ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
382
SAPAR LIRIKALIQ DÚRKINLERINIŃ KÓRKEMLIK ÓZGESHELIGI
Dauletova Dilafruz
QMU 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14496840
Annotaciya.
Bul maqalada ómiri dawamında kóp ellerge sayaxat etip, túrli ellerdiń
gózzallıǵın kórgen shayır M.Seytniyazovtıń qosıqlarınıń kórkemlik ózgesheligi uyrenildi hám
mısallar jardeminda analiz etildi. Bunda shayır sayaxat etken ellerdiń tariyxı, milliy
etnografiyasın óz qosıqlarında kórkem suwretlew qurallarınan jaqsı paydalanıp jetkerip
bergenligi belgili boldı.
Gilt sózler:
Dúrkin, metafora, anafora, tenew, lirika, kórkem ádebiyat, metonimiya,
estetika, poeziya, kompoziciya.
THE DEVELOPMENT OF THE LYRICAL POEMS OF SAPAR
Abstract.
In this article, the poet M. Seytniazov, who traveled to many hands during his
lifetime and saw the beauty of different hands, studied the development of the beauty of the poems
and analyzed them in the form of raw examples. It became clear that the poet used the tools of
photography to convey the history of the peoples he traveled, the national ethnography.
K e y w o r d s :
Dürkin, metaphor, anaphora, tense, lyricism, literature, metonymy,
aesthetics, poetry, composition.
РАЗВИТИЕ ЛИРИЧЕСКИХ СТИХОВ САПАРА
Аннотация.
В этой статье поэт М. Сейтнязов, побывавший за свою жизнь во
многих руках и повидавший красоту разных рук, изучил развитие красоты стихов и
проанализировал их в виде сырых примеров. Стало ясно, что поэт использовал средства
фотографии для передачи истории народов, которыми он путешествовал, национальной
этнографии.
К лючев ые слов а :
Дюркин, метафора, анафора, время, лиризм, литература,
метонимия, эстетика, поэзия, композиция.
Sapar lirikalıq dúrkinleriniń kórkemlik ózgesheligi
Kirisiw (Introduction)
Kórkem ádebiyat – estetika. Sebebi, kórkem ádebiyat ta kórkem
ónerdiń bir túri sıpatında insannıń jan sezimlerine tásir jasaydı. « ...Eger shıǵarma oqıwshını
tolqıwǵa sala almasa, onıń estetikalıq dúnyasın bayıta almasa, onda neler aytılmasın, qanday júdá
paydalı hám zárúrli pikirler ashıp berilmesin, qanday tema hám problemalar qoyılmasın, haqıyqıy
kórkem óner emes”.
1
Usı sıpatlardı támiyinlewde kórkem shıǵarmanıń tásirsheńligi baslı orındı
iyeleydi. Al, hár qanday kórkem shıǵarmanıń tásirsheńligi onıń mazmunınıń kórkemlik jaqtan
qalay beriliwinde.
Kórkem ádebiyat estetika bolǵanlıǵı ushın da oǵan kórkemlik kerek. Sebebi, ol óner
dóretpeleri menen kórkem ádebiyat shıǵarmalarınıń baslı sıpatlı belgisi. Kórkemliksiz hesh
qanday óner dóretpesi bolıwı múmkin emes.
2
Kórkem shıǵarmanı estetikalıq jaqtan tanıw tek
forma menen mazmunnıń birliginde ámelge asırıladı.
1
Султон Иззат. Адабиëт назарияси. Тошкент 1980. 221 б
2
Ахметов С. Есенов Ж. Жаримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме
сөзлиги. Нөкис 1994. 129 б
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
383
Kórkem shıǵarmanıń kórkemlilik ózgesheliklerin ashıp beriwde kórkem súwretlew
qurallarınıń xızmeti ayrıqsha, ásirese, poeziyalıq shıǵarmalarda kórkemlew qurallarınıń
qollanılıwı qosıqtıń kórkem tásirsheńligin támiyinleydi.
