Dekabr, 2024-Yil
745
O‘RTA OSIYO MINTAQASIDA SUV TANQISLIGI MUAMMOSI
Sayfullayev Asilbek Orifjon o`g`li
O‘zbekiston Milliy universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14477814
Annotatsiya.
O'rta Osiyo mintaqasida suv tanqisligi, mintaqaviy barqarorlik va rivojlanish
uchun jiddiy tahdid solmoqda. Ushbu maqolada O'rta Osiyoda suv resurslarining ahamiyati, suv
tanqisligiga olib kelgan asosiy sabablari, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinadi. Iqlim
o'zgarishi, daryolarni noto'g'ri taqsimlash, eskirgan sug'orish tizimlari va samarali
boshqaruvning yetishmasligi kabi muammolar, mintaqadagi suv resurslarini og'ir ahvolga solgan.
Suv tanqisligining iqtisodiy sektorlarga, ayniqsa qishloq xo'jaligiga, salbiy ta'siri va ijtimoiy
muammolar, shu jumladan, oziq-ovqat xavfsizligi va sog'liqni saqlash sohalaridagi xavflar ham
ko'rib chiqiladi. Maqolada suv resurslarini samarali boshqarish, xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish va texnologiyalarni joriy etish orqali yechimlarni taklif qilish lozimligi ta'kidlanadi.
Suvni tejash va ekologik barqarorlikni ta'minlash uchun mintaqadagi davlatlar o'rtasida
ko'proq hamkorlik va innovatsiyalarni qo'llash zarurati keltiriladi.
Kalit so`zlar:
Suv resurslari, suv tanqisligi, sug`orish tizimlari, qishloq xo`jaligi, oziq-
ovqat tanqisligi, ekologik muammolar, daryolar, yer osti suvlari, suv inshootlari, suvdan noto`g`ri
foydalanish.
THE PROBLEM OF WATER SCARCITY IN THE MIDDLE ASIA REGION
Abstract.
Water scarcity in the Central Asian region poses a serious threat to regional
stability and development. This article analyzes the importance of water resources in Central Asia,
its main causes, economic and social consequences that led to water scarcity. Issues such as
climate change, misallocation of rivers, outdated irrigation systems, and lack of effective
management have put water resources in dire strain in the region. The negative impact of water
scarcity on economic sectors, especially agriculture, and social problems, including risks in the
areas of food security and health, are also considered. The article emphasizes the need to offer
solutions through effective water resources management, strengthening international cooperation
and technology introduction. The need for greater collaboration and innovation among countries
in the region is cited to conserve water and ensure environmental sustainability.
Keywords:
Water resources, water scarcity, irrigation systems, agriculture, food scarcity,
environmental problems, rivers, groundwater, water facilities, water misuse.
ПРОБЛЕМА ДЕФИЦИТА ВОДЫ В РЕГИОНЕ СРЕДНЕЙ АЗИИ
Dekabr, 2024-Yil
746
Аннотация.
Дефицит воды в регионе Центральной Азии представляет серьезную
угрозу региональной стабильности и развитию. В данной статье анализируется значение
водных ресурсов в Центральной Азии, его основные причины, экономические и социальные
последствия, приведшие к дефициту воды. Такие проблемы, как изменение климата,
неправильное распределение рек, устаревшие ирригационные системы и отсутствие
эффективного управления, поставили водные ресурсы региона под серьезную нагрузку.
Также рассматривается негативное влияние дефицита воды на секторы
экономики, особенно сельское хозяйство, и социальные проблемы, включая риски в области
продовольственной безопасности и здоровья. В статье подчеркивается необходимость
предложения решений через эффективное управление водными ресурсами, укрепление
международного сотрудничества и внедрение технологий. Отмечается необходимость
более тесного сотрудничества и инноваций между странами региона для сохранения
водных ресурсов и обеспечения экологической устойчивости.
Ключевые слова:
водные ресурсы, дефицит воды, ирригационные системы,
сельское хозяйство, дефицит продовольствия, экологические проблемы, реки, подземные
воды, водные объекты, неправильное использование воды.
