ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
378
TÁLIMDA LIDERLIKNING AKTUAL MUOMMOLARI.
Saytova Shaxsanem Bayramovna
Qaraqalpaqstan Respublikasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14496665
Annotatsiya.
Ilimiy maqolada tálim-tárbiya muosasalarida liderlikning ahamiyati,
lidelikning turlari, huquqıy cheklashlar, qollab -quvvatlashlar haqqida keng malumotlar
berilgan. Maqolada avtoritarlik va demokratik liderlikliklarga tegishliy malumotlar berilgan.
Kalit sózlar:
Taʼlim muassasasida liderlik, liderlikning turlari,
liderlikning dolzarb muammolari, Huquqiy cheklovlar, Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash,
Avtoritar liderlik, Demokratik liderlik.
CURRENT ISSUES OF LEADERSHIP IN EDUCATION.
Abstract.
The scientific article provides extensive information on the importance of
leadership in educational institutions, types of leadership, legal restrictions, and support. The
article provides information on authoritarian and democratic leadership.
Keywords:
Leadership in an educational institution, types of leadership,current issues of
leadership, Legal restrictions, Financial support, Authoritarian leadership, Democratic
leadership.
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ЛИДЕРСТВА В ОБРАЗОВАНИИ.
Аннотация.
В научной статье представлена обширная информация о значении
лидерства в образовательных учреждениях, типах лидерства, ограничениях прав и
поддержке. В статье представлены сведения об авторитарном и демократическом
лидерстве.
Ключевые
слова:
лидерство
в
образовательном
учреждении,
типы
лидерства,Текущие проблемы лидерства, Правовые ограничения, Финансовая поддержка,
Авторитарное лидерство, Демократическое лидерство.
Zamonaviy jamiyatda taʼlim tizimi faqat bilim berishdan iborat emas, balki o‘zgaruvchan
muhitda raqobatbardosh, innovatsion fikrlashga ega bo‘lgan shaxslarni tarbiyalash uchun xizmat
qiladi. Bunda taʼlim muassasasi rahbarlarining liderlik qobiliyati va boshqaruvdagi samaradorligi
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Taʼlimda liderlik bu – faqat boshqaruv emas, balki jamoadagi barcha
aʼzolarni birlashtirish, ularga ilhom berish va muvaffaqiyat sari yo‘naltirish sanʼatidir.
Biroq, bugungi kunda taʼlimda liderlikni shakllantirish va samarali boshqaruvni amalga
oshirishda bir qator dolzarb muammolar mavjud. Ushbu maqolada ushbu muammolar va ularning
yechimlari chuqur tahlil qilinadi.
Taʼlimda liderlikning mohiyati va uning o‘rni
Liderlik taʼlim muassasasi rahbarining boshqaruv faoliyatini tashkil qilishdagi asosiy
qobiliyatlaridan biridir. Samarali liderlik quyidagi vazifalarni bajaradi:
O‘quv jarayonining sifatini taʼminlash;
O‘qituvchilar va xodimlarni ilhomlantirish;
O‘zgarishlarni boshqarish va innovatsiyalarni joriy etish;
Jamiyat ehtiyojlariga mos keladigan taʼlimni tashkil etish.
Taʼlimda liderlikning turlari
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
379
1.Transformatsion liderlik: O‘zgarishlarni boshqarish va jamoani innovatsion fikrlash sari
yo‘naltirish.
2.Kollegial liderlik: Jamoaning barcha aʼzolarini qaror qabul qilish jarayoniga jalb qilish.
3.Avtoritar liderlik: Rahbarning qarorlari ustun bo‘lib, qatʼiy boshqaruv amalga oshiriladi.
4.Demokratik liderlik: Jamoa va o‘qituvchilarning fikrini inobatga olgan holda
boshqaruvni tashkil qilish.