Tiykarǵı bólim (Main part)
Lirikalıq shıǵarmada tiykarınan shayır ishki keshirmeler,
tuyǵılar arqalı “sóyleydi”, sonlıqtan kópshilik jaǵdayda shayırdi lirikalıq qaharman sıpatında qabıl
aladı, yaǵnıy shayır menen lirikalıq qaharmandı bir qosıp túsinedi. Bıraq lirikada berilgen
sezimlerdi tek shayırdıń óz basınan keshirgenleri dep túsine beriwge bolmaydı. Shayır ózinen
basqanıń da ishki ruwxıy halatlarına kire alıw uqıbı menen hám kóp ǵana adamlardıń, máselen, óz
zamanlaslarınıń, qorshaǵan ortalıqtaǵı janlı hám jansız nárselerdiń basınan keshirgenlerin jazıwı
múmkin. Dúrkinde ushırasatuǵın kórkem súwretlew qurallarınıń lirikalıq qaharman obrazın ashıp
beriwde salmaqlı úlesi bar. Shayırlar sulıw sóz marjanları arqalı, insannıń kewil-keshirmelerin,
kónil-kúyin súwretleydi, olardıń psixologiyalıq halatın, kelbetin kóz aldımızǵa elesletedi. Shayır
qosıqlarında márt ádiwli perzent, júregi muhabbatqa tolı ana obrazınıń ashıp beriliwi de shayırdıń
basqa shayırlarǵa qusamaytuǵın ózinsheligin kórsetedi. Shayırlar sulıw sóz marjanları arqalı,
insannıń kewil-keshirmelerin, kónil-kúyin súwretleydi, olardıń psixologiyalıq halatın, kelbetin kóz
aldımızǵa elesletedi. Shayır qosıqlarında márt ádiwli perzent, júregi muhabbatqa tolı ana obrazınıń
ashıp beriliwi de shayırdıń basqa shayırlarǵa qusamaytuǵın ózinsheligin kórsetedi.
Kórkem shıǵarmada hár bir sóz súwretlew usılı xızmetin atqarıwı múmkin, sebebi, ol
álbette usı shıǵarma mazmunın ashıp beriwge xızmet etedi. Sebebi, jazıwshı kórkem til arqalı
obrazlar jaratar eken, olardıń mánisin ashıp kórsetiwshi sóz hám ibaralar tańlaydı. Bul xızmet
ádebiyattanıw iliminde kórkemlew quralları hám usıllarına júklenedi. Jazıwshı olardı qollanıw
arqalı kórkem tildiń álwan sırların ashadı, olarǵa jan endiredi.
Ádebiyattaǵı kórkemlew qurallarınıń teoriyalıq tiykarları kóplegen ilimpazlar tárepinen
úyrenilgen G.Abramovich, B.Tomashevskiy, V.Polyakov, I.Sultan, T.Boboev, H.Umarov,
qaraqalpaq ádebiyatında S.Axmetov, J.Esenov, Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov, B.Genjemuratov,
А.Досымбетованың hám taǵı basqalardıń ádebiyat teoriyasına baylanıslı miynetlerinde troplardıń
teoriyalıq anıqlamaları berilgen.
Kórkem shıǵarmada sóz tuwra hám awıspalı mánide qollanılıwı múmkin. Sózdiń awıspalı
mánige ótiwi troplar arqalı ámelge asırıladı. Trop (grek tilinen alınıp – basqa bir nársege aylanıw,
almasıw) degen mánini ańlatadı. Jazıwshı yaki shayır óziniń aytajaq mánisin tuwrı mániste emes,
al bir nársege uqsatıp yaki awıspalı mánide berse troplar júzege keledi. Kórkem ádebiyatta troptıń
teńew, epitet, metafora, metonimiya, sinekdoxa. giperbola, litota, janlandırıw, ironiya, sarkazm
hám taǵı basqa da túrleri bar. Bul kórkemlew quralları sózdiń emocional-estetikalıq tásirsheńligin
arttırıw ushın qollanıladı.
Metafora zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan, awıspalı súwretlewdiń bir túri.
