Dekabr, 2024-Yil
814
GARVARD UNIVERSITETI RAVNAQI. P. SOROKIN IJODI
Samiyev Yahyobek
O‘zbekiston Milliy universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14502910
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Garvard universitetini rivojlanishiga katta hissa qo’shgan
Pitirim Sorokin ijodi va Talkott Parsons bilan birgalikda amalga oshirgan ishlari haqida hamda
Sorokinning sotsiologiyaga qo’shgan hissasi aks ettiriladi. Shu bilan bir qatorda uning sotsiol
buzilishlar mavzusi bo’yicha konsepsiyasi va madaniyat sotsiologiyasi bilan tanishamiz.
Kalit so’zlar
: Klassifikatsiya, differensiatsiya, sotsial psixologiya, madaniy antropologiya,
sotsial analitika, altruistik muhabbat, sotsial mexanika, sotsiol genetika, sotsial evolyutsiya
nazariyasi , integral, nointegral, yarim integral, inqilob sotsiologiyasi.
Abstract.
This article highlights the work of Pitirim Sorokin, who made a significant
contribution to the development of Harvard University, and his work with Talcott Parsons, as well
as Sorokin's contribution to sociology. Alternatively, we will get acquainted with its concept on
the topic of sociol disorders and the sociology of culture.
Keywords:
classification, differentiation, social psychology, cultural anthropology, social
analytics, altruistic love, social mechanics, social genetics, theory of social evolution, integral,
non-integral, semi-integral, sociology of revolution.
Kirish:
Garvard universitetida sotsiologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo’shgan
shaxslardan biri bu Pitirim Sorokin bo’lib uning ish boshlash davrini 1930-yildan ko’rishimiz
mumkin.Uning Garvardda sotsiologiya bo’limini ochishi hamda T.Parsonsni sotsiologiya
bo’yicha o’qituvchilikka taklif etkanligi ularni nafaqat yaqinlashtirdi keyinchalik esa o’rtalarida
nizo kelib chiqishiga ham sababchi bo’ldi.Chunki ularning qilayotgan nazariyalari juda o’xshash
edi.Nazariyalar xususiyatlari o’xshash bo’lsada, Parsons ishlari e’tiborga tushgan edi. Sorokin
Parsons ishlab chiqqan nazariyalarni o’g’irlangan deya tanqid ostiga olgandi. Ularning bunday
ziddiyati O.Kont va Sensimon o’rtasida ham bo’lgan edi.
Asosiy qisim:
Shunday qilib ular o’rtasidagi nizo tufayli Sorokin Garvardda yakkalanib qolib qoladi.
Parsons sotsiologiya bo’limini “Sotsial munosabatlar bo’limi” deb qayta nomlaydi. Sorokin
“yakka tadqiqotchi” tamg’asini oladi. Pitirim Aleksandrovich Sorokin XX asrning yirik olimi
hamda Petrograd universiteti professori 1922-yil Rossiyadan surgun qilingan. Uning ijodini ikki
Dekabr, 2024-Yil
815
davrga Rossiya va AQSh davrlariga ajratishimiz mumkin. Chunki u qilgan barcha nazariya va
konsepsiyalar AQShda bo’lgan bo’lsada Rossiyada kechgan ijtimoiy –siyosiy vaziyat ham o’z
ta’sirini o’tkizgan edi. U 15 yoshida 1905-yil eserlar partiyasiga a’zo bo’ladi va aktiv inqilobchiga
aylanadi. Uning inqilobiy fikr klassik namoyondalari Marks, Lenin, Lavrov, Mixaylovskiy va
sotsial-falsafa vakillari Darvin, Spenser, Kont ishlari bilan tanishuvi uning fikr va g’oyalariga katta
ta’sir ko’rsatgan. 1910-yil u “Bilim xabarnomasi” “Psixologiya, criminal antropologiya va
gipnotizm xabarnomasi” kabi ilmiy jurnallarda o’z maqolalarini nashr ettirgan . U 1913- yil
navbatdagi qamoqqa olinishi bo’ladi. Ammo ungacham u diplom ishi hamda besh yuz sahifalik
“Jinoyat va jazo, jasorat va mukofot” asarini yaratadi. M.M.Kovalevskiy kitobining boshida shu
so’zlarni yozadi “Kelajakda rus sotsiologik kutubxonasida “Jinoyat va jazo, jasorat va mukofot”
asari muallifining qalamiga mansub bir qator asarlar bo’ladi”.
