SOTSIOLOGIYANING ASOSCHILARI VA ULARNING FANGA QO’SHGAN HISSASI

Dekabr, 2024-Yil

800

SOTSIOLOGIYANING ASOSCHILARI VA ULARNING FANGA

QO’SHGAN HISSASI

G’ulomnazirova Umida Shovkat qizi

O‘zbekiston Milliy universiteti

Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.14502870

Annotatsiya.

Sotsiologiya insoniyat tarixida jamiyatni va uning rivojlanish qonuniyatlarini

tahlil qilib yetuklik bilan anglashgan ko’makdosh bo’luvchi fanlardan biri hisoblanadi. Ushbu

fani o’rganishda jamiyatning murakkabligini, ijtimoiy tuzilmalar va insonlar o’rtasidagi

munosabatlarning o’zaro bog’liqligini ilmiy jihatdan qarashlarimizni oshiradi. Sotsiologiyaning

ilmiy fan sifatida shakllanishida bir qator buyuk olimlar, jumladan, O.Kont, E.Dyurgeym,

M.Veber, T.Spenserning hissasi beqiyosdir. Ular jamiyatni tahlil qilishning yangi usullarini ishlab

chiqib, ijtimoiy hodisalarni tushuntirishda muhim nazariyalarni ilgari surdilar. Ushbu

nazariyalar sotsiologiyani ilmiy fan sifatida mustahkamlashda asosiy rol o’naydi va zamonaviy

sotsiologiyaning shakllanishiga poydevor bo’ldi.

Kalit so’zlar:

sotsiologiya shakllanishi, ijtimoiy hodisalar, pozitivizm, jinoyatchilik,

metodologiya, bir qator buyuk oilimlar, ilmiy nazariyalar.

FOUNDERS OF SOCIOLOGY AND THEIR SCIENCE

ADDITIONAL CONTRIBUTION

Abstract.

Sociology is one of the supporting sciences that has maturely understood the

society and its development laws in the history of mankind. Studying this subject increases our

scientific views on the complexity of society, the interdependence of social structures and

relationships between people. The contribution of a number of great scientists, including O.

Comte, E. Durgeim, M. Weber, and T. Spencer, to the formation of sociology as a scientific

discipline is incomparable. They developed new methods of analyzing society and put forward

important theories in explaining social phenomena. These theories play a key role in strengthening

sociology as a scientific discipline and became the foundation for the formation of modern

sociology.

Keywords:

formation of sociology, social phenomena, positivism, crime, methodology, a

number of great families, scientific theories.

ОСНОВАТЕЛИ СОЦИОЛОГИИ И ИХ НАУКИ

ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЙ ВЗНОС

Dekabr, 2024-Yil

801

Аннотация.

Социология является одной из опорных наук, зрело понявших общество

и законы его развития в истории человечества. Изучение этого предмета расширяет наши

научные взгляды на сложность общества, взаимозависимость социальных структур и

отношений между людьми. Вклад ряда крупных ученых, в том числе О. Конта, Э.

Дюргейма, М. Вебера, Т. Спенсера, в становление социологии как научной дисциплины

несравненен. Они разработали новые методы анализа общества и выдвинули важные

теории, объясняющие социальные явления. Эти теории играют ключевую роль в

укреплении социологии как научной дисциплины и стали основой формирования

современной социологии.

Ключевые слова:

становление социологии, социальные явления, позитивизм,

преступность, методология, ряд крупных учёных, научные теории.

Sotsiologiya fanining asoschilari orasida bir nechta mashhur olimlar va ularning

nazariyalari e'tirof etiladi. Ular sotsiologiya fanini shakllantirish va rivojlantirishda muhim rol

o‘ynagan. Sotsiologiya fanining asoschilari orasida bir nechta mashhur olimlar va ularning

nazariyalari e'tirof etiladi. Bu olimlar sotsiologiya fanining rivojlanishida turli jihatlari bilan ajralib

turadi va ularning g‘oyalari zamonaviy sotsiologiyada ham muhim o‘rin tutadi.

Ogyust Kont (1798-1857) – Sotsiologiyaning asoschisi hisoblanadi. U "sotsiologiya"

terminini yaratgan va bu faning ilmiy asoslarini ishlab chiqqan.O. Kont jamiyatni tushunish uchun

ilmiy usullarni qo‘llashni targ‘ib qilgan va "ixtisoslashgan bilimlar" konsepsiyasini ilgari surgan.

Uning ijtimoiy o‘zgarish va taraqqiyot haqidagi fikrlari hozirgi ijtimoiy tadqiqotlar uchun muhim

asos bo‘lib qolmoqda.