Metaforada bir predmet ataması menen ekinshi predmet qayta ataladı. Biz sóz etpekshi bolıp
otırǵan shayır M.Seytniyazov ómiri dawamında kóp ellerge sayaxat etip, túrli ellerdiń gózzallıǵın
kórgen. Sayaxatları tásirinde kóplegen shıǵarmalar dóretedi. Avtordıń 1990-jılǵı “Jeti jurtqa
sayaxat” ocherkinde Hindistan, Pakistan, Turkiya sıyaqlı birqansha ellerge qılǵan saparı haqqında
tolıq bayanlap beredi. Bul ocherk shayırdıń anıq bul ellerde bolǵanlıǵın tastıyıqlaydı. Al
M.Seytniyazovtıń 1971-jılǵı “Bárhama joldaman” degen toplamında “Hindistan tásirleri”
atamasında sapar lirikalıq dúrkini berilgen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
384
Onda avtordıń Hindistan saparında alǵan tásirleri bayanlanǵan. Avtor neni kórse hám sol
xalıq haqqında qanday juwmaqqa kelse yamasa sol jerden qanday da bir ózine jańalıq ashsa sonıń
barlıǵın qosıq qatarları menen beriwge umtılǵan. Lirikalıq dúrkinniń kirisiwin baslap bergen
“Hindistan” qosıǵı bul eldi tanıstırıwshı bólim desek te boladı. M.Seytniyazov kórkemlik detallar
menen oqıwshıǵa qanday da bir mániste Hindistanǵa sayaxat etiw imkaniyatın jaratıp beredi. Bul
qosıqtıń mazmunı táriypke jaqın bolǵanı ushın onda kórkem súwretlew quralları barshılıq:
Bul álemge hámmelerden burın kelgen kim dese,
Bul álemge ilim kánin burın bergen kim dese,
Bul álemniń qısıwmetin burın kórgen kim dese,
Bul sorawǵa eń birinshi juwap berer Hindistan.
Hindistan eliniń jasaw shárayatı hám tariyxıy ótmishi, etnografiyası, milliyligi
haqqında az-kem aytıp ótilgen. Hindistan tanıstırılǵan. Sonday-aq avtor lirikalıq dúrkinde
Hindistan xalqınıń adamlarınıń jasaw shárayatı hám ideologiyası menen qızıǵadı. Ol usınday
tásirlerin mına: “Qız nalası”, “Hind jigitiniń qayǵı hám quwanıshları”, “Riksha” (ózin arbaǵa
jegip, adam tasıwshılar), “Dárwish” qosıqlarında ayqın kórsetedi. Bul qosıqlarda túrli kórkem
súwretlew qurallarınan paydalanılǵan. Máselen, “Hind jigitiniń qayǵı hám quwanıshları” degen
qosıǵında:
Oy-shuqırda qalǵanların,
Terip dámin tatıp qaldım.
Qırman maǵan jetkermedi,
Meniń
kúnim batıp qaldı.
Dúnya
qızıl qırman
eken,
Jetkermestey árman eken.
“Kúni batıp qalıw”
frazası kórkemlik xızmette qollanılıp, hind jigitiniń qayǵılı
kúnleriniń biri bolǵanlıǵın ańlatıp turıptı. Al, dúnyanıń
“qızıl qırman”
ǵa megzetiliwi, bul jerde
metaforalıq súwretlew qollanılǵanlıǵın bildiredi. Sapa temasındaǵı lirikalıq dúrkinler túrli
tematikalıq baǵdarlardaǵı shıǵarmalardı, qosıqlardı ózinde jámlewi múmkin. Yaǵnıy bir dúrkinde
hám didaktikalıq, hám táriyp yamasa ashıqlıq mazmunındaǵı qosıqlar beriliwi múmkin. Bul
jaǵınan sapar lirikalıq dúrkinleri birqansha erkin esaplanadı.
Shayır “Hindistan” qosıǵında:
Qaysı xalıq yad biledi
“Qalila hám Dimna”
nı?
Qaysı xalıq jaǵalaydı Ganga menen Jamnanı?,
Qaysı xalıq dóretipti sherge tolı namanı?
Dep sorasań sorawıńa juwap berer Hindistan.
