ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
353
XX ASR BOSHIDA TURKISTONDA MILLIY-DEMOKRATIK DAVLATCHILIK
MASALALARI
Barotov Furqat Bahriddin oʻgʻli
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix fakulteti,
Tarix (yo‘nalishlar va faoliyat turi bo‘yicha) 2-kurs magistratura talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14493589
Annotatsiya.
Ushbu maqolada XX asr boshida Turkistonda milliy-demokratik davlatchilik
masalalari tahlil qilinadi. Jadidchilik harakatining siyosiy va ijtimoiy ahamiyati, Kokand
Avtonomiyasining tashkil topishi va uning qisqa faoliyati hamda milliy-demokratik g‘oyalar
rivojida duch kelgan qiyinchiliklar yoritiladi. Ushbu davr milliy ongni shakllantirish va
mustaqillik harakatlariga zamin yaratish borasida muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Turkiston, milliy-demokratik davlatchilik, jadidchilik harakati, Kokand
Avtonomiyasi, mustaqillik, siyosiy islohotlar.
ISSUES OF NATIONAL-DEMOCRATIC STATEHOOD IN TURKESTAN AT THE
BEGINNING OF THE 20TH CENTURY
Abstract.
This article analyzes the issues of national-democratic statehood in Turkestan at
the beginning of the 20th century. The political and social significance of the Jadid movement, the
formation of the Kokand Autonomy and its short existence, and the difficulties encountered in the
development of national-democratic ideas are highlighted. This period is of great importance in
the formation of national consciousness and the creation of the basis for independence movements.
Keywords:
Turkestan, national-democratic statehood, Jadid movement, Kokand
Autonomy, independence, political reforms.
ПРОБЛЕМЫ НАЦИОНАЛЬНО-ДЕМОКРАТИЧЕСКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ
В ТУРКЕСТАНЕ В НАЧАЛЕ XX ВЕКА.
Аннотация.
В статье анализируются проблемы национально-демократической
государственности в Туркестане в начале XX века. Освещается политическая и
социальная значимость движения джадидизма, создания Кокандской автономии и ее
недолгой деятельности, а также трудности, возникшие в развитии национально-
демократических идей. Этот период важен с точки зрения формирования национального
самосознания и создания почвы для движений за независимость.
Ключевые слова:
Туркестан, национально-демократическая государственность,
джадидское движение, Кокандская автономия, независимость, политические реформы.
Kirish
XX asr boshida Turkiston tarixida davriy voqealarga boy davr boshlandi. Bu davr
zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy qilish, milliy uyg‘onish va mustaqillik g‘oyalari chuqur aks
etdi. Shu maqolada XX asr boshidagi milliy-demokratik davlatchilik masalalari va ularning
rivojlanishi tahlil qilinadi.
Milliy uyg‘onish va davlatchilik g‘oyalari
XX asrning boshida Turkistonda jadidchilik harakati orqali milliy uyg‘onish jarayoni
boshlandi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
354
Jadidlar zamonaviy ta’lim tizimini kengaytirish, jamiyatni ilmiy va madaniy
rivojlantirishga alohida ahamiyat qaratdilar. Eng asosiysi, ular milliy ongni uyg‘otish va xalqni
o‘z taqdirini o‘zi belgilashga undashni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar.
Milliy-demokratik davlatchilik masalalari jadidlarning nazarida zamonaviy boshqaruv
tizimini joriy qilish va xalqning siyosiy faolligini oshirish bilan bog‘liq edi. Ular mustaqil va
adolatli jamiyat barpo etish yo‘lida siyosiy va ijtimoiy islohotlarni muhim deb bildilar.
Jadval: XX asr boshida Turkistonda milliy-demokratik davlatchilik rivoji
Yil
Voqea
Ahamiyati
1905-
1910
Jadidchilik harakatining
boshlanishi
Milliy uyg‘onish va ta’lim tizimini modernizatsiya
qilishning boshlanishi
1917
Oktabr inqilobi
Turkistonda siyosiy vaziyatning keskin o‘zgarishi
1917
Kokand Avtonomiyasining
tashkil topishi
Milliy-demokratik davlatchilik sari birinchi qadam
1918
Kokand Avtonomiyasining
tugatilishi
Sovet hokimiyati tomonidan milliy harakatning
bostirilishi
1920
Sovet hokimiyatining
mustahkamlanishi
Milliy-demokratik tamoyillarni amalga oshirish
imkoniyatining cheklanishi
Kokand Avtonomiyasi va uning ahamiyati
1917 yilgi Oktabr inqilobidan so‘ng Turkistonda siyosiy vaziyat keskin o‘zgarib, yangi
siyosiy imkoniyatlar yuzaga keldi. Shu davrda tashkil etilgan Kokand Avtonomiyasi milliy-
demokratik davlatchilikni amalga oshirishga urinishlarning yorqin namunasi bo‘ldi.