Fanga eng katta hissa qo’shgan olim – Ogyust Kont. Ogyust Kont fransuz faylasufi bo‘lib,

pozitivizmni asoslagan va sotsiologiyani mustaqil ilmiy soha sifatida rivojlantirgan kishidir.Uning

asosiy g‘oyasi – Pozitivizm. O.Kontning asosiy g‘oyasi, bilimni faqat ilmiy usullari va tajriba

asosida olish kerakligidir. U insoniyatning bilim olish jarayonini uch bosqichga ajratgan:1.

Teologik (diniy) bosqich: Tabiat hodisalari diniy yoki ilohiy tushuntirishlar asosida izohlanadi.2.

Metafizik bosqich: Hodisalar falsafiy yoki abstrakt tushunchalar orqali izohlanadi.3. Pozitiv

(ilmiy) bosqich: Faoliyatlar faff qat tajriba va ilmiy kuzatishlar yordamida tushuntiriladi.

Ogyust Kont sotsiologiyani insoniyat jamiyatining ilmiy o‘rganilishi deb qaragan va uni

yangi bir soha sifatida rivojlantirgan. U sotsiologiyani ikki asosiy bo‘limga ajratgan:1. Ijtimoiy

statika: Jamiyatning tuzilishi va barqarorligi.2. Ijtimoiy dinamika: Jamiyatdagi o‘zgarishlar va

Dekabr, 2024-Yil

802

taraqqiyot jarayonlarini o‘rganish.Ogyust Kontning fikriga ko‘ra, “har bir jamiyat va shaxsning

bilim olish jarayoni diniy, metafizik va pozitiv bosqichlardan o‘tadi”. [1]

Emil Dyurgeym (1858-1917) – Jamiyatni ilmiy tarzda o‘rganish uchun metodologik

asoslarni yaratgan. Dyurgeymning asosiy ishlari ijtimoiy qat'iylik va ijtimoiy tizimlarning

barqarorligini tahlil qilishga qaratilgan. Uning ijtimoiy mustahkamlik va ijtimoiy me'yorlar

haqidagi nazariyalari jamiyatni tushunishda muhim ahamiyatga ega.

Emil Dyurgeym — fransuz sotsiologi bo‘lib, sotsiologiyaning mustaqil ilmiy soha sifatida

rivojlanishida katta rol o‘ynagan. U jamiyatni ilmiy usullar bilan o‘rganishga intilgan va ijtimoiy

o‘zgarishlar va strukturani tushunishda yangi metodologik yondashuvlarni taklif qilingan.Emil

Dyurgeym jamiyatni bir butun sifatida ko‘rgan va uning barqarorligini ta’minlash uchun ijtimoiy

integratsiya va birdamlik muhimligini ta’kidladi. U, ijtimoiy holatlarning, masalan, jinoyatchilik

yoki ishsizlik kabi, jamiyatning tartibsizligini yoki noto‘g‘ri integratsiyasini ko‘rsatishi

mumkinligini aytgan.Emil Dyurgeym jamiyatni tashkil etuvchi normativ tizimlarning ahamiyatini

tushuntirdi. U normallar jamiyatda o‘zaro aloqalarni va tartibni o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan

asosiy elementlar ekanligini ta’kidlagan.E.Dyurgeymning asosiy g‘oyalaridan biri, jamiyatdagi

o‘zgarishlarni va bu o‘zgarishlarning jamiyat tuzilishiga qanday ta’sir qilishini tushunishdir. U

an’anaviy jamiyatdan industriyalashgan jamiyatga o‘tish jarayonlarini o‘rganishga e’tibor

qaratgan.E.Dyurgeym diniy tizimlarni jamiyatning tuzilmasi va ijtimoiy nazoratni ta’minlashdagi

rolini tushuntirishda muhim vosita sifatida ko‘rgan. Uning mashhur "Din va uning jamiyatdagi

roli" asarida, dinning jamiyatda qanday ijtimoiy birlik va barqarorlikni ta’minlashini

ko‘rsatgan.E.Dyurgeym jinoyatchilikni ijtimoiy tizimning o‘ziga xos qismi sifatida ko‘rgan. U

jinoyatchilikni jamiyatda mavjud bo‘lgan normativ tizimlarga nisbatan boshqacha xulq-atvorda

bo‘lish deb tushuntirgan va bu normaning o‘zgarishi bilan jinoyatchilik darajasi o‘zgarishi

mumkinligini aytgan.Uning asarlari:"Jinoyatchilikning ijtimoiy funksiyasi": Jinoyatchilikni

ijtimoiy o‘zgarishlarni tushunish va jamiyatning normativ tizimini aniqlashda muhim omil sifatida

o‘rgangan."Ijtimoiy mehnat taqsimoti": Dyurgeym jamiyatda ijtimoiy mehnatning qanday

taqsimlanishini va bu taqsimotning jamiyatni qanday birlashtirishini o‘rgangan. "Diniy hayotning

asosiy shakllari": Dinning jamiyatda qanday ijtimoiy funktsiyani bajarishini o‘rganish. [2]

Emil Dyurgeymning ishlari sotsiologiyaning ilmiy asoslarini mustahkamladi va ijtimoiy

o‘zgarishlar, integratsiya, va normativ tizimlar haqida chuqur tushunchalar yaratdi. U

sotsiologiyaning aniq metodologiyasini ishlab chiqib, ijtimoiy faktlarni empirik ravishda

o‘rganishni targ‘ib qildi. Olimning asarlari sotsiologiyaning bugungi kuniga qadar ta’sir ko‘rsatib

kelmoqda.