Bunda
“Qalila hám Dimna”
nı degen metonimiya qollanılǵan bolıp, hind xalqınıń
belgili xalıq awızeki dóretpesi – Qalila hám Dimna dástanı haqqında sóz etilmekte. Bul
shıǵarmaǵa shayırdıń kóp qızıǵıwshılıǵı bolǵanlıǵı tábiyiy. Usı dúrkinde “Qaila hám Dimna”dan”
degen qosıǵı da berilgen bolıp, Qalila menen Dimnanıń kúshli hám ázziler haqqındaǵı óz ara
sáwbeti beriledi. “Qalila hám Dimna” daǵı usı sáwbettiń alınǵanlıǵında da shayırdıń poetikalıq
maqseti jatır. Yaǵnıy, Hindistan da “Tek kúshliler ǵana jasap qaladı hám jeńedi, ázziler bárqulla
jeńiledi” degen túsinik bar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
385
Bul olardıń jasaw shárayatınan da kelip shıqqan bolıwı tábiyiy. Hindlerdiń usı
ideologiyasın túsindiriw ushın da avtor belgili shıǵarmanıń áyne usı bólimin qosıqqa aylandıradı.
Qaraqalpaq poeziyasında lirikalıq dúrkinler poetikalıq jaqtan jetilisken ayrıqsha kórkem
formaǵa aylandı. Lirikalıq dúrkinlerdiń teoriyalıq tiykarları, olardıń kórkem dárekleri,
kompoziciyası hám janrlıq ózgesheligi boyınsha juwmaqlarǵa kelindi. Dúrkinge jámlesken
qosıqlar óz-ara kompoziciyalıq baylanısqa iye boladı. Bul kompoziciyalıq baylanıs qosıqtı pútin
shıǵarma sıpatında tanıtıwǵa múmkinshilik jaratadı.
Dúrkin quramındaǵı qosıqlar óz aldına turıp ta ǵárezsiz lirikalıq shıǵarmalar bolıwı
múmkin. Olardıń ayrımlarındaǵı bul qubılıs júdá ayqın seziledi, al bazılarında hálsiz kórinedi.
Yaǵnıy izbe-izlilik, pikirdiń dawamlılıǵı, biri ekinshisine baǵdar beriw tendenciyası
seziledi. Usı belgilerine qarap, lirikalıq dúrkinler shártli túrde “erkin dúrkin” hám “qatań
dúrkin”lerge ajıratıladı.Ayırım lirikalıq dúrkinler kólemi jaǵınan poemaǵa teń bolǵanı menen olar
lirikalıq shıǵarmalar esaplanadı.Lirikalıq dúrkinler shayırdıń sırtqı dún'yaǵa kózqarasın, hádiyse,
waqıya qubılıslarǵa bolǵan qatnasların tolıq ulıwmalastırǵan halında jetkeriw, lirikalıq
qaharmannıń obrazın pútinliginshe jaratıw ushın dóretiledi.
Juwmaqlaw (Conclusion)
Lirikalıq dúrkinlerdiń janrlıq, kórkemlik ózgeshelikleri
lirikanıń basqa janrlarınan parqlanıp, onıń ayrıqsha sıpatların kóriwimizge boladı.
M.Seytniyazovtıń sapar lirikalıq dúrkinleri lirikalıq qaharmannıń basqa elge barǵannan
keyingi ishki sezimlerin bildiriwinde, sol eldiń tariyxı, milliy etnografiyası menen tanıs bolıwında
kórkem suwretlew qurallarınan jaqsı paydalanǵan.
REFERENCES
1.
М.Оразымбетова. Қарақалпақ поэзиясында лирикалық дуркинлердиң поэтикасы.
Монография. Тошкент. 2022.
2.
A.Dosımbetova. Ádebiyatta kókemlew quralları (oqıw-metodikalıq qollanba)- Nókis.
«Qaraqalpaqstan», 2017.
3.
Сейтниязов М. Бәрҳама жолдаман. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1971.
4.
Султон Иззат. Адабиëт назарияси. Тошкент 1980. 221 б
5.
Ахметов С. Есенов Ж. Жаримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-
қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. Нөкис 1994. 129 б