Liderlikning taʼlim sifatiga taʼsiri
Liderning qobiliyati taʼlim tizimining rivoji uchun muhim ahamiyatga ega. Tajribali lider:
Taʼlim muassasasini rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqadi;
O‘qituvchilar va o‘quvchilarga motivatsiya beradi;
Jamoada ijobiy ish muhitini yaratadi.
Taʼlimda liderlikning dolzarb muammolari
Rahbarlik sifatlarining yetishmasligi
Ko‘plab taʼlim muassasalari rahbarlarida yetakchilik qobiliyatlari kam rivojlangan bo‘lib,
bu muammolarni keltirib chiqaradi:
Jamoada nizolar yuzaga kelishi;
Innovatsiyalarga qarshilik;
Samaradorlikning pasayishi.
Moliyaviy va resurs cheklovlari
Ko‘pgina taʼlim muassasalarida yetarli moliyaviy resurslarning yo‘qligi liderlik
tashabbuslarini cheklaydi. Masalan: Zamonaviy texnologiyalarni xarid qilishdagi cheklovlar;
Malaka oshirish dasturlari uchun mablag‘ yetishmasligi; Innovatsion loyihalarni amalga
oshirishdagi qiyinchiliklar.
Huquqiy cheklovlar
Taʼlim tizimida rahbarlarning mustaqil qaror qabul qilish vakolatlari ko‘pincha qonuniy
cheklovlar bilan bog‘liq:
Qarorlarni tasdiqlashda murakkab jarayonlar;
Avtonomiyaning cheklangani sababli tezkor qaror qabul qilish imkoniyatining pasayishi.
Taʼlim tizimida rahbarlar va o‘qituvchilarning malakasi zamonaviy talab va o‘zgarishlarga
mos ravishda yetarli darajada emas. Yosh liderlarni tayyorlash bo‘yicha samarali dasturlarning
yo‘qligi;
Taʼlim tizimida tajribali liderlarning yetishmasligi.
Kommunikatsiya muammolari
Rahbar va jamoa o‘rtasida samarali muloqot o‘rnatilmagani jamoaviy ishda
qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi:
Jamoa aʼzolari o‘z g‘oyalari va tashabbuslarini rahbarga yetkaza olmasligi;
Xodimlarning motivatsiyasi va ishonchining pasayishi.
O‘zgarishlarga qarshilik
Ko‘plab taʼlim muassasalari rahbarlari va xodimlari innovatsiyalarni joriy etishda
konservativ yondashuvni saqlab qoladilar. Bu esa: Innovatsion texnologiyalarni joriy etishni
sekinlashtiradi; Jamoada qarshilik kayfiyatini kuchaytiradi.
Muammolarni hal qilish yo‘llari
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
380
1. Kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish
Maxsus treninglar: Taʼlim rahbarlari uchun yetakchilik bo‘yicha zamonaviy kurslarni
tashkil qilish.
Mentorlik dasturlari: Yosh rahbarlarni tajribali liderlar bilan birgalikda ishlash
imkoniyatini taʼminlash.
Ilmiy-amaliy konferensiyalar: Rahbarlar uchun bilim va tajriba almashish maydonini
yaratish.
2. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
Innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat va xususiy sektor tomonidan grant
dasturlarini kengaytirish.
Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash.
3. Innovatsiyalarni joriy etish
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashni rag‘batlantirish.
Innovatsion yondashuvlarga tayyorlik darajasini oshirish.
4. Kommunikatsiya va jamoa boshqaruvi
Rahbarlar uchun kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha maxsus treninglar
tashkil qilish.
Xodimlarning g‘oyalari va fikrlarini tinglash madaniyatini shakllantirish.
5. Huquqiy asoslarni kengaytirish
Taʼlim muassasalari rahbarlarining qaror qabul qilish avtonomiyasini oshirish. Huquqiy
meʼyorlarni soddalashtirish va rahbarlarning faoliyatini yengillashtirish.
Xalqaro tajribadan o‘rganish
1.Finlandiya modeli
Finlandiyada taʼlim rahbarlariga yuqori darajada avtonomiya berilgan bo‘lib, bu ularga
mahalliy sharoitlarga mos ravishda innovatsiyalarni joriy etish imkonini beradi.