Dekabr, 2024-Yil

803

Hozirgi kunda, bu asoschilarning g‘oyalari sotsiologiyaning zamonaviy sohalariga katta

ta'sir ko‘rsatgan. Masalan, ijtimoiy tenglik, iqtisodiy adolat, siyosiy tizimlar va inson huquqlari

kabi muhim masalalar davomida ularning ishlanmalari amaliyotda qo‘llaniladi. Ularning ilmiy

ishlanmalari sotsiologik tahlilning metodologiyasi, jamiyatni o‘rganishning ilmiy usullari va

ijtimoiy o‘zgarishlarni tushunishga bo‘lgan yondashuvlarni shakllantirdi.

REFERENCES

1.

https://www.google.com/searc.CliffsNotes: Founders of Sociology

2.

NURQULOV B. YOSHLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISH

OMILLARI //UzMU xabarlari. – 2024. – Т. 1. – №. 1.3. 1. – С. 190-193.

3.

Nurqulоv B. G. THE MAIN THEORETICAL APPROACHES TO THE CONCEPT OF

POLITICAL SOCIALIZATION //Academic research in educational sciences. – 2024. –

№. 3. – С. 426-431.

4.

Nurqulov B. G. SAYLOV VA UNING YOSHLAR FAOLIYATIDA TUTGAN OʻRNI

//Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 432-436.

5.

Нуркулов Б., Равшанова О. JORJ GERBERT MIDNING RAMZIY INTERAKSIONIZM

NAZARIYASI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 402-405.

6.

Nurqulov B. et al. PITRIM SOROKINNING “SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA”

ASARI //NRJ. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 289-291.

7.

Panjiyeva Z. et al. RAZMIY INTERAKTSIONIZM TAMOYILLARI //NRJ. – 2024. – Т.

1. – №. 3. – С. 292-295.

8.

A’ZAMXONOV S. OLIY TA’LIM TIZIMIDA TALABALARNING MUSTAQIL

TA’LIM OLISHLARNI TASHKIL ETISH //News of UzMU journal. – 2024. – Т. 1. – №.

1.1. 1. – С. 63-66

9.

Saidabzalkhan A. MODERN CONCEPTS OF HUMAN CAPITA MEASUREMENT

https://farspublishers.

org/index.

php/ijessh/article/view/1527

https://zenodo.

org/records/8003552#. – 2023.

10.

A‘zamxonov S. X. Ta’lim jarayonida o ‘qituvchi faoliyatining o ‘ziga xos xususiyatlari

//IJODKOR O'QITUVCHI. – 2022. – Т. 2. – №. 22. – С. 381-386.

11.

Аъзамхонов С. TALABALAR MUSTAQIL TA’LIM OLISHINI OSHIRISHNING

NAZARIY ASOSLARI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №.

SI-1.

Dekabr, 2024-Yil

804

12.

Azamkhanov S. SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF MODERN FORMS OF

ORGANIZING STUDENTS'INDEPENDENT WORK //Modern Science and Research. –

2024. – Т. 3. – №. 5.

13.

Ilxomov,

Umrbek,

and

Parizod

Nasirdinova.

"IRVING

GOFFMANNING

DRAMATURGIYASI." NRJ 1.3 (2024): 239-245.

14.

ILXOMOV,

Umrbek.

"SOTSIAL

MOBILLIK

YOSHLAR

INTELLEKTUAL

SALOHIYATNING OMILI SIFATIDA." News of UzMU journal 1.1.2. 1 (2024): 110-

114.

15.

.Ilxomov, U. U., and P. Sh Nasirdinova. "UMUMIY-O „RTA TA „LIM

MUASSASALARIDA O „QITISH METODI VA BITIRUVCHI YOSHLARNI KASBGA

YO „NALTIRILGANLIGI DOLZARB MASALA." Academic research in educational

sciences 3 (2024): 252-256.

16.

Ilxomov U. U. YOSHLARDA DEVIANT XULQ-ATVOR MUAMMOLARINING

INDEKATORI //Academic research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 263-268.

17.

Ilxomov U. U. YOSHLAR ISHSIZLIGI IJTIMOIY MUAMMO SIFATIDA //Academic

research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 257-262