ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
459
MILLIY XARAKTER HÁM ETNIK IDENTIVLIK
Qalbaeva Aysuliw
Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14503532
Annotaciya.
Bul maqalada milliy xarakterdin' qáliplesiwinde etnologiyaliq rawajlaniwdiň
tásiri hám nátiyjesi haqqinda aytiwğa háreket ettik ja'ne de etnik identivlik tuwrali da salistirmali
tu'rde mag'liwmatlar keltirdik.
Gilt sózler
: Etnopsixologiya, xaliq, millet, xarakter, tip, qáwimler, ózine tánlik, jasaw
shárayati, rawajlaniw.
NATIONAL CHARACTER AND ETHNIC IDENTITY
Abstract:
In this article, we tried to talk about the impact and result of ethnological
development in the formation of national character, and also provided comparative information
about ethnic identity.
Key words:
Ethnopsychology, people, nation, character, type, tribes, identity, living
conditions, development.
НАЦИОНАЛЬНЫЙ ХАРАКТЕР – ЭТО ЕЩЕ И ЭТНИЧЕСКАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ
Аннотация.
В данной статье мы попытались рассказать о влиянии и результате
этнологического развития на формирование национального характера, а также
предоставили сравнительные сведения об этнической идентичности.
Ключевые слова:
Этнопсихология, народ, нация, характер, тип, племена,
идентичность, условия жизни, развитие.
Etnikalıq psixologiya atamasi ózi XIX ásirdiń 2-yarımınan usınıs etilgen bolip etnikalıq
psixologiya koncepciyasın tiykarlawǵa hám onıń wazıypaların qáliplestiriwge háreket etken nemis
filosofları hám tilshileri G. Steinthal hám M. Lazarus. I. Gerbart psixologiyasına tiykarlanıp,
“xalıq ruwxı” túsinigin gerbertlik poziciyalarınan talqılanıp 1859-jılı ózleri tiykar salgan fond
betlerinde dálillewge háreket etken alimlardi atap kórsetiw sonday-aq ”Xalıqlar psixologiyası hám
tilshiligi” nemis tilinde: Zeitschrift fur Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft jurnali), bul til,
din, huqıq, kórkem óner, ilim, turmis, úrp-ádetler, jámáát kóleminde aqıl, erk-ıqrar, sezimler,
xarakter, temperament hám basqalardıń tasıwshısı sıpatında adamlar psixologiyasında
juwmaqlawshı pikirlerdi uliwmalastiriwǵa háreket etiledi.[1]
Etnikalıq psixologiyada xalıqtıń jasaw sharayatlarınan kelip shiģatuģın sociallıq hám
turmıslıq ádetler, milliy xarakter, dástúrler, milliy sezimler, milliy tábiyat, milliy sanalıq hám
milliy ózin ańlaw sıyaqlı ózgeshelikler sáwlelendiriledi.Sonday-aq, jaqınǵa shekem, “Milliy
psixologiyalıq kelbet” hám “Milliy xarakter” atamaları sinonim sózler sıpatında qollanılıp
kiyatırǵanın atap ótiw kerek. Belgili dárejede olar mazmun jaģınan hám ruwxıyattıń tiykarģı
ózgesheliklerine tiyisliligi menen bir-birine jaqın bolsa da, biraq olar birdey túsinik emes. Soǵan
qaramastan bizdegi ayırım avtorlar (Sh.Botirov, N.Jondildin, K.Lomidze) shet eldegi derlik barlıq
avtorlar “Milliy xarakter”ti millettiń pútkil psixologiyalıq ózgesheliklerin bildiriw ushin
qollaydi.Milliy xarakterti absolyutlastırıp jiberiw, álbette, naduris. Basqa xalıqlarda hám
milletlerde ushiraspaytuģın, tek bir xalıqqa tán bolgan sap milliy xarakter ulıwma tábiyatta
ushiramaydı. Hár bir xalıq pútkil ózgeshelikleri menen alınǵanda ǵana hám tákirarlanbaytuǵın
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
460
bolıp kórinedi... onıń hár bir etnikalıq ózgesheligi ayrıqsha alıp kórilse, pútkilley biybaha
ózgeshelik bola almaydı.