1917 yil dekabr oyida tashkil topgan ushbu avtonomiya Turkiston musulmonlari
kongressining qarori asosida barpo etilgan edi.
Uning yetakchilari jadidlar bo‘lib, ular milliy manfaatlarni himoya qilish va Turkiston
xalqining o‘zini o‘zi boshqarish huquqini mustahkamlashga intildilar.
Kokand Avtonomiyasi dasturida demokratik boshqaruv tamoyillari, xalqning teng
huquqliligi, diniy va madaniy erkinliklar kafolati o‘z aksini topgan edi.
Biroq, bu avtonomiya qisqa muddat faoliyat ko‘rsatib, 1918 yil fevral oyida sovet
qo‘shinlari tomonidan bostirildi. Shunga qaramay, Kokand Avtonomiyasi Turkiston tarixida
milliy-demokratik davlatchilik sari ilk qadam sifatida tarixda o‘z o‘rnini egalladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
355
Bu yerda 20-asr boshlarida Turkistonda milliy-demokratik davlatchilik gʻoyalari
rivojini aks ettiruvchi tarixiy diagramma keltirilgan.
Milliy-demokratik davlatchilikni rivojlantirishdagi qiyinchiliklar
Turkistonda milliy-demokratik davlatchilik masalalarining amalga oshirilishi ko‘plab
to‘siqlarga duch keldi. Sovet hokimiyati bu hududda o‘zining sotsialistik boshqaruv tizimini joriy
qilishga intilar ekan, milliy manfaatlar va an’analarni inobatga olishga ko‘p hollarda e’tibor
bermadi. Bu esa milliy ong va mustaqillik g‘oyalarining keng rivojlanishiga to‘sqinlik qildi.
Bundan tashqari, XX asr boshida Turkistonning iqtisodiy va ijtimoiy ahvoli murakkab
bo‘lib, bu milliy-demokratik harakatlarning kuchayishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Jadidlar o‘z
g‘oyalarini hayotga tatbiq etishda yetarli darajada resurs va imkoniyatlarga ega emas edilar. Shu
sababli, bu davrda milliy-demokratik davlatchilik masalalari ko‘proq nazariy muhokamalar
darajasida qolib ketdi.
Xulosa
XX asr boshida Turkistonda milliy-demokratik davlatchilik masalalari murakkab va ko‘p
qirrali jarayon bo‘lgan. Jadidchilik harakati va Kokand Avtonomiyasi ushbu jarayonning muhim
bosqichlarini tashkil etdi. Milliy-demokratik davlatchilik g‘oyalari, garchi amaliyotda to‘liq
ro‘yobga chiqmagan bo‘lsa-da, Turkiston xalqining milliy ongini uyg‘otish va kelajakdagi
mustaqillik harakatlariga zamin yaratishda muhim rol o‘ynadi.
Turkiston tarixida ushbu davrni tadqiq qilish milliy mustaqillik va davlatchilik
tamoyillarini yanada chuqur anglash uchun asos yaratadi. Bu masala zamonaviy tarixshunoslik va
siyosiy tahlillar nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
356
REFERENCES
1.
Atoyev, A.
Turkiston jadidchiligi tarixi
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi,
2005.
2.
Qayumov, I.
Kokand Avtonomiyasi: milliy davlatchilik sari qadam
. Toshkent: Sharq
Noshriyoti, 2010.
3.
Bekmurodov, U.
Turkiston mustaqillik harakatlari
. Toshkent: Akademiya, 2008.
4.
Alimova, D. A.
XX asr boshida O‘rta Osiyo ijtimoiy-siyosiy hayoti
. Toshkent: Fan, 1995.
5.
Rasulov, Sh.
Jadidlar merosi va mustaqillik g‘oyalari
. Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
