ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
365
SOYA O'SIMLIGINING XUSUSIYATLARI
Mamanazarova Noila
Qurbonova Ra'no
DTPI Biologiya yònalishi 3-bosqich talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14493905
Annotatsiya.
Ushbu tezisda soya òsimligining xususiyatlari, òsishi, rivojlanishi, kòpayishi,
kelib chiqishi, tuzilishi xaqida òrganilgan. Soya òsimligining òziga xos xususiyatlari va inson
organizmi uchun foydali tomonlari òrganilgan.
Kalit sòzlar:
Soya, dukkak, simbioz, ildiz, tugunakli bakteriya.
CHARACTERISTICS OF THE SOYBEAN PLANT
Annotation.
In this thesis, the properties, growth, development, reproduction, origin, and
structure of the soybean plant are discussed.
Key words:
soybean, bean, symbiosis, root, nodule bacterium.
ХАРАКТЕРИСТИКА РАСТЕНИЯ СОИ
Аннотация.
В данной дипломной работе рассмотрены свойства, рост, развитие,
размножение, происхождение и строение растения сои.
Ключевые слова:
соя, фасоль, симбиоз, корень, клубеньковая бактерия.
Soyaning vatani Hindiston va Xitoy xisoblanadi. Oqsil va moyga boy mahsulot sifatida yer
yuzida keng miqyosida o‘stiriladi. Soya asosan Uzoq Sharqda hamda Gruziya, Moldova, Stavrapol
o‘lkasi, Ukrainada, ba’zan O‘zbekistonda ham o‘stiriladi.Soya Burchoqdoshlar (Dukkakdoshlar)
oilasiga mansub bir yillik o‘t o‘simlik. Poyasi tik o‘suvchi, shoxlangan, balandligi 30–70 sm.
Barglari uch bo‘lakli (bargchalari yirik, tuxumsimon) murakkab bo‘lib, poya va shoxlarida
uzun bandi yordamida ketma-ket o‘rnashgan. Mayda, oq yoki binafsha rangli (ba’zan qizil rangli),
besh bo‘lakli (kapalakguldoshlar oilasiga xos tuzilgan) gullari barg qo‘ltig‘idan o‘sib chiqqan
shingil gulto‘plamiga joylashgan. Mevasi 1–4 urug‘li dukkak.Iyul-avgust oylarida gullaydi,
avgust-sentyabrda mevasi etiladi. O‘suv davri 75-100 kun. Soya issiqsevar va namsevar o‘simlik,
yorug‘sevar qisqa kun o‘simligi. 21-23°С da yaxshi rivojlanadi. Urug‘i 6-10°С da unib chiqadi.
Soya o‘zidan changlanadi. Gullash davri 15-55 kun davom etadi. Vegetatsiya davrida har
10-12 kunda sug‘orish kerak. Soya (Maksimal glitsin) - sharqiy Osiyoda yashovchi dukkakli
o'simliklar turi. Ushbu mintaqadagi odamlar ovqatlanishining muhim qismini tashkil etadi.
Bugungi kunda u asosan Osiyo, Janubiy va Shimoliy Amerikada o'sadi. Soya yuqori sifatli
oqsildir. Kuniga bir yoki ikki porsiya soya mahsuloti sog'ligimiz uchun foydali bo'lishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
366
1-rasm Soya òsimligi
Soya suyak sog'lig'ini yaxshilaydi, shuningdek, yurak-qon tomir kasalliklari, insult va ba'zi
saraton turlari kabi bir qator kasalliklar xavfini kamaytiradi. 1. Qandli diabet kasalligidan himoya
qiladi. Tola va oqsilning manbai sifatida, sog'lom vazn ortishiga yordam beradigan ozuqa, yuqori
yog'li tarkibga qaramay, xolesterinsiz diabetni boshqarishga yordam beradi. Soya fasolini iste'mol
qilish diabetni davolash va oldini olishning samarali usuli hisoblanadi. Bir nechta tadqiqotlarga
ko'ra, soya tanadagi insulin retseptorlarini ko'paytirish qobiliyatiga ega. Bu diabetning birinchi
navbatda paydo bo'lishining oldini oladi yoki agar sizda diabet bo'lsa, kasallikni samarali
boshqarishga yordam beradi. Bundan tashqari, soyada uglevodlar miqdori juda past.1. Soya
kamqonlikni davolashda samaraliTemir va mis soyada ko'p miqdorda topilgan ikkita muhim
mineraldir. Ikkala komponent ham qizil qon hujayralarini ishlab chiqarish uchun juda muhimdir.1.