1
Bu asar keyinchalik ham Rossiya
hamda yevropada mashhurlikka erishadi.
1950- yillarga kelib uning ijodida altuistik muhabbat ham o’rin ola boshlaydi. Keyinchalik
u haqida ketma- ket kitob yoza boshlaydi.Ular quyidagilar; “Inqiroz asrida sotsial falsafa”,
“Altuistik muhabbat”, “Altuistik muhabbat va xulq-atvor sohasida izlanishlar”, “Muhabbat
yo’llari va hokimiyati”, “Muhabbatning ko’rinishlari va uning kuchi”, “Sotsilogiya va bir- biriga
yaqin fanlarning injiqliklari va kamchiliklari”, “Amerika shohnaviy inqilobi”, “Hokimiyat va
axloq- odob”. Sotsiologik bilimlar strukturasi uning “Sotsiologiya tizimi “ asarining birinchi
jildida “Sotsiologiya arxitektonikasi va uning asosiy bo’limlari” nomli ikkinchi bobida qayt etadi,
shuningdek umumiylashtirilgan sxemasini chizadi.
2
Uning nazariyasi bo’yicha sotsiologiyani ikki
qismga ajratadi:nazariy va amaliy. Nazariyni uch boshqichga bo’ladi:
1) aholining tuzilishini o’rganadigan sotsial analitika yoki sotsial anatomiya va morfologiya.
2) Sotsial kuchlar va sotsial jarayonlarni o’rganuvchi sotsial mexanika
3)sotsial genetika, yoki voqea – hodisalar taraqqiyoti qonunlarini tadqiq etuvchi , ijtimoiy hayot
va uning alohida tomonlari evolyutsiyasi nazariyasi uni sotsial evolyutsiyasi nazariyasi deb ham
atashimish mumkin.
Sorokin ijodining Amerika davridagi asosiy mavzularidan biri bu- sotsial buzulishlar
nazariyasidir. Sotsial buzilishlar konsepsiyasining asosini urushlar va inqiloblar tashkil etadi.
Sorokin ilmiy qiziqishiga Rossiyadagi ijtimoiy- siyosiy vaziyatlar tasir ko’rsatmay qolmaydi. U
1
Farfiev B.A, Nurullayev U.N. Sotsiologiya tarixi . Uslubiy qo’llanma –Toshkent. 2009.-B
2
Sistema sotsiologiyasi Pitirim Aleksondrivich Sorokin.- M:Astrel, 2008. C 56
Dekabr, 2024-Yil
816
sotsiol buzilishni ikkiga bo’ladi: klassifikatsiya va differensiatsiya va asosan buzulishni 5 turga
ajratadi.
1)
Mavjud siyosiy rejim yoki siyosiy tuzumni o’zgartirishga qodir bo’lga siyosiy tizim
2)
Sotsiol va iqtisodiy tartibotni modifikatsiya qilishga yo’naltirilgan ijtimoiy – iqtisodiy
buzulishlar.
3)
Milliy mustaqillik, astonomiya yoki milliy asosga ega qandaydir bir imtiyozlarga ega
bo’lish uchun yo’naltirilgan milliy va separatistik buzulishlar.
4)
Diniy buzilishlar – dezorganizatsiyasi, cherkov hayotining buzilishi, turli xil
konsefessiyalarda konfliktlar
5)
Hech qanday ilg’or sinfsiz, ularni ajoyib kombinatsiyalarga birlashtiradigan builishning
“earlash tipidir”
Sorokin buzulishlarning kelib chiqishini aniqlash uchun “transit gipotezasi”ni yaratadi.
Uning mohiyati Fluktuatsiyasilarini ochib beradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Sorokin madaniyat va madaniy davr asosida dunyoqarash
turishini va o’zining sotsimadaniy supertizimini yaratadi. Madaniyatni sotsiol fenomon sifatidagi
rivojlanish, shakllanish va fuksionallashuv jarayonini orginal va o’ziga xos usulda ochib beradi. U
sotsial stratifikatsiya, sotsiol makon va sotsial mobillik nazariyalarini yaratadi. Ularda jamiyat bir
turda emas, balki uni tashkil etuvchi qatlamlar, mezonlar orqali aniqlanadi ya’nikim mulkiy
tengsizlik, ma’lumotiga ko’ra tengsizlik. Shu bilan birga u Sharq va G’arb o’rtasidagi
munosabatlar o’zaro tobelikni biri o’rnini biri bosishini bir-biriga singib ketishini takidlab o’tadi.