O'rta Osiyo mintaqasi, o'zining geosiyosiy ahamiyati va tarixiy merosi bilan dunyo
miqyosida keng tanilgan. Ammo bu mintaqa, asrlar davomida iqlim o'zgarishlari, tabiiy resurslar
yetishmovchiligi va boshqa omillar tufayli, eng muhim ekologik muammolardan biri bo'lgan suv
tanqisligi bilan kurashmoqda. Suv resurslari O'rta Osiyo davlatlari uchun nafaqat hayotiy
ahamiyatga ega, balki iqtisodiy rivojlanish va xalqaro siyosatning ajralmas qismi bo'lib qolmoqda.
Mintaqadagi suv ta'minoti va taqsimotiga oid muammolarni hal etmasdan, barqaror
rivojlanish va tinchlikka erishish qiyin bo'ladi.
Osiya qit'asining markaziy qismida joylashgan bo'lib, tabiiy resurslarga boy mintaqadir.
Bu yerda ikki asosiy suv manbai mavjud: Amudaryo va Sirdaryo. Ushbu daryolar
mintaqaning deyarli barcha suv resurslarini ta'minlaydi. O'rta Osiyo davlatlari, xususan,
O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkmaniston va Tojikiston, daryo havzalari atrofida
joylashgan bo'lib, bu davlatlar uchun suv ta'minoti va unga bog'liq iqtisodiy faoliyatlar muhim
ahamiyatga ega.
Amudaryo va Sirdaryo o'z havzalarida minglab yillar davomida qishloq xo'jaligi uchun suv
manbai bo'lib xizmat qilgan.
Dekabr, 2024-Yil
747
Biroq, bu tabiiy resurslardan noto'g'ri foydalanish va oqibatida kelib chiqqan ekologik
muammolar, masalan, Afg'oniston va O'zbekiston o'rtasidagi suv taqsimoti, mintaqada uzoq
muddatli suv tanqisligiga olib keldi.
O'rta Osiyoda suv tanqisligi bir necha omillar tufayli yuzaga kelgan. Asosiy
sabablarni quyidagicha tasniflash mumkin:
Iqlim o'zgarishi:
O'rta Osiyo mintaqasi, asosan quruq va yarim quruq iqlim sharoitida
joylashgan. Iqlimning o'zgarishi, shu jumladan, haroratning ko'tarilishi, yog'ingarchilikning
kamayishi va evapotranspirasiyaning kuchayishi suv resurslariga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu esa
daryolar va yer osti suvlarining kamayishiga olib kelmoqda.
Daryolarning past darajada taqsimlanishi:
Amudaryo va Sirdaryo havzalarida suvning
taqsimlanishi murakkab va ko'pincha siyosiy nuqtai nazardan nizolarni keltirib chiqaradi. Suv
taqsimoti bo'yicha mavjud bo'lgan bitimlar, ko'plab hollarda, ishlab chiqilmagan yoki amalga
oshirilmagan. Buning natijasida, bir davlatning suvni haddan tashqari iste'mol qilishi, boshqa
davlatlarda suv tanqisligini kuchaytiradi.
Qishloq xo'jaligi va sug'orish tizimlarining samarali bo'lmasligi:
O'rta Osiyo
mintaqasidagi qishloq xo'jaligi ko'plab hududlarda yerlarni sug'orish uchun suvga qaram.
Sug'orish tizimlarining samaradorligi past, natijada suvning katta qismi yo'qotiladi.
Sug'orishning noaniq va isrofgarchilikka yo'l qo'yadigan usullari suv resurslarining
isrofgarchiligiga olib keladi.
Suv omborlari va inshootlarining eskirishi:
O'rta Osiyo davlatlarida mavjud bo'lgan suv
inshootlari, ayniqsa daryo havzalaridagi suv omborlari va kanal tizimlari eskirib, samarali
ishlamayapti. Bu inshootlar, katta kapital va texnologiyalarni talab qiladi, ammo ko'plab davlatlar
bu sohada yetarli investitsiyalarni amalga oshirmagan.
O'rta Osiyo mintaqasida suvdan noto'g'ri foydalanish, xususan, sanoat ishlab chiqarish va
energetika sohalarida, suv resurslarini isrofgarchilik bilan sarflashga olib keladi. Bu, o'z navbatida,
mintaqaning ekologik holatini yomonlashtiradi.
Suv Tanqisligining Ijtimoiy-Iqtisodiy Ta'sirlari
Suv tanqisligi O'rta Osiyo davlatlarining iqtisodiy va ijtimoiy hayotiga jiddiy ta'sir
ko'rsatmoqda. Suv resurslarining kamayishi quyidagi salbiy oqibatlarga olib keladi.
Qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat ta'minoti: Suvning ytishmasligi qishloq xo'jaligida ishlab
chiqarishning kamayishiga olib kelmoqda. Bu, ayniqsa paxta va boshqa sug'oriladigan ekinlarga
bog'liq bo'lgan mamlakatlarda muhim ahamiyatga ega. Oziq-ovqat ishlab chiqarishning pasayishi,
mintaqada oziq-ovqat tanqisligiga olib keladi va ijtimoiy beqarorlikni kuchaytiradi.
Dekabr, 2024-Yil
748
REFERENCES
1.
”Water Resources and Conflict in Central Asia"
2.
"Central Asia: Water Crisis and Economic Development" by Shahram Akbarzadeh
3.
"Climate Change and Water Resources in Central Asia"
4.
"Water Management in Central Asia: Present Challenges and Future Prospects"
5.
"The Politics of Water in Central Asia" by Michael P. Kumm
6.
NURQULOV B. YOSHLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISH
OMILLARI //UzMU xabarlari. – 2024. – Т. 1. – №. 1.3. 1. – С. 190-193.
7.
Nurqulоv B. G. THE MAIN THEORETICAL APPROACHES TO THE CONCEPT OF
POLITICAL SOCIALIZATION //Academic research in educational sciences. – 2024. –
№. 3. – С. 426-431.
8.
Nurqulov B. G. SAYLOV VA UNING YOSHLAR FAOLIYATIDA TUTGAN OʻRNI
//Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 432-436.
9.
Нуркулов
Б.,
Равшанова
О.
JORJ
GERBERT
MIDNING
RAMZIY
INTERAKSIONIZM NAZARIYASI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 402-405.
10.
Nurqulov B. et al. PITRIM SOROKINNING “SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA”
ASARI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 289-291.
11.
Panjiyeva Z. et al. RAZMIY INTERAKTSIONIZM TAMOYILLARI //NRJ. – 2024. – Т.
1. – №. 3. – С. 292-295.
12.
A’ZAMXONOV S. OLIY TA’LIM TIZIMIDA TALABALARNING MUSTAQIL
TA’LIM OLISHLARNI TASHKIL ETISH //News of UzMU journal. – 2024. – Т. 1. – №.
1.1. 1. – С. 63-66
13.
Saidabzalkhan A. MODERN CONCEPTS OF HUMAN CAPITA MEASUREMENT
https://farspublishers.
org/index.
php/ijessh/article/view/1527
https://zenodo.
org/records/8003552#. – 2023.
14.
A‘zamxonov S. X. Ta’lim jarayonida o ‘qituvchi faoliyatining o ‘ziga xos xususiyatlari
//IJODKOR O'QITUVCHI. – 2022. – Т. 2. – №. 22. – С. 381-386.
15.
Аъзамхонов С. TALABALAR MUSTAQIL TA’LIM OLISHINI OSHIRISHNING
NAZARIY ASOSLARI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №.
SI-1.
16.
Azamkhanov S. SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF MODERN FORMS OF
ORGANIZING STUDENTS'INDEPENDENT WORK //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5.
Dekabr, 2024-Yil
749
17.
Ilxomov,
Umrbek,
and
Parizod
Nasirdinova.
"IRVING
GOFFMANNING
DRAMATURGIYASI." NRJ 1.3 (2024): 239-245.
18.
ILXOMOV,
Umrbek.
"SOTSIAL
MOBILLIK
YOSHLAR
INTELLEKTUAL
SALOHIYATNING OMILI SIFATIDA." News of UzMU journal 1.1.2. 1 (2024): 110-
114.
19.
Ilxomov, U. U., and P. Sh Nasirdinova. "UMUMIY-O „RTA TA „LIM
MUASSASALARIDA O „QITISH METODI VA BITIRUVCHI YOSHLARNI KASBGA
YO „NALTIRILGANLIGI DOLZARB MASALA." Academic research in educational
sciences 3 (2024): 252-256.
20.
Ilxomov U. U. YOSHLARDA DEVIANT XULQ-ATVOR MUAMMOLARINING
INDEKATORI //Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 263-268.
21.
Ilxomov U. U. YOSHLAR ISHSIZLIGI IJTIMOIY MUAMMO SIFATIDA //Academic
research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 257-262