Milliy xarakter mashqalasın úyreniwdegi qıyınshılıq hám túsinikler, dep kórsetedi.
I.S.Kon, kóbinese, dialektikada uliwmalıq hám jekelik, uliwmalıq hám ayrıqshalılıqtı túsinbew
nátiyjesinde payda boladı. Onıń durıs atap ótiwinshe, milliy xarakterdiń ol yamasa bul
ózgesheligin kórsetkende, álbette, ol salıstırmalı alıp úyreniliwi kerek.Milliy xarakter
ózgermeytuǵın, turaqlı nárse de emes. Ol tariyx ónimi. Sonıń ushın da onı júzege keltirgen
tariyxıy, sociallıq-ekonomikalıq sharayatlardıń ózgeriwi menen ol da belgili dárejede ózgeriwi,
hátte bir sociallıq sistemanıń ózinde de ol ayırım qásiyetlerdi joǵaltıp, jańa qásiyetlerdi payda etip
turıwı múmkin.Tariyx – áwladlardıń birewiniń ornina ekinshisiniń keliwinen ibarat. Olardıń hár
biri aldınǵı áwladlar qaldırgan barlıq materiallarınan, baylıqlarınan, óndirislik kúshlerden
paydalanadı. Nátiyjede áwladlar aralıq miyrasxorlıq payda boladı. Milliy úrp-ádetler ulıwma
insanıylıq qádiriyatlar menen baylanısıp ketken. Milliy xarakter uliwma insanıylıq ózgesheliklerge
qarsı bolmaydı. Sonıń ushın da onı basqa millet hám xalıqlar xarakterinen ajıratıp qoyıw yamasa
qarama-qarsı qoyıw múmkin emes.Demek, milletke tiyislilikti ańlaw degende, shaxstıń óz
milletine tiyisli barlıq tiykarģı maǵlıwmatlardı biliwi, oniń uliwma insanıylıq rawajlanıwındaģı
tariyxıy ornin ańlawın da názerde tutıw kerek. Óz milletiniń uzaq-jaqın ótmishi, basqalardan
parıqlanıwshı ózgesheliklerin bilmeytuǵın adamda bolsa maqtanısh sezimi qáliplespeydi.
IV.Malygina pikirinshe, etnomádeniy ózine tánlik quramalı sociallıq-psixologiyalıq
hádiyse bolıp, onıń mazmunı da shaxstıń ulıwma mádeniyat tiykarında jergilikli topar menen
jámiechilikti ańlawı, sonday-aq, sol tiykarda topardıń óz birligi ańlawı bolıp tabıladı. [2] Etnikalıq
identifikaciya psixologiyalıq kategoriya bolıp, oniń mánisi belgili bir etnikalıq-mádeniy jámáátke
tiyisli ekenligin ańlawdan ibarat. Onıń dúzilisinde ádette yeki tiykarǵı komponent ajıraladı
kognitiv (bilim, óz toparinıń qásiyetleri haqqındaǵı ideyalar hám belgili qásiyetler tiykarında ózin
onıń aǵzalıǵı sıpatında ańlaw) hám affektiv (óz topariniń qásiyetlerin bahalaw, aǵzalıqqa qatnas,
onda bul aǵzalıqtıń áhmiyeti).
REFERENCES
1.
Вундт. Введение в психологию 1912
2.
Малыгина И.В. Этнокультурная идентичность (Онтология, морфология, динамика):
дис. Филос. Наук. М., 2005.C. 102.
3.
Tajimuraova, Shakhnoza Saginbaevana. "INFORMATION AND COMMUNICATIONS
IN MANAGEMENT." Journal of Integrated Education and Research 1.5 (2022): 509-511.
4.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