Uning ko’plab nazariya va kansepsiyalari sotsiologiya uchun muhim hisoblanadi. Hozirda ham
uning nazariyalarini isbotini ko’rishimiz mumkin.
REFERENCES
1.
Farfiev B.A, Nurullayev U.N. Sotsiologiya tarixi. Uslubiy qo’llanma –Toshkent. 2009.-B
2.
Sistema sotsiologiyasi Pitirim Aleksondrivich Sorokin.- M:Astrel, 2008. C 56
3.
Sorokin P.A. Jamiyat sotsiologiya darslik. - M., 1994. - 154-bet.
4.
Gromov I., Matskevich A., Semenov S. G'arbiy sotsiologiya. - SPb., 1997 - p.78-79
5.
NURQULOV B. YOSHLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISH
OMILLARI //UzMU xabarlari. – 2024. – Т. 1. – №. 1.3. 1. – С. 190-193.
6.
Nurqulоv B. G. THE MAIN THEORETICAL APPROACHES TO THE CONCEPT OF
POLITICAL SOCIALIZATION //Academic research in educational sciences. – 2024. –
№. 3. – С. 426-431.
Dekabr, 2024-Yil
817
7.
Nurqulov B. G. SAYLOV VA UNING YOSHLAR FAOLIYATIDA TUTGAN OʻRNI
//Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 432-436.
8.
Нуркулов
Б.,
Равшанова
О.
JORJ
GERBERT
MIDNING
RAMZIY
INTERAKSIONIZM NAZARIYASI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 402-405.
9.
Nurqulov B. et al. PITRIM SOROKINNING “SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA”
ASARI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 289-291.
10.
Panjiyeva Z. et al. RAZMIY INTERAKTSIONIZM TAMOYILLARI //NRJ. – 2024. – Т.
1. – №. 3. – С. 292-295.
11.
A’ZAMXONOV S. OLIY TA’LIM TIZIMIDA TALABALARNING MUSTAQIL
TA’LIM OLISHLARNI TASHKIL ETISH //News of UzMU journal. – 2024. – Т. 1. – №.
1.1. 1. – С. 63-66
12.
Saidabzalkhan A. MODERN CONCEPTS OF HUMAN CAPITA MEASUREMENT
https://farspublishers.
org/index.
php/ijessh/article/view/1527
https://zenodo.
org/records/8003552#. – 2023.
13.
A‘zamxonov S. X. Ta’lim jarayonida o ‘qituvchi faoliyatining o ‘ziga xos xususiyatlari
//IJODKOR O'QITUVCHI. – 2022. – Т. 2. – №. 22. – С. 381-386.
14.
Аъзамхонов С. TALABALAR MUSTAQIL TA’LIM OLISHINI OSHIRISHNING
NAZARIY ASOSLARI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №.
SI-1.
15.
Azamkhanov S. SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF MODERN FORMS OF
ORGANIZING STUDENTS'INDEPENDENT WORK //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 5.
16.
Ilxomov,
Umrbek,
and
Parizod
Nasirdinova.
"IRVING
GOFFMANNING
DRAMATURGIYASI." NRJ 1.3 (2024): 239-245.
17.
ILXOMOV,
Umrbek.
"SOTSIAL
MOBILLIK
YOSHLAR
INTELLEKTUAL
SALOHIYATNING OMILI SIFATIDA." News of UzMU journal 1.1.2. 1 (2024): 110-
114.
18.
.Ilxomov, U. U., and P. Sh Nasirdinova. "UMUMIY-O „RTA TA „LIM
MUASSASALARIDA O „QITISH METODI VA BITIRUVCHI YOSHLARNI
KASBGA YO „NALTIRILGANLIGI DOLZARB MASALA." Academic research in
educational sciences 3 (2024): 252-256.
Dekabr, 2024-Yil
818
19.
Ilxomov U. U. YOSHLARDA DEVIANT XULQ-ATVOR MUAMMOLARINING
INDEKATORI //Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 263-
268.
20.
Ilxomov U. U. YOSHLAR ISHSIZLIGI IJTIMOIY MUAMMO SIFATIDA //Academic
research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 257-262
