temur asos solgan ulkan saltanatda
adolatli boshqaruv tizimi barpo etilganligi katta oʻrin tutgan. Qudratli saltanat va maʼrifatli jamiyat
barpo etishda qadim turkiy davlatchilik anʼanalari va islomiy shariatga tayanib ish tutgan Amir
Temur har qanday taraqqiyotning asosi sifatli taʼlim tizimi ekanligini chuqur anglagan edi. Shu
sababli Sohibqiron birinchi galda taʼlim va tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, ilmli, maʼrifatli
shaxslarning jamiyatdagi mavqeyini koʻtarish yoʻlidan bordi. Ulkan saltanatning barcha shahar va
yirik qishloqlarida koʻplab boshlangʻich maktablar barpo etildi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
208
Tarixiy manbalarning dalolat berishicha, bu davrda oʻgʻil bola 4 yil, 4 oy va 4 kunlik
boʻlganda maktabga berish anʼanasi amalda boʻlib, boshlangʻich taʼlim ulkan saltanatning barcha
madaniy oʻlkalarini qamrab olgan edi.
1
Dunyo tarixidan maʼlumki ilm fan taraqqiyoti katta sarmoya va davlat homiyligini talab
etadi. Buni maʼrifatli hukmdor Amir Temur teran anglagani bois ulkan saltanatning barcha
hududlarida ahli ilm, ahli ijodga homiylikni davlat siyosati darajasiga chiqardi. Zamonaviy
terminlar bilan aytganda, ilm fanning turli sohalariga, taniqli olimu ulamolarga “davlat grantlari”
ajratilib, ularning ilmiy faoliyati davlat gʻaznasidan moliyalashtirildi. Bu siyosat natijasida Islom
dunyosining intellektual salohiyati Turon poytaxti Samarqandga va boshqa shaharlarga oqib kela
boshladi. Olimlar jamiyatning nufuzli ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ularning yashashi va ilmiy
faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun barcha shart sharoitlar yaratildi
.
2
Ta’lim tizimida turli
mintaqalardan olimlar va talabalarni jalb qilish orqali g'oyalar va madaniyatlarning o'zaro
almashinishiga erishiladi. Ushbu bilim almashinuvi Temuriylar imperiyasining intellektual
salohiyatini boyitishga yordam berdi.
XIV-XV asrlarda Movarounnahr va Xurosonda ilm-fanning ko’p sohalarida yuksalish yuz
berdi. Jahonga mashhur olimlar, tabiatshunoslar va shoirlar yetishib chiqdi. Tibbiyot, riyoziyot,
handasa
,
tarix, adabiyot, jug’rofiya, pedogogika, mantiq, falsafa, axloqshunoslik va boshqalarga
e’tibor berildi. Ayniqsa, badiiy adabiyot va adabiyotshunoslik tez rivoj topa boshladi.Temuriylar
davrida bir qator atoqli allomalar: Sa’diddin Taftazoniy (1322-1392), Mir Sayyid Sharif Jurjoniy,
jahon ilm-fani taraqqiyotiga katta ulush qo’shgan buyuk falakiyotchi olim va davlat arbobi
Muqammad Tarag’ay Ulug’bek, G’iyosiddin Jamshid al-Koshiy, tarixda Ali qushchi nomi bilan
mashhur bo’lgan Alouddin Ali ibn Muhammad qushchi, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi
ulug’ olim-u mutafakkirlar yetishib chiqdi.
3
Temuriylar Uyg'onish davrida taraqqiyotning asosiy
yo'nalishlaridan biri astronomiya sohasida bo'lgan. Islom olamidagi olimlar bu sohaga avvalgi
astronomlarning ishlariga asoslanib katta hissa qo'shdilar. Ular samoviy harakatlarni o'rganishda
muhim yutuqlarga erishdilar, Bu davrda eng ko'zga ko'ringan shaxslardan biri Samarqandda
rasadxona qurgan va yulduzlar katalogini tuzgan Temuriylar hukmdori va astronomi Ulug’bek edi.
Bu davr olimlari yana algebra, geometriya va trigonometriya kabi fanlarni o'rganishda al-
Xorazmiy va Umar Xayyom kabi oldingi matematiklarning ishlariga asoslanib o’zlarining muhim
hissalarini qo'shdilar. Ular murakkab matematik muammolarni hal qilishning yangi usullarini
ishlab chiqdilar va geometrik shakllar tushunishda muhim yutuqlarga erishdilar.
1
https://xs.uz/uz/post/amir-temur-va-temurijlar-davri-renessansida-talim-tizimining-tutgan-ahamiyati
2
https://xs.uz/uz/post/amir-temur-va-temurijlar-davri-renessansida-talim-tizimining-tutgan-ahamiyati
3
https://oliymahad.uz/39276?ysclid=lup9urn1vi658453017
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
209
Ularning ishlari matematika, astronomiya va yana shu kabi ko’plab fanlarning keyingi
rivojlanishi uchun zamin yaratishga yordam berdi.
Umuman olganda, Temuriylar Uyg'onish davri Islom dunyosida ilmiy kashfiyot va
yangiliklarning oltin davri edi. Olimlar ilm-fanning turli sohalarida yangi yutuqlarga erishdilar va
bugungi kunda biz tayanadigan ko'plab zamonaviy ilmiy tamoyillar va nazariyalarga asos soldilar.
Ularning hissalari butun dunyodagi olimlar va tadqiqotchilarni ilhomlantirishda davom
etmoqda, bu esa Temuriylar Uyg'onish davrini fan tarixidagi chinakam o'zgaruvchan davrga
aylantiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, temuriylar renessansi tarixdagi muhim davrni anglatadi, bu
davrda ilm-fan sohasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Bu davrda ilmiy taraqqiyotning oltin davri
bugungi kunda biz foyda ko'rayotgan ko'plab zamonaviy yangiliklar, bilimlar va kashfiyotlar
uchun asos yaratdi. Temur xalqining bilimga qiziquvchanligi orqali turli sohalarda yangi
rivojlanishlarni olib keldi, insoniyat taraqqiyoti yo'nalishini shakllantirdi va olimlar avlodlarini
ilhomlantirishda va ta'sir ko'rsatishda davom etadigan doimiy meros qoldirdi.
4
REFERENCES
https://xs.uz/uz/post/amir-temur-va-temurijlar-davri-renessansida-talim-tizimining-tutgan-
2.
3.
https://oliymahad.uz/39276?ysclid=lup9urn1vi658453017
4.