2.Singapur tajribasi
Singapurda liderlik dasturlari orqali rahbarlar strategik boshqaruv va o‘zgarishlarni
muvaffaqiyatli amalga oshirish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
3.AQSh tajribasi
AQShda taʼlim rahbarlari uchun transformatsion liderlikka asoslangan maxsus dasturlar
mavjud bo‘lib, bunda innovatsiyalarni joriy etish va jamoani boshqarish o‘rgatiladi.
Taʼlimda liderlikni rivojlantirish tizimni isloh qilish va taʼlim sifatini oshirish uchun
muhim vosita hisoblanadi. Biroq, liderlikni rivojlantirishda kadrlar yetishmovchiligi, resurslar
cheklovi va o‘zgarishlarga qarshilik kabi dolzarb muammolarni hal qilish zarur.
Bu maqsadda:
Rahbarlarning malakasini oshirish;
Moliyaviy va innovatsion qo‘llab-quvvatlash tizimlarini rivojlantirish;
Huquqiy asoslarni kengaytirish talab etiladi.
Natijada, taʼlim tizimida zamonaviy talab va global standartlarga mos bo‘lgan liderlik
modeli shakllanadi va bu jamiyatning har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi.
REFERENCES
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
381
1.
Bass, B. M. (1990). Handbook of Leadership: Theory, Research, and Managerial
Applications. Free Press.
2.
Ushbu kitob liderlik nazariyalari va uslublarining zamonaviy ta'lim tizimida qo'llanish
imkoniyatlarini chuqur tahlil qiladi.
3.
Fullan, M. (2001). Leading in a Culture of Change. Jossey-Bass.
4.
Taʼlim rahbarlari o‘zgarishlarni boshqarishda duch keladigan qiyinchiliklar va ularning hal
etish strategiyalari.
5.
Leithwood, K., Jantzi, D. (2006). Transformational School Leadership for Improved
Student Outcomes: A Review of Empirical Evidence. Educational Administration Quarterly.
6.
Transformatsion liderlik modeli va uning taʼlim sifatiga taʼsiri bo‘yicha empirik tadqiqotlar
natijalari.
7.
Bush, T. (2010). Theories of Educational Leadership and Management. Sage Publications.
8.
Taʼlimda liderlikning nazariy asoslari va boshqaruv uslublarining o‘zaro taʼsiri.
9.
Barber, M., & Mourshed, M. (2007). How the World's Best-Performing School Systems
Come Out on Top. McKinsey & Company.
10.
Xalqaro tajribada yuqori samarali taʼlim tizimlarini boshqarish usullari va liderlikning
ahamiyati.
11.
Hargreaves, A., & Fink, D. (2006). Sustainable Leadership. Jossey-Bass.
12.
Taʼlim rahbarlari uchun barqaror liderlik strategiyalari va ular asosida tizimni rivojlantirish
yo‘llari.
13.
Singapur Taʼlim Vazirligi (2018). Leadership in Schools: Developing Future-Ready
Leaders.
14.
Singapurda taʼlim rahbarlari uchun ishlab chiqilgan liderlik rivojlantirish dasturlarining
tahlili.
15.
Finlandiya Taʼlim Kengashi (2020). The Finnish Approach to Educational Leadership.
16.
Finlandiyada taʼlim tizimini boshqarishdagi liderlikning o‘ziga xos xususiyatlari va
natijalari.
17.
OECD (2019). Educational Leadership for the 21st Century: Trends and Innovations.
18.
21-asr taʼlimida liderlikning global tendensiyalari va dolzarb muammolar.
19.
Reznik, A., & Schwartz, M. (2016). Barriers to Effective Educational Leadership:
International Perspectives. Routledge.
20.
Rahbarlik faoliyatida duch kelinadigan muammolar va ularning xalqaro tajribada hal etish
usullari.