Yurak-qon tomir kasalliklaridan himoya qiladi Soyaga boy parhezga amal qilish insult va
yurak-qon tomir kasalliklaridan himoya qiladi. Soya fasoli yurak kasalligi uchun ma'lum xavf
omillari bo'lgan umumiy xolesterin va yomon xolesterin (LDL xolesterin) darajasini pasaytiradi.
Qon bosimini pasaytiradi. Bu qon tomirlarini yaxshilaydi.
Donidan olein-linol guruhiga mansub moy, oqsilga boy soya unib olinadi. Doni, pishib
yetilmagan (dumbul) dukkagi ovqatga ishlatiladi. Soya unidan kolbasa mahsulotlari, sut, tvorog,
qandolat, mahsulotlari tayyorlashda foydalaniladi. Somoni, to‘poni, ko‘k poyasi, pichani, silosi
oziqa sifatida chorva mollariga beriladi. Ovqatga soyaning yetilib pishgan urug‘i, undan olingan
moy hamda yetilib pishmagan, dumbul xolidagi mevasi – dukkagi ishlatiladi. Soya ovqatga ko‘p
ishlatiladigan, to‘yimli hamda juda foydali o‘simlik. Urug‘idan un va krupa (yorma) qilinadi, moy
va oqsil olinadi. Bu mahsulotlardan sut, tvorog, sirok, kolbasa, non, pechene, keks, konfet,
shokoladlar, kofe, turli souslar, konservalar, makaronlar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari
tayyorlashda foydalaniladi. Dumbul holidagi dukkaklaridan tayyorlangan konserva juda foydali,
to‘yimli va juda yoqimli mahsulotdir.
Miya rivojlanishini rag'batlantirish. Oddiy
vaqtda ko'proq soya yog'ini iste'mol qilish ham
miya rivojlanishiga yordam beradi, chunki soya
yog'i soya lesitini, ba'zi B vitaminlari va E
vitaminiga boy. Bu moddalar inson miyasining
normal
rivojlanishi
uchun
muhim
oziq
moddalardir. Ular nafaqat inson miyasidagi
neyronlarning ovqatlanishini ta'minlay oladi,
balki miya hujayralarining yangilanishi va
metabolizmini rag'batlantirishi mumkin. Doimiy
iste'mol qilish xotirani yaxshilaydi va intellektual
rivojlanishga yordam beradi.
2-rasm Soya yoģi
Ko'zlaringizni himoya qiling. Soya yog'i inson tanasi uchun boy oziqlanishni ta'minlashi
mumkin. U nafaqat o'simlik oqsili va palmitik kislota, stearik kislota va linoleik kislota va inson
tanasi uchun foydali bo'lgan boshqa ingredientlarni o'z ichiga oladi, balki karotin va A vitaminiga
boy.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
367
Bu moddalar inson ko'zining rivojlanishi uchun foydalidir. Bu juda ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
U retinaning faoliyatini yaxshilaydi va zararli moddalarning inson ko'ziga zarar etkazishini
oldini oladi. Soya yog'ini muntazam iste'mol qilish ko'rish qobiliyatini yaxshilaydi va ko'z
kasalliklarining oldini oladi.
REFERENCES
1.
Jo'rayeva M.A. Dorivor o'simliklar atlasi (o'quv qo'llanma) Toshkent. Noshir nashriyoti-
2019. 5-6 bet.
2.
2.Xalmuratov.M.A., Hamroyeva.M.K., Sodiqova.D.G. Botanika tadqiqot usullari.
Toshkent-"NIF MSH"-2024.
3.
Pulatova T.P, Xolmatov X.X. Farmakognoziya amaliyoti — Toshkent: Abu Ali Ibn Sino
nomidagi tibbiyot nashriyoti, 2002.-360 bet.
